Розніца паміж версіямі "Вуліца Карла Маркса (Гродна)"

др
рыма- ==> рымска-, перанесена: рыма-каталіцкі → рымска-каталіцкі з дапамогай AWB
др (рыма- ==> рымска-, перанесена: рыма-каталіцкі → рымска-каталіцкі з дапамогай AWB)
 
Вядома з другой паловы [[XVI ст.]]
 
Азёрская вуліца, якая выходзіла з Рынку, была галоўнай усходняй планіровачнай воссю [[Гродна|Горадні]]. Крыніцы шматразова падкрэсліваюць яе значэнне ў жыцці горада. Так, у [[1634]] усходні тракт, які быў працягам Азёрскай вуліцы, адным з пісараў Гарадзенскага земскага суда быў акрэслены так: «''… дорога Великая, которая идет з … Городна до Скидля''»<ref name="ReferenceD">{{кніга
|аўтар = Гардзееў Ю.
|частка =
 
== Гісторыя ==
Сфарміравалася не пазней [[XV ст.]] уздоўж старога [[Праспект касманаўтаў, Гродна|Смаленскага тракта]]. З'яўлялася адной з галоўных усходніх планіровачных восей Гродна. У [[XVI ст.]] ад гaрадскога рынку вуліца забудоўвалася ў асноўным дамамі рамеснікаў — 46 з 49 вулічных участкаў знаходзіліся ва ўласнасці мяшчан. Адным з нешматлікіх шляхецкіх уладальнікаў нерухомасці на Азёрскай вуліцы быў «''боярин господарский''» Мацейка Петрашкевіч<ref name="ReferenceD"/>{{кніга.
|аўтар = Гардзееў Ю.
|частка =
|загаловак = Магдэбургская Гародня.
|арыгінал =
|спасылка =
|адказны =
|выданне =
|месца = Вроцлаў-Гродна
|выдавецтва = Wroclawska Drukarnia Naukowa PAN im. S. Kulszynskiego
|год = 2008
|том =
|старонкі = 168
|старонак = 383
|серыя =
|isbn = 978-83-89185-68-6
|тыраж =
}}</ref>.
[[Выява:Grodno1759 брыгіткі.JPG|thumb|left|300px|Асноўныя дамінанты гарада — Фарны касцёл (зялёны колер), Езуіцкі касцёл (сіні колер) і Брыгіцкі касцёл стаялі амаль на адной лініі, ствараючы лакальную горадабудаўнічую вось. Жоўтым колерам пазначана вуліца Язерская (Маркса).]]
У [[1567]] перад [[Смаленская брама, Гродна|Смаленскай брамай]] знаходзілася так званая ''«Крывая карчма''», якая пазней належала [[брыгіткі|манахіням-брыгіткам]], а за ей — ужо за горадам — гарадская шыбеніца. У [[1634]] усходні тракт, які быў працягам Азёрскай вуліцы, адным з пісараў гродзенскага земскага суда быў апісаны як «''дорога Великая, которая идет з… Городна до Скидля''».
}}</ref>, які выходзіў на вуліцу бакавым фасадам.
 
У рэвізіі горада [[1680]] было запісана, што толькі 13 участкаў належала мяшчанам. Паўднёвы бок Азёрскай вуліцы ў той час складаўся з 10 гарадскіх участкаў ды 4 земскіх сядзіб, а таксама зямельнага комплексу кляштара брыгітак. На паўночным баку вуліцы знаходзіліся ўчасткі кляштара езуітаў і па два ўчасткі гарадскога ды земскага падпарадкавання<ref name="ReferenceD"/>{{кніга.
|аўтар = Гардзееў Ю.
|частка =
|загаловак = Магдэбургская Гародня.
|арыгінал =
|спасылка =
|адказны =
|выданне =
|месца = Вроцлаў-Гродна
|выдавецтва = Wroclawska Drukarnia Naukowa PAN im. S. Kulszynskiego
|год = 2008
|том =
|старонкі = 168
|старонак = 383
|серыя =
|isbn = 978-83-89185-68-6
|тыраж =
}}</ref>.
 
У XVII—XVIII стст. на вуліцы былі пабудаваны такія важныя аб'екты, як [[Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак, Гродна|комплекс Брыгіцкага кляштара]] (№ 27), частка [[Езуіцкі калегіум, Гродна|Езуіцкага калегіума]] («''Старая Бурса''» і гаспадарчыя пабудовы) (№ 2), палац Бжастоўскіх (пазней [[палац Сапегаў, Гродна|палац Сапегаў]] — больш вядомы, як «''Баторыеўка''») (№ 1)<ref>{{кніга
}}</ref>.
 
У [[1780]] з 33 участкаў Азёрскай вуліцы толькі адзін знаходзіўся ў распараджэнні горада. У выніку згаданых маёмасных адносін колькасць вулічных участкаў на Азёрскай вуліцы зменшылася з 49 (XVI ст.) да 33 (канец XVIII ст.)<ref name="ReferenceD"/>{{кніга.
|аўтар = Гардзееў Ю.
|частка =
|загаловак = Магдэбургская Гародня.
|арыгінал =
|спасылка =
|адказны =
|выданне =
|месца = Вроцлаў-Гродна
|выдавецтва = Wroclawska Drukarnia Naukowa PAN im. S. Kulszynskiego
|год = 2008
|том =
|старонкі = 168
|старонак = 383
|серыя =
|isbn = 978-83-89185-68-6
|тыраж =
}}</ref>.
[[Выява:Horadnia, Stary Rynak-Aziorskaja. Горадня, Стары Рынак-Азёрская (1901-14) (4).jpg|thumb|справа|300px|У канцы XIX ст. — пачатку XX ст. вуліца насіла назву Купецкая. Фота на паштоўцы пачатку XX ст. Забудова вуліцы захавалася без змен.]]
[[Выява:Horadnia, Aziorskaja. Горадня, Азёрская (J. Bułhak, 1938) (cropped).jpg|thumb|справа|300px|Вуліца Купецкая (Маркса) з вышыні птушынага палёту. Пачатак XX ст.]]
'''№ 24''' — Міхальскі; <br />
'''№ 25''' — Шарашэўскі; <br />
'''№ 27''' — рымарымска-каталіцкі жаночы кляштар; <br />
'''№ 28''' — Казлоўская (пасля [[Род Кацэнэленбогенаў|Кацэнэленбоген]]); <br />
'''№ 29''' — Восінскі; <br />
Двухпавярховы дом атынкаваны, дэкаратыўная аздоба якога сканцэнтравана на другім паверсе параднага фасада будынка. Першы паверх страціў аздабленне пасля шматлікіх перабудоў. Карніз і дэкаратыўны міжпаверхавы пояс прафіляваны. Вокны другога паверха аздоблены падаконнымі цаглянымі ліштвамі і сандрыкамі. Па цэнтры фасаду маецца аркавы праезд, над якім размешчаны літы чыгунны балкон. Будынак — прыклад эклектыкі ў ансамблі.
 
У [[1910]] у будынку размяшчаўся атэль «''Венскі''» (а да гэтага, магчыма, тут быў атэль «''Кіеўскі''»), у якім у 1870-х гг. спыняўся [[Зыгмунт Глогер]] ([[1845]]—[[1910]]) выдатны польска-беларускі археолаг, гісторык і этнограф. Тут жа мясцілася вядомая ў горадзе кандытарская<ref name="ReferenceE">Королевский город Гродно, путеводитель, Рифтур, 2008, А. Семенчук и др., с. 48</ref>. З [[1914]] у доме працавала спажывецкая крама Разаліі Панасюк. У [[1922]] у будынку мясціўся «''Polski dom handlowy''», а ў [[1928]], магчыма, працавала цукерня «''Michal Racki i S''»<ref name="ReferenceF">{{кніга
|аўтар = Калектыў аўтараў: А. Вашкевіч, А. Госцеў, В. Саяпін і інш.
|частка =
Дэкаратыўная аздоба моцна пацярпела падчас капітальнага рамонту: зменены перакрыцці бакавога аркавага праезда, зменены са стратай дэкора вокны, нават на другім паверсе. Затое застаўся па цэнтры некрануты літы чыгунны балкон і гіпсавы партал увахода на яго. Будынак — прыклад эклектыкі ў ансамблі.
 
Будынак доўгі час належаў вольнапрактыкуючаму зубному ўрачу Іофэ, пэўны час належаў Міхелю Сярэбранаму. У [[1928]] тут працавалі крамы капялюшоў Шніткес Эйдля і крама па продажы пер'я Страсберга Ісака. У [[1950]] у будынку знаходзіўся «ОРС облстройтреста», у [[1970]] — крама «Кристалл»<ref name="ReferenceG">{{кніга
|аўтар = Калектыў аўтараў: А. Вашкевіч, А. Госцеў, В. Саяпін і інш.
|частка =
Месца і памеры будынка супадаюць з комплексам соймавай залы — [[Палац Сапегаў у Гродна|гродзенскага палаца Сапегаў на вуліцы Брыгіцкай]], які ўяўляў сабой прамавугольны ў плане будынак з цэнтральным [[рызаліт]]ам з паўднёвага боку (ад дзядзінца). У пачатку XVIII ст. ім валодалі [[род Сапегаў|Сапегі]] ([[ваяводы віленскія|віленскі ваявода]] [[Казімір Ян Сапега]] або яго сын, [[Вялікія маршалкі літоўскія|маршалак ВКЛ]] [[Аляксандр Павел Сапега]]). У [[1717]]—[[1718]] палац быў пераабсталяваны пад залу пасяджэнняў [[Пасольская Ізба|Пасольскай Ізбы]] і [[Сенат Рэчы Паспалітай|Сената]] ў час правядзення ў Гродне [[Сойм Рэчы Паспалітай|соймаў Рэчы Паспалітай]]. У [[1726]] па загаду караля [[Аўгуст ІІ|Аўгуста II]] інтэр'еры палаца нанова аздоблены архітэктарам І. Д. Яўхам. Да пачатку XIX ст. палац знаходзіўся ў нязменным выглядзе.
 
З лютага [[1865]] да прыкладна [[1882]] у будынку размяшчалася адна з найстарэйшых гродзенскіх фотамайстэрняў — майстэрня вядомага фатографа [[Іван Іванавіч Садоўскі|Івана Іванавіча Садоўскага]]<ref>Королевский город Гродно, путеводитель, Рифтур, 2008, А. Семенчук и др., с. 48<name="ReferenceE"/ref>, здымкі якога ёсць нават у «''Альбоме костюмов России''». З [[1881]] у будынку працавала фотамайстэрня [[Якаў Ісакавіч Салавейчык|Якава Ісакавіча Салавейчыка]], пасля яго смерці ў [[1884]] яго справу працягнуў з [[1887]] сын Восіп [[Восіп Якаўлевіч Салавейчык|Восіп Салавейчык]]. Майстэрня моцна пацярпела падчас аднаго з пажараў, таму майстар [[род Салавейчыкаў|Салавейчык]] перанёс сваю дзейнасць у [[Беласток]], дзе стаў адным з найлепшых фотамайстраў у горадзе (вядомы яго альбом «Widoki miasta Biafegostoku»).
 
На пачатку XX ст. тут мясціліся: бюро Балтыйскага страхавога таварыства і страхавога агенцтва «Якорь» ([[1894]]), Санкт-Пецярбургскага таварыства страхавання пажыццёвых капіталаў ад агню ([[1903]]), Агенцтва Расійскага транспартнага і страхавога таварыства ([[1910]]). У канцы 1920-х гг. апякун камяніцы Юзаф Франк пражываў у [[Варшава|Варшаве]]. У 1920—1930-я гг. у доме жыў доктар М. Эпштэйн, працавалі прагімназія Рубінавай, піўная Міхеля Сідраньскага, «Swietlica Stowarzyszenia Dom Polakоw Wyznania prawoslawnego im. Кгulа Stefana Batorego».
Дэкаратыўная аздоба параднага фасада атынкаванага цаглянага дома страчана падчас капітальнага рамонту. Карніз і дэкаратыўны міжпаверхавы пояс прафіляваны. Вокны другога паверха аздоблены сандрыкамі. Застаўся па цэнтры некранутым літы чыгунны балкон.
 
У [[1894]] у будынку працавалі: фотамайстэрня Гірша Абрамавіча Шульнер-Дамбравіцкага і братоў Блох, агенцтва паўночнага страхавога таварыства і страхавое таварыства «Россия». Вядома, што ў [[1911]] у доме жыў урач Людвіг Чаркоўскі, а ў канцы 1920-х гг. упраўляючы Мозес Камінскі. Магчыма, што ў [[1928]] у будынку працавала майстэрня гадзіннікаў Вольфа Скібельскага<ref name="ReferenceH">{{кніга
|аўтар = Калектыў аўтараў: А. Вашкевіч, А. Госцеў, В. Саяпін і інш.
|частка =
'''№ 15:''' Двухпавярховы будынак. Знаходзіцца на скрыжаванні з [[вуліца Сацыялістычная, Гродна|вуліцай Сацыялістычнай]]. Гісторыка-культурная каштоўнасць. Вядомы як '''''дом Длугача''''', '''''дом Якава Бярковіча'''''. Год пабудовы — [[1885]].
 
Двухпавярховы атынкаваны цагляны дом, у якога дэкаратыўная аздоба парадных фасадаў страчана пасля капітальнага рамонту. Засталіся па цэнтры некранутымі два літыя чыгунныя балконы. Захаваліся падвалы, якія, магчыма, належалі папярэдняму будынку, што стаяў на гэтым месцы. У [[1903]] у доме працавала страхавое таварыства «Россия», у [[1911]] жыў урач Фабіян Эпштэйн. У 1920-я працавала крама галантарэйных вырабаў Шломы Машавіцкага. Магчыма, у [[1928]] працавалі абутковая крама Іоселя Мацульскага, крама для падарожных Шломы Машавіцкага ды цукерня Мілны Баль. У [[1960]] у будынку знаходзілася крама № 46 «Детская обувь», а ў [[1968]] адкрылася крама «Канцтовары»<ref name="ReferenceI">{{кніга
|аўтар = Калектыў аўтараў: А. Вашкевіч, А. Госцеў, В. Саяпін і інш.
|частка =
Дэкаратыўная аздоба параднага фасада будынка страчана пры капітальным рамонце. Карніз і дэкаратыўны міжпаверхавы пояс прафіляваны. Вокны другога паверха аздоблены падаконнымі цаглянымі ліштвамі і сандрыкамі. Застаўся па цэнтры некранутым літы чыгунны балкон.
 
У [[1928]] у будынку, магчыма, працавала крама Беньяміна Хасіна<ref name="ReferenceJ">{{кніга
|аўтар = Калектыў аўтараў: А. Вашкевіч, А. Госцеў, В. Саяпін і інш.
|частка =
Частка комплекса былога езуіцкага калегіума. Гісторыка-культурная каштоўнасць. Пабудаваны ў канцы [[XVII ст.]]
[[Выява:Курыя Унутраны двор.JPG|thumb|справа|Унутраны дворык Курыі Гродзенскай дыяцэзіі (вуліцы Карла Маркса, 2)]]
Напачатку XX ст. у доме жыла сям’я Сівіцкіх — дзеда і бабулі Людвікі Войцік ([[Зоська Верас|Зоські Верас]]) ([[1892]]—[[1991]]), выдатнай беларускай пісьменніцы. Сама Людвіка, вучылася ў прыватнай гімназіі Баркоўскай (дом '''''№ 1'''''), часта наведвала дом і папяровую краму Левандовіча, «якая ляпілася» да паўднёвай сцяны былога езуіцкага касцёла (гэта прыбудова праіснавала да 1960-х гг.). У [[1909]]—[[1913]] Зоська Верас удзельнічала ў дзейнасці [[Гродзенскі кружок беларускай моладзі|Гарадзенскага кружка беларускай моладзі]], які нелегальна дзейнічаў у Горадне да вясны 1914 г. Кіраўніком кружка быў ксёндз Ф. Грынкевіч. Свае ўспаміны пра Горадна пісьменніца апублікавала ў кнізе «''Краю мой — Нёман''» ([[1986]])<ref>Королевский город Гродно, путеводитель, Рифтур, 2008, А. Семенчук и др., с. 48<name="ReferenceE"/ref>.
 
У верасні [[1931]] тут быў адчынены кінатэатр «''Swiatowid''». У самым пачатку [[1935]] «Swiatowid» мадэрнізуецца, ён стаў гукавым і змяніў назву на «''Zosierika''» I. Лукашэвіча і Л. Маціеўскай, а ўжо з [[26 красавіка]] ён стаў называцца «''Lux''»<ref>{{кніга
|тыраж =
}}</ref>.
У [[1991]] па заказу [[Аляксандр Іосіфавіч Дубко|А. І. Дубка]] (у той час старшыня калгасу «[[Прагрэс, калгас|Прагрэс]]», а затым старшыня Гарадзенскага аблвыканкама) была праведзена рэстаўрацыя гэтага аб’екта (па праекту архітэктара В. Барсукова) з мэтай стварэння там комплексу гасцінага двара<ref>Королевский город Гродно, путеводитель, Рифтур, 2008, А. Семенчук и др., с. 48<name="ReferenceE"/ref>.
 
У 1999—2001 гадах праведзена рэканструкцыя з рэстаўрацыяй фасадаў пад Курыю [[Гродзенская дыяцэзія|Гродзенскай дыяцэзі]]і [[каталіцтва|Рымска-каталіцкай царквы]]<ref>{{крыніцы/Хто ёсць хто ў Беларусі. Архітэктары|Шимбарецкий Олег Владимирович}}</ref>, якая цяпер займае ўвесь будынак. Пры Курыі знаходзіцца крама рэлігійнай літаратуры.
Перабудаваны пасля [[Пажар 1885 года ў Гродне|пажару 1885 г.]] (магчыма, што дом быў поўнасцю пабудаваны [[Юдэль Салавейчык|Юдэлем Салавейчыкам]]). Дэкаратыўная аздоба атынкаванага цаглянага дома сканцэнтравана на другім паверсе параднага фасада будынка. Карніз і дэкаратыўны міжпаверхавы пояс прафіляваны. Вокны другога паверха аздоблены падаконнымі цаглянымі ліштвамі і сандрыкамі. Дэкаратыўная аздоба моцна пацярпела пры капітальным рамонце, засталіся рэшткі пілястраў, відазмененыя балконы, якія першапачаткова былі літыя і чыгунныя. Будынак — прыклад эклектыкі ў ансамблі.
 
У будынку ў розны час мясціліся: кватэра прыватнага паверанага С. Паўловіча ([[1915]]), цырульня М. Готкіна, рэстаран С. Дымента ([[1926]]), магчыма, працавала малочная крама А. Розы ([[1928]]). Пасля [[1945]] у будынку размяшчалася крама № 11 «Горпищепромторга», у лістападзе [[1958]] адчынена крама падпісных выданняў, у [[1970]] — пераплётная майстэрня, а ў [[1982]] — крама ўцэненых тавараў<ref name="ReferenceF"/>{{кніга.
|аўтар = Калектыў аўтараў: А. Вашкевіч, А. Госцеў, В. Саяпін і інш.
|частка =
|загаловак = Біяграфія гарадзенскіх вуліц. Ад Фартоў да Каложы.
|арыгінал =
|спасылка =
|адказны =
|выданне =
|месца = Гродна-Вроцлаў
|выдавецтва = Вроцлаўская навуковая друкарня
|год = 2012
|том =
|старонкі = 216
|старонак = 370
|серыя =
|isbn = 978-93-61617-77-8
|тыраж =
}}</ref>.
 
Цяпер у будынку знаходзяцца крама «Серпанцін», мэблевая крама «Інтэр’ер».
Двухпавярховы атынкаваны цагляны дом, дэкаратыўная аздоба параднага фасада будынка страчана падчас капітальнага рамонта. Карніз і дэкаратыўны міжпаверхавы пояс прафіляваны. Вокны другога паверха аздоблены сандрыкамі.
[[Выява:Маркса-12.JPG|thumb|злева|Дом па вуліцы Карла Маркса, 12]]
Дом у розны час быў уласнасцю Хіршы Борэра, Прусака і інш. У [[1911]] тут жыў урач Шмуіл Каган. У 1960-я гады ў будынку дзейнічаў пнеўматычны цір<ref name="ReferenceG"/>{{кніга. У [[1986]] адчынілася крама па продажу матэрыялаў для тэхнічнай творчасці і некандыцыйных вырабаў «Зрабі сам»
|аўтар = Калектыў аўтараў: А. Вашкевіч, А. Госцеў, В. Саяпін і інш.
|частка =
|загаловак = Біяграфія гарадзенскіх вуліц. Ад Фартоў да Каложы.
|арыгінал =
|спасылка =
|адказны =
|выданне =
|месца = Гродна-Вроцлаў
|выдавецтва = Вроцлаўская навуковая друкарня
|год = 2012
|том =
|старонкі = 217
|старонак = 370
|серыя =
|isbn = 978-93-61617-77-8
|тыраж =
}}</ref>. У [[1986]] адчынілася крама па продажу матэрыялаў для тэхнічнай творчасці і некандыцыйных вырабаў «Зрабі сам»
<ref>{{кніга
|аўтар = И. П. Шамякин (гл.ред.) и др.
'''№ 12:''' Двухпавярховы будынак. Знаходзіцца на скрыжаванні з [[вуліца Сацыялістычная, Гродна|вуліцай Сацыялістычнай]]. Гісторыка-культурная каштоўнасць. Вядомы як '''''дом Канстанціна Тарасевіча'''''. Пабудаваны ў 1890, 1900 гг. у стылі эклектыкі. Пасля капітальных рамонтаў былі страчаны шматлікія архітэктурныя дэталі.
 
Тут працавалі: аптэчная крама Вайса ([[1915]]), цырульня «Felix» ([[1926]]), піўная і цукерня Юдэсы Чарняхоўскай ([[1928]])<ref name="ReferenceH"/>{{кніга.
|аўтар = Калектыў аўтараў: А. Вашкевіч, А. Госцеў, В. Саяпін і інш.
|частка =
|загаловак = Біяграфія гарадзенскіх вуліц. Ад Фартоў да Каложы.
|арыгінал =
|спасылка =
|адказны =
|выданне =
|месца = Гродна-Вроцлаў
|выдавецтва = Вроцлаўская навуковая друкарня
|год = 2012
|том =
|старонкі = 218
|старонак = 370
|серыя =
|isbn = 978-93-61617-77-8
|тыраж =
}}</ref>.
 
Цяпер у доме месціцца крама жаночай бялізны «[[Мілавіца]]».
Доўгі двухпавярховы атынкаваны цагляны дом мае ў плане форму літары «І». Карніз, дэкаратыўныя міжпаверхавы і падаконны паясы дома прафіляваны. Па цэнтры будынка размешчаны аркавы праезд і прыступкавы франтон. Па фасаду размеркаваны тры літых чыгунных балконы, якія захаваліся часткова. На бакавым фасадзе — пазначана дата пабудовы «1898». Ранейшая частка будынка, якая ўвайшла ў комплекс, вылучана пілястрамі. Будынак — прыклад эклектыкі ў ансамблі.
 
У розны час у доме працавалі: страхавое таварыства «Якорь» ([[1903]]); агенцтва страхавання — кампанія «Надежда» ([[1915]]), атэль «Ковенский» ([[1915]]). У [[1928]] у доме знаходзілася мясная крама Ісака Крупніка і цырульня Лазара Чорнага<ref name="ReferenceH"/>{{кніга.
|аўтар = Калектыў аўтараў: А. Вашкевіч, А. Госцеў, В. Саяпін і інш.
|частка =
|загаловак = Біяграфія гарадзенскіх вуліц. Ад Фартоў да Каложы.
|арыгінал =
|спасылка =
|адказны =
|выданне =
|месца = Гродна-Вроцлаў
|выдавецтва = Вроцлаўская навуковая друкарня
|год = 2012
|том =
|старонкі = 218
|старонак = 370
|серыя =
|isbn = 978-93-61617-77-8
|тыраж =
}}</ref>.
 
Цяпер цалкам жылы дом.
Комплекс двухпавярховых атынкаваных цагляных пабудоў. Фасадны дом зроблены ў сучасным стылі, дэкаратыўная аздоба астатніх дамоў страчана пры капітальным рамонце.
 
Перпендыкулярна фасаднаму дому, знаходзіцца дом з нумарам '''16а''', вядомы як '''''дом Бала'''''. Год пабудовы будынка [[1875]], [[1888]]. Дом нейкі час належаў Крынскаму, у ім працавалі: вольнапрактыкуючыя ўрачы Хазановіч ([[1894]]) зубны ўрач Анцулевіч ([[1903]]). Магчыма, у [[1915]] тут жыў вольнапрактыкуючы зубны ўрач Троп-Крынскі<ref name="ReferenceI"/>{{кніга.
|аўтар = Калектыў аўтараў: А. Вашкевіч, А. Госцеў, В. Саяпін і інш.
|частка =
|загаловак = Біяграфія гарадзенскіх вуліц. Ад Фартоў да Каложы.
|арыгінал =
|спасылка =
|адказны =
|выданне =
|месца = Гродна-Вроцлаў
|выдавецтва = Вроцлаўская навуковая друкарня
|год = 2012
|том =
|старонкі = 219
|старонак = 370
|серыя =
|isbn = 978-93-61617-77-8
|тыраж =
}}</ref>.
 
Цяпер у будынку знаходзіцца крама жаночага адзення «Эмануэль».
'''№ 18:''' Двухпавярховы будынак. Гісторыка-культурная каштоўнасць. Вядомы як '''''дом Сапачынскага '''''. Пабудаваны ў [[1888]].
 
Двухпавярховы атынкаваны цагляны дом, дэкаратыўная аздоба параднага фасада будынка страчана па капітальным рамонце. Карніз і дэкаратыўны міжпаверхавы пояс прафіляваны. Вокны другога паверха аздоблены падаконнымі цаглянымі ліштвамі. Застаўся па цэнтры некранутым літы чыгунны балкон. Злева размешчаны аркавы праезд. У [[1928]] тут, магчыма, працавала мясная крама Гольды Таповай. У [[1926]] — упраўленне водачнай фабрыкі «Strubnіtca»<ref name="ReferenceI"/>{{кніга.
|аўтар = Калектыў аўтараў: А. Вашкевіч, А. Госцеў, В. Саяпін і інш.
|частка =
|загаловак = Біяграфія гарадзенскіх вуліц. Ад Фартоў да Каложы.
|арыгінал =
|спасылка =
|адказны =
|выданне =
|месца = Гродна-Вроцлаў
|выдавецтва = Вроцлаўская навуковая друкарня
|год = 2012
|том =
|старонкі = 219
|старонак = 370
|серыя =
|isbn = 978-93-61617-77-8
|тыраж =
}}</ref>.
[[Выява:Маркса-20.JPG|thumb|250px|злева|Дом па вуліцы Карла Маркса, 20]]
'''№ 20:''' Двухпавярховы будынак. Гісторыка-культурная каштоўнасць. Вядомы як '''''дом Тропа'''''. Першапачатковы будынак пабудаваны да [[1886]]. Цалкам перароблены пасля рэканструкцыі ў [[2005]].
 
На месцы першапачатковага дома пабудаваны псеўдаэклектычны будынак, які не захаваў архітэктурных рыс свайго папярэдніка. Арыгінальны будынак належаў спачатку Ёселю Тропу, пазней — Ідзе Троп. Участак быў вельмі вузкі, таму будаўніцтва вялося ўглыб двара. Тут знаходзіліся штаб 104-га пяхотнага Усцюжскага палка ([[1894]]) і прыходскае вучылішча, а пры ім — жаночая семінарыя ([[1911]]). З [[1919]] у доме працавала спажывецкая крама Беньяміна Хасіна. Па дадзеных на [[1923]], фасад, што выходзіў на вуліцу, меў два паверхі і мансарду, у ім, апрача кватэр, размяшчаліся шавецкая і кравецкая майстэрні. Паміж [[1930]] і [[1932]] дом быў выкуплены Н. Старавольскім і перабудаваны пад патрэбы фабрыкі веласіпедаў і матацыклаў Стравольскіх «''Нёман''»<ref>Королевский город Гродно, путеводитель, Рифтур, 2008, А. Семенчук и др., с. 48<name="ReferenceE"/ref>. Пасля перабудовы будынак набыў выразныя рысы [[канструктывізм]]у і, нягледзячы на перабудовы савецкага часу, захоўваў рысы гэтак званага [[гдыньскі стыль|«гдыньскага стылю»]]<ref name="ReferenceJ"/>{{кніга.
|аўтар = Калектыў аўтараў: А. Вашкевіч, А. Госцеў, В. Саяпін і інш.
|частка =
|загаловак = Біяграфія гарадзенскіх вуліц. Ад Фартоў да Каложы.
|арыгінал =
|спасылка =
|адказны =
|выданне =
|месца = Гродна-Вроцлаў
|выдавецтва = Вроцлаўская навуковая друкарня
|год = 2012
|том =
|старонкі = 220
|старонак = 370
|серыя =
|isbn = 978-93-61617-77-8
|тыраж =
}}</ref>.
[[Выява:Маркса-22.JPG|thumb|250px|справа|Дом па вуліцы Карла Маркса, 22]]
'''№ 22:''' Трохпавярховы будынак. Знаходзіцца на скрыжаванні з [[вуліца Маладзёжная, Гродна|вуліцай Маладзёжнай]] Гісторыка-культурная каштоўнасць. Вядомы як '''''дом Бартноўскага'''''. Пабудаваны ў [[1870]], па іншым звесткам паміж [[1870]] і [[1885]].
Двухпавярховы атынкаваны цагляны дом, дэкаратыўная аздоба якога сканцэнтравана на парадным фасадзе будынка. Карніз, дэкаратыўныя міжпаверхавы і падаконныя паясы прафіляваны. Вокны аздоблены падаконнымі ліштвамі з сандрыкамі на другім паверсе. Фасад вылучаецца па баках літымі чыгуннымі балконамі. Будынак аздоблены рытмам пілястраў. Захавалася паўцыркульная тэраса з балюстрадай на дваровым фасадзе. Будынак — прыклад эклектыкі ў ансамблі.
 
Дом быў пабудаваны палкоўнікам Паўлам Жамайцелем. Гаспадар займаў верхні паверх будынка, а чатыры кватэры ўнізе здаваў наймальнікам. На [[1911]] тут знаходзілася кватэра судовага прыстава пры акружным судзе Рафаловіча. На [[1924]] агульная колькасць жыльцоў дома складала дваццаць шэсць чалавек<ref name="ReferenceK">{{кніга
|аўтар = Калектыў аўтараў: А. Вашкевіч, А. Госцеў, В. Саяпін і інш.
|частка =
Двухпавярховы атынкаваны цагляны дом, дэкаратыўная аздоба якога сканцэнтравана на парадным фасадзе будынка. Карніз і дэкаратыўныя міжпаверхавы і падаконныя паясы прафіляваны, карніз упрыгожаны сухарыкамі. Вокны аздоблены падаконнымі ліштвамі з замкамі. Сцены другога паверха і пілястры першага пакрыты рустам. Фасад вылучаецца па баках літымі чыгуннымі балконамі. Па цэнтры аркавы праезд падкрэслены атыкам і, як куты будынка, пілястрамі з фактурнай тынкоўкай. Захаваліся філёнгавыя дзверы параднага ўвахода і драўляныя рэшткі брамы. Будынак — прыклад эклектыкі ў ансамблі.
[[Выява:Маркса-34А.JPG|thumb|250px|злева|Дом па вуліцы Карла Маркса, 34а]]
Першапачатковы гаспадар камяніцы, дамаўласнік Сендар Дышка валодаў яшчэ некалькімі будынкамі ў горадзе, якія здаваў наймальнікам. Пасля пабудовы новага дома побач ('''№ 36''') С. Дышка пераязджае разам з сям’ёй туды. У [[1946]] у доме знаходзілася Гродзенская сплаўная кантора<ref name="ReferenceK"/>{{кніга.
|аўтар = Калектыў аўтараў: А. Вашкевіч, А. Госцеў, В. Саяпін і інш.
|частка =
|загаловак = Біяграфія гарадзенскіх вуліц. Ад Фартоў да Каложы.
|арыгінал =
|спасылка =
|адказны =
|выданне =
|месца = Гродна-Вроцлаў
|выдавецтва = Вроцлаўская навуковая друкарня
|год = 2012
|том =
|старонкі = 226
|старонак = 370
|серыя =
|isbn = 978-93-61617-77-8
|тыраж =
}}</ref>.
Цалкам жылы дом.
Двухпавярховы атынкаваны цагляны дом, дэкаратыўная аздоба якога сканцэнтравана на парадным фасадзе будынка. Карніз і дэкаратыўныя міжпаверхавы і падаконныя паясы прафіляваны, карніз упрыгожаны сухарыкамі. Вокны аздоблены падаконнымі ліштвамі. Фасад вылучаецца па баках руставанымі імітацыямі рызалітаў, падкрэсленых пілястрамі з фактурнай тынкоўкай. Па цэнтры першапачаткова літы чыгунны балкон, будынак — прыклад эклектыкі ў ансамблі.
 
У студзені [[1969]] жыхары з першага паверха былі пераселены, і тут, пасля рэканструкцыі, адкрылася цырульня<ref name="ReferenceK"/>{{кніга.
|аўтар = Калектыў аўтараў: А. Вашкевіч, А. Госцеў, В. Саяпін і інш.
|частка =
|загаловак = Біяграфія гарадзенскіх вуліц. Ад Фартоў да Каложы.
|арыгінал =
|спасылка =
|адказны =
|выданне =
|месца = Гродна-Вроцлаў
|выдавецтва = Вроцлаўская навуковая друкарня
|год = 2012
|том =
|старонкі = 226
|старонак = 370
|серыя =
|isbn = 978-93-61617-77-8
|тыраж =
}}</ref>.
 
Цяпер у доме знаходзіцца крама «ЭлСіГруп».
Двухпавярховы, першапачаткова не атынкаваны, з жоўтай цэглы дом, дэкаратыўная аздоба якога сканцэнтравана на парадным фасадзе будынка. Карніз і дэкаратыўны міжпаверхавы пояс аздоблены сухарыкамі. Лучковыя перамычкі вокнаў з замкамі, падаконнымі цаглянымі ліштвамі, фасад аздоблены пілястрамі з рустам.
 
Згодна з планам Гродна 1780—1783 гг. на гэтым месцы знаходзіўся «''пляц Маркевіча''» (хутчэй за ўсё плац Ігната Мацкевіча). Да канца 1870-х гг. на месцы дома не было ніякай забудовы<ref name="ReferenceL">{{кніга
|аўтар = Калектыў аўтараў: А. Вашкевіч, А. Госцеў, В. Саяпін і інш.
|частка =
'''№ 42:''' Двухпавярховы будынак. Месціцца ў глыбіні вуліцы. Гісторыка-культурная каштоўнасць. Вядомы як '''''дом Якава Шварца'''''. Год пабудовы — [[1888]].
 
У [[1903]] у будычку знаходзілася аптэчная крама Багдановіча. У [[1915]] тут упамінаюцца ўжо дзве аптэчныя крамы — Багдановіча і Шварца. У 1926 у доме мясціўся рэстаран А. Шацілы<ref name="ReferenceL"/>{{кніга.
|аўтар = Калектыў аўтараў: А. Вашкевіч, А. Госцеў, В. Саяпін і інш.
|частка =
|загаловак = Біяграфія гарадзенскіх вуліц. Ад Фартоў да Каложы.
|арыгінал =
|спасылка =
|адказны =
|выданне =
|месца = Гродна-Вроцлаў
|выдавецтва = Вроцлаўская навуковая друкарня
|год = 2012
|том =
|старонкі = 227
|старонак = 370
|серыя =
|isbn = 978-93-61617-77-8
|тыраж =
}}</ref>.
[[Выява:Маркса-44.JPG|thumb|250px|злева|Дом па вуліцы Карла Маркса, 44]]
 
2 054

праўкі