Розніца паміж версіямі «Афганістан»

63 байты выдалена ,  7 месяцаў таму
няма тлумачэння праўкі
== Геаграфія ==
{{main|Геаграфія Афганістана}}
 
=== Геаграфічнае становішча ===
Афганістан — унутрыкантынентальная дзяржава. Геаграфічна яго адносяць як да Паўднёвай, гэтак і да Цэнтральнай Азіі, за важнасць геаграфічнага становішча на скрыжаванні шляхоў паэтычна называючы «сэрцам» гэтай часткі свету. Пра тое выдатна сказаў пакістанскі паэт [[Мухамад Ікбал]]:
«Азія — цела з вады і зямлі, а сэрца яе ў Афганістане. Разлад у сэрцы — разлад ва ўсёй Азіі, згода на сэрцы — спакой ва ўсёй Азіі.» Плошча "«сэрца"» каля 652  тыс. км²  — крыху болей за [[Украіна|Украіну]].
 
[[File:Wakhan, Badakhshan.jpg|thumb|[[Ваханскі калідор]]  — не самая зручная мяжа на свеце]]
Даўжыня межаў Афганістана складае 5 529 км:
* [[Кітай]] — 76  км; мяжу з Кітаем Афганістан займеў у 1895 годзе, калі у выніку афгана-рускай дамовы да тэрыторыі краіны быў прырошчаны буферны [[Ваханскі калідор]]. Дэмаркавана гэтая высакагорная мяжа была ў 1964 годзе
* [[Іран]] — 936 км
* [[Пакістан]] — 2 430  км; частка афгана-пакістанскай мяжы прыпадае на рэгіён [[Гілгіт-Балтыстан]], на які прэтэндуе Індыя
* [[Таджыкістан]] — 1 206 км
* [[Туркменістан]] — 744 км
=== Прырода ===
[[Выява:Afghan topo en.jpg|thumb|200px|Тапаграфія Афганістана]]
Афганістан — зямля гор, якія займаюць каля 4/5 ягонай плошчы. З паўночнага ўсходу  — ад высозных [[Памір]]уа і [[Каракарум]]у а — на паўднёвы захад цягнуцца хрыбты [[Гіндукуш|Гіндукуша]]а, з самым высокім пунктам краіны, гарой [[Нашак]] (7 452 м). На ўсходзе велічныя хрыбты падзеленыя ўрадлівымі далінамі, на захад горы робяцца ніцымі і сухімі, паступова пераходзячы ў [[Іранскае нагор’е]] і далей у плато [[Рэгістан]]а і раўніну ўпадзіны Сістан. Поўнач краіны займае [[Бактрыйская нізіна]] з самім нізкім пунктам краіны на беразе Амудар'іАмудар’і уў правінцыі [[Джаўзджан (правінцыя)|Джаўзджан]] (258 м). Крайні паўночны усход ўсход — зямля гор-асілкаў  — адрозніваецца высокай сейсмічнасцю: землятрусыземлетрасенні адбываюцца тут незайздросна часта  — у 1998, 2002 і 2010 яны забралі дзясяткі, сотні і тысячы чалавечых жыццяў у [[Бадахшан (правінцыя)|правінцыі Бадахшан]].
 
[[File:Scenic view in western Afghanistan-2011.jpg|thumb|left|Суседзі: пустынныя горы і зялёная даліна ракі. Заходні Афганістан]]
[[Клімат]] разнастайны, высока ў гарах тэмпература [[студзень|студзеня]] складае −15 °C, а ў [[ліпень|ліпені]] рэдка ўзнімаецца вышэй за 0 °C. Узімку Памір і Гіндукуш апранаюць сапраўдны снежны кажух. [[Лета]] найцяплейшае ў пустынных абшарах упадзіны Сістан, даліне Амудар'іАмудар’і і Джэлалабадскай катлавіне (паўсюль сярэрняясярэдняя тэмпература ліпеня вышэй за +30 °C). У гарах на наветраных схілах выпадае больш за 1 500 мм [[ападкі|ападкаў]], на большай частцы краіны  400-600400—600 мм, у пустынях  — 200 мм. Упадзіна Сістан  — адзін з найзасушлівейшых рэгіёнаў Азіі.
 
[[File:Вадим Чуприна-Кабул VADIM CHUPRINA © Kabul 04.jpg|thumb|Рака Кабул у [[Кабул]]е, 1982]]
Рэкі поўначы Афганістана належаць да басейна [[Амудар'яАмудар’я|Амудар'іАмудар’і]], таму іх гаспадарчае выкарыстанне ў адроджаным Афганістане можа балюча адбіцца на і без таго хворай экалогіі краін Сярэдняй Азіі. Рэкі паўднёвага захаду належасцьналежаць да басейна ўнутранага сцёку: яны жывяцца ў хрыбтах Гіндукуша расталым увесну снегам і дажджамі і сцякаюць у катлавіну Сістан, дзе ўтвараюць азёры або губляюцца ў балотах і пясках. Найбуйнейшая з гэтых рэчак  — [[Гільменд]]. Рэкі ўсходу нясуць ваду ў [[Інд]], памерамі і вядомасцю сярод іх вылучаецца [[Кабул (рака)|Кабул]]. Свае водныя рэсурсы на сённяшні дзень Афганістан выкарыстоўвае слаба, ірыгацыйныя сістэмы парабуюць рэканструкцыі.
 
[[File:Afghanistan's Grand Canyon.jpg|thumb|Вялікі каньён у нацыянальным парку Бандзі-Амір]]
Горны рэльеф і засушлівы клімат прадвызначылі тое, што большая частка Афганістна занята малапрадукцыйнымі землямі: пяскамі, камяністымі паверхнямі, горнымі і паўпустыннымі пашамі. Урадлівыя і шчыльная населеныя толькі рачныя даліны. [[сельская гаспадарка|Сельскагаспадарчыя]] землі займаюць каля 12 % плошчы; [[лес|лясы]]  — толькі каля 3 %. Пераважна хваёвыя лясы з елкіелкамі і лістоўніцылістоўніцамі растуць у асноўным на паўночным усходзе на вышынях ад 2000 да 3000 метраў, найбольшай лясістасцю адрозніваецца правінцыя [[Нурыстан (правінцыя)|Нурыстан]].<ref>https://cropwatch.unl.edu/documents/Forests%20of%20Afghanistan.pdf</ref>. Упадзіна Сістан і [[Рэгістан]] занятыя [[паўпустыня|паўпустынямі]]мі і пустынямі. Бактрыйская нізіна пакрытая пераважна стэпамі.
 
Жывёльны свет Афганістана багаты і адрозніваецца па рэгіёнах. У гарах усходу жывуць мядзведзь, [[снежны барс]], памірскі горны баран; Бактрыйская нізіна славіца мноствам птушак, з млекакормячых тут маюцца вожыкі, грызуны сямейства гоферавых і шакалы; на поўдні і паўднёвым захадзе сустракаюцца газелі, дзікі, мангусты, а вось гепардаў больш няма. Да эндэмічных відаў адносяцца афганская ляцягапалятуха і афганскі снежны уюрокюрок.
 
Справа аховы прыроды ў Афганістане яшчэ не выведзена на належны ўзровень. Тым не менш, маюцца тры нацыянальныхнацыянальныя паркі: Вахан, Нурыстан і Бандзі-Амір. Апошні да савецкага ўварвання быў вельмі папулярны паміжсярод турыстаў.
 
== Гісторыя ==
{{main|Гісторыя Афганістана}}
[[File:ScythianBelt.jpg|thumb|Скіфскі пояс, «бактрыйскае золата»]]
Слядам чалавека на тэрыторыі сучаснага Афганістана сама меней 50 тысяч гадоў. Да аселага ладу жыцця на афганскай зямлі людзі перайшлі каля 9000 тысяч гадоў таму. Паступова тут паўсталі Бактрыйска-Маргіянская (яе паўднёвая ўскраіна), Гільмендская і [[Індская цывілізацыя|Індская]] (паўночная ўскраіна) цывілізацыі. Наступная міграцыя індаарыйцаў прывяла да новага цывілізацыйнага ўздыму, і ў канцы ІІ - — першай палове І тыс. да н.э. Афганістан з’яўляўся ўсходняй ускраінай [[Зараастрызм|зараастрыйскага]] свету.
 
У VI стагоддзі да н.э. рэгіён становіцца правінцыяй персідскай імперыі Ахеменідаў. Праз два стагоддзі сюды прыходзіць [[Аляксандр Македонскі]], і, пабраўшыся шлюбам з бактрыйкай [[Раксана]]й, распачынае Кабульскую (фактычна, Індыйскую) кампанію. У спадчыну ад македонцаў застаецца [[Грэка-Бактрыйскае царства]] — усходні фарпост [[элінізм]]у. Заваёвы Маур’яў прывялі да пранікнення ў рэгіён будызму, што паступова ператварыўся ў пануючую рэлігію, і індуізму. На рубяжы тысячагоддзяў тут паўстала [[Кушанскае царства]], у якім на працягу трох стагоддзяў поплеч квітнелі будызм, індуізм і хрысціянства.
{{main|Насельніцтва Афганістана}}
[[File:Afghanistanpop.svg|thumb|Полава-ўзроставая піраміда. Насельніцтва Афганістана імкліва расце.]]
Колькасць насельніцтва Афганістана паводле экспертных ацэнак ААН складае прыблізна 38 мільёнаў чалавек. А вось паводле афганскай статыстыкі, на тэрыторыі краіны пражывае блізу 33 млн чалавек — падлічыць людзей у горнай, падзеленай міжусобіцай краіне, няпроста. У любым разе за пачатак ХХІ стагоддзя насельніцтва Афганістана павялічылася ўдвая, у тым ліку за кошт рэпатрыяцыі пяці мільнёнаў афганскіх бежанцаў, што дадалі дэмаграфічнаму выбуху яшчэ большай сілы. Хуткасць росту насельніцтва тцттут найвялікшая па-за межамі Афрыкі і адна з самых высокіх у свеце. За першыя дзесяцігоддзі XXI стагоддзя яна скарацілася, у параўнанні з падзеннем у суседзяў па Азіі, зусім нязначна: ад 2,97 % у [[2002]] годзе да 2,35 % у 2021 <ref>https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/afghanistan/#people-and-society</ref>. Найважнейшым складнікам прыросту з’яўляецца вельмі высокая нараджальнасць (36 чалавек на 1000 у 2021 годзе)<ref>https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/afghanistan/#people-and-society</ref>. Смяротнасць таксама немалая (12,5 чал. на 1000), хоць і добра скарацілася ад талібскіх часоў, дзякуючы развіццю медыцыны. Насельніцтва краіны вельмі маладое: сёння сярэдняму афганцу каля 20 гадоў, а доля дзяцей і падлеткаў складае 40 %. Сярэдняя працягласць жыцця, што пры талібах была роўнай 42 гадам (адна з самых нізкіх у свеце), вырасла да 52 гадоў, але застаецца адной з самых нізкіх у свеце.
 
Трэба адзначыць, што каля 3-х мільёнаў афганцаў дагэтуль туляюцца ў лагерах для бежанцаў у суседніх Пакістане і Іране, а шмат хто паспеў там нарадзіцца і вырасці. На працягу 1980-х — 2010-х Афганістан застаецца «найбуйнейшым пастаўшчыком» выгнаннікаў на дарогі свету.
 
[[File:Schoolgirls in Bamozai.JPG|thumb|left|Маленькія пуштункі ў школцы, правінцыя Газні]]
У Афганістане пражывае больш за 20 народнасцей ([[пуштуны]], таджыкі, узбекі, хазарэйцы, [[туркмены]], кызылбашы і інш). Самая шматлікая этнічная група — пуштуны, прыблізна 48 % насельніцтва. [[таджыкі|Таджыкаў]] каля 22 %, [[узбекі|узбекаў]] каля 9 %, блізу 7 насельніцтва складаюць [[хазарэйцы]]. Маецца яшчэ дзясяцьдзесяць значных нацыянальных меншасцяўменшасцей, чые імёны пералічваюцца ў тэксце [[Гімн Афганістана|нацыянальнага гімна]]. Пуштунская большасць размаўляе на пушту, але гістарычна склалася, што функцыі [[лінгва франка]] выконвае [[дары (мова)|дары]] — мова афганскіх таджыкаў і (у дыялектным выглядзе) хазарэйцаў, практычна ідэнтычная персідскай і таджыцкай мовам. Дары валодае 77 % насельніцтва, і білінгвізм у Афганістане —— звычайная справа. Статус рэгіянальных маюць узбекская, туркменская, [[Белуджская мова|белуджская]] і некаторыя іншыя мовы. З замежных моваўмоў найбольш пашыраны веды хіндзі і урду (дзякуючы вяртанню мігрантаў з Пакістана і папулярнасці балівудскіх фільмаў), а таксама англійскай і рускай моваўмоў, апошняя выкладалася ў школах у 1980-х.
 
[[File:Nomads in Badghis Province.jpg|thumb|Лад жыцця афганскіх качэўнікаў не змяніўся за тысячы гадоў]]
Афганістан з’яўляецца монаканфесійнай краінай: 99 % вернікаў (а вераць тут амаль усе) — гэта [[іслам|мусульмане]]. Усе асноўныя этнічныя групы прытрымліваюцца [[сунізм|суніцкага]] ісламу, хазарэйцы — [[шыізм|шыіты]]. Увогуле дадзеныя аб колькасці шыітаў моцна розняцца і вар'ююццавар’ююцца ад 9 да 25 % насельніцтва. Ад 30 000 да 150 000 [[індуізм|індусаў]] і [[сікхізм|сікхаў]] жывуць у розных гарадах, але большая частка ў [[Джалалабад]]зе, [[Кабул]]е і [[Кандагар]]ы. Раней у Афганістане жылі [[іўдаізм|іўдзеі]], большасць з якіх пакінула краіну ў 1979 годзе пасля [[Афгана-СавецкаяАфганская вайна (1979—1989)|Савецкайсавецкай агрэсіі]]. Але прынамсі адзін габрэйяўрэй на сённяшні дзень у Афганістане маецца: яго імя Заблон Сімінтатаў і працуе ён вартаўніком у гэткай жа самотнай герацкай сінагозе. Колькасць хрысціян складае ад 500 да 8000 чалавек, яны церпяць пераслед і не маюць ніводнага дзеючага храма.
 
Шчыльнасць насельніцтва Афганістана перавысіла 50 чалавек на км², што для Паўднёвай Азіі зусім не густа. Доля гарадскога насельніцтва складае каля 26 %, менш у Азіі толькі ў Непале, Камбоджы і на Шры-Ланцы. Астатнія тры чвэрці афганцаў вядуць сельскі лад жыцця, у тым ліку 5 % — качавы!. Адзіны горад-мільянер  — Кабул (каля 4 млн чалавек); іншыя буйныя гарады: [[Горад Герат (горад)|Герат]], [[Кандагар]], [[Мазары-Шарыф]], [[Кундуз]], [[Джалалабад]]  — усе месцяцца ў перадгор'яхперадгор’ях цэнтральнага горнага масіву, утвараючы нібыта кальцо.
 
== Эканоміка ==
Большая частка эканамічна актыўнага насельнітва краіны занятая ў сельскай гаспадарцы  — малаэфектыўнай і напалову натуральнай. Галоўнай крыніцай прыбыткаў для значнай часткі насельніцтва (не залучанай у наркавытворчасць) краіны застаецца сельская гаспадарка.
 
 
Большая частка эканамічна актыўнага насельнітва краіны занятая ў сельскай гаспадарцы — малаэфектыўнай і напалову натуральнай. Галоўнай крыніцай прыбыткаў для значнай часткі насельніцтва (не залучанай у наркавытворчасць) краіны застаецца сельская гаспадарка.
 
Нацыянальная эканоміка Афганістана практычна поўнасцю залежыць ад замежнай дапамогі, таму галоўным напрамкам знешнеэканамічнай дзейнасці Кабульскай адміністрацыі з’яўляецца прыцягненне ў эканоміку краіны міжнародных інвестыцый, фінансавай і эканамічнай дапамогі, якая здзяйсняецца па каналах ААН, прамымі фінансавымі ўнёскамі ў бюджэт, а таксама вялікім лікам замежных няўрадавых арганізацый. Найбуйнейшымі донарамі з’яўляюцца ЗША, Японія, Еўрасаюз, Германія, Сусветны Банк, Азіяцкі банк развіцця, іншыя краіны і міжнародныя арганізацыі. Афганскім кіраўніцтвам гарантуецца бяспека прадпрымальніцтва, заахвочванне, абарона і гарантыя прыватных інвестыцый, а таксама недатыкальнасць уласнасці.
 
Адметная негатыўная рыса эканомікі апошніх гадоў — павелічэнне ценявога сектара (вытворчасць наркатычных сродкаў). Пасля ўварвання войскаў ЗША і НАТА вытворчасць наркотыкаў павялічылася ў некалькі разоў і працягвае расці. У Афганістане вырабляецца больш за 90 % опіума, які паступае на сусветны чорны рынак. Паводле падлікаў (2017) вырошчваннем [[Мак снатворны|опіумнага маку]] занята каля 400 тыс. афганскіх сялян.<ref>https://www.politifact.com/factchecks/2017/apr/04/ted-yoho/yoho-afghanistan-poppy-growth-way/</ref> Плошча опіумных плантацый складае ад 100 да 200 тыс. га. У штогадовым дакладзе ўпраўлення ААН па наркотыках і злачыннасці (UNODC), апубліканым у канцы 2000-х, сцвярджалася, што «яшчэ ні адна краіна ў свеце, акрамя Кітая сярэдзіны XIX стагоддзя, не рабіла столькі наркотыкаў, колькі сучасны Афганістан». Паводле той жа крыніцы, экспарт апіятаў з Афганістана ацэньваўся лічбай у дыяпазоне ад 1,2 да 2,1 млрд $, што больш за афіцыйны экспарт краіны.<ref>https://www.unodc.org/documents/crop-monitoring/Afghanistan/20210217_report_with_cover_for_web_small.pdf</ref> Пераважна на афганскай зямлі раскінуўся [[Залаты ветах]]  — міжнародная тэрыторыя вырошвання опіумнага маку, што таксама уключаеўключае суседнія раёны Пакістана і Ірана і мае адпаведную форму.
{{main|Залаты ветах}}
 
Афганістан мае буйныя запасы медзі, прыроднага газу, золата, берылію, смарагдаў, каменнага вугалю і солі, але горназдабыўная прамысловасць развіта слаба праз кепскую геалагічную разведанасць і слабую асвоенасць тэрыторыі краіны, яа яшчэ праз няздольнасць цэнтральнага ўраду кантраляваць ледзьве не палову дзяржаўнай тэрыторыі. Сярод галін апрацоўчай прамысловасці развіццё атрымалі лёгкая, харчовая, цэментная.
 
Асноўны від транспарту — аўтамабільны, зусім не таму, што ён добра развіты  — ад часоў Захір Шаха дэградавалі і аўтадарогі; але таму, што з чыгуначным транспартам усё зусім кепска, а выхаду да мора і суднаходных рэк Афганістан, вядома, не мае. Кабул мае інтэнсіўныя аўтамабільныя зносіны з Пакістанам, Герат  — з Іранам. Гэтымі шляхамі ўцякалі з Афганістана і вярталіся на радзіму мільёны бежанцаў.
 
Традыцыйныя тавары экспарту: сухафрукты, бавоўна, дываны, каракуль. Асноўны імпарт: прамысловае абсталяванне, бытавая тэхніка, транспартныя сродкі, нафтапрадукты, харчаванне.
 
=== Вытворчасць наркотыкаў ===
 
== Узброеныя сілы ==