Розніца паміж версіямі "Ордэн Белага Арла"

8 178 байтаў дададзена ,  10 гадоў таму
няма тлумачэння праўкі
 
== Гісторыя ордэна ==
[[Выява:Cross of the Order of White Eagle (XVIII century).PNG|thumb||left|150px|Ордэн Белага арла.<br />XVIII ст.]]
Ордэн Белага Арла быў заснаваны 1 лістапада [[1705]] г. каралём і курфюрстам саксонскім [[Аўгуст_Моцны|Аўгустам II]]. Увядзенне такога ордэна было тактычным крокам у барацьбе за ўладу. Ордэн не быў папулярны ў [[Каралеўства_Польскае|Каралеўстве Польскім]]. Знакі ордэна часцей раздаваліся шляхетным замежнікам, чым палякам. Аўгуст узнагароджваў гэтым ордэнам магнатаў, якія падтрымлівалі яго на выбарах, у тым ліку гетману [[Іван_Мазепа|Івану Мазепе]]. Ордэнам былі ўзнагароджаны саюзнікі Польшчы ў вайне супраць [[Швецыя|Швецыі]]. У [[1712]] кавалерамі ордэна сталі [[Пётр_I,_імператар_расійскі|Пётр I]] і некаторыя яго паплечнікі [[Аляксандр_Данілавіч_Меншыкаў|А. Д. Меншыкаў]]). На працягу [[18_стагоддзе|ХVIII стагоддзя]] ордэн неаднаразова ліквідавалі і зноў аднаўлялі. Усяго з 1705 па 1831 праведзена 1017 узнагароджанняў. Апошняя адмена яго на тэрыторыі Польшчы адбылася ў канцы XVIII стагоддзя.
 
Ордэн Белага Арла быў заснаваны 1 лістапада [[1705]] г. каралём і курфюрстам саксонскім [[Аўгуст_Моцны|Аўгустам II]]. Увядзенне такога ордэна было тактычным крокам у барацьбе за ўладу. Ордэн не быў папулярны ў [[Каралеўства_Польскае|Каралеўстве Польскім]]. Знакі ордэна часцей раздаваліся шляхетным замежнікам, чым палякам. Аўгуст узнагароджваў гэтым ордэнам магнатаў, якія падтрымлівалі яго на выбарах, у тым ліку гетманугетмана [[Іван_Мазепа|Івану Мазепе]]. Ордэнам былі ўзнагароджаны саюзнікі Польшчы ў вайне супраць [[Швецыя|Швецыі]]. У [[1712]] кавалерамі ордэна сталі [[Пётр_I,_імператар_расійскі|Пётр I]] і некаторыя яго паплечнікі ([[Аляксандр_Данілавіч_Меншыкаў|А. Д. Меншыкаў]]). На працягу [[18_стагоддзе|ХVIII стагоддзя]] ордэн неаднаразова ліквідавалі і зноў аднаўлялі. Усяго з 1705 па 1831 праведзена 1017 узнагароджанняў. Апошняя адмена яго на тэрыторыі Польшчы адбылася ў канцы XVIII стагоддзя.
[[Выява:Order of White Eagle Badge both sides.jpg|thumb|right|300px|Ордэн Белага арла ў Расійскай імперыі.]]
 
Аднавіў ордэн імператар [[Аляксандр_I,_імператар_расійскі|Аляксандр I]] ўжо пасля далучэння Польшчы да Расійскай імперыі ў [[1815]] годзе. Узнагароджвацца ім павінны былі толькі ўраджэнцы Польшчы, але гэта правіла не выконвалася. У [[1831]] годзе, пасля падаўлення польскага паўстания і пазбаўлення Польшчы аўтаноміі, імператар [[Мікалай_I,_імператар_расійскі|Мікалай I]] канчаткова прылічыў да расійскіх усе польскія ардэна. Скасаваны дэкрэтам УЦВК ў [[1917]] годзе.
 
У [[Другая_Рэч_Паспалітая#|Другой Рэчы Паспалітай]] адроджаны ордэн Белага Арла быў заснаваны соймам Польскай Рэспублікі 4 лютага [[1921]] года як вышэйшая ўзнагарода за выдатныя грамадзянскія і ваенныя заслугі перад дзяржавай і народам. Першае ўзнагароджанне ордэнам Белага Арла ў адроджанай Польшчы адбылося 25 чэрвеня 1921. Сярод узнагароджаных - кіраўнікі дзяржавы і вышэйшыя чыноўнікі: Ю. [[Пілсудскі]], З. Зялінскі, І. Падзерэўскі і інш. З замежных грамадзян ордэнам Белага Арла ўзнагароджаны [[Раймон_Пуанкарэ|Пуанкарэ]], [[Жорж_Бенжамэн_Клемансо|Клемансо]], Фош, Барта, кароль Румыніі Фердынанд I, кароль Сербіі Аляксандр I Карагеоргиевич, кароль [[Іспанія|Іспаніі]] [[Альфонса XIII]], Папа[[Папа_рымскі|папа]] [[Пій_XI|Пій XI]] і інш. Усяго за перыяд з 1921 года па 1939 год ордэнам Белага Арла было праведзена 24 ўзнагароджанняў польскіх грамадзян (агульная колькасць узнагароджанняў за гэты перыяд склала 95).
[[Выява:Order of White Eagle Poland.jpg|thumb||left|150px|Ордэн Белага арла у сучаснай Польшчы]]
[[Выява:Order of White Eagle Poland-Order Star.jpg|thumb||left|150px|Звязда к ордэну Белага арла ]]
У [[Другая_Рэч_Паспалітая#|Другой Рэчы Паспалітай]] адроджаны ордэн Белага Арла быў заснаваны соймам Польскай Рэспублікі 4 лютага [[1921]] года як вышэйшая ўзнагарода за выдатныя грамадзянскія і ваенныя заслугі перад дзяржавай і народам. Першае ўзнагароджанне ордэнам Белага Арла ў адроджанай Польшчы адбылося 25 чэрвеня 1921. Сярод узнагароджаных - кіраўнікі дзяржавы і вышэйшыя чыноўнікі: Ю. [[Пілсудскі]], З. Зялінскі, І. Падзерэўскі і інш. З замежных грамадзян ордэнам Белага Арла ўзнагароджаны [[Раймон_Пуанкарэ|Пуанкарэ]], [[Жорж_Бенжамэн_Клемансо|Клемансо]], Фош, Барта, кароль Румыніі Фердынанд I, кароль Сербіі Аляксандр I Карагеоргиевич, кароль Іспаніі [[Альфонса XIII]], Папа [[Пій_XI|Пій XI]] і інш. Усяго за перыяд з 1921 года па 1939 год ордэнам Белага Арла было праведзена 24 ўзнагароджанняў польскіх грамадзян (агульная колькасць узнагароджанняў за гэты перыяд склала 95).
 
Пасля [[Другая_сусветная_вайна|Другой сусветнай вайны]] з заснаваннем [[ПНР]] ўзнагароджанні ордэнам былі спынены. У [[1992]] годзе ордэн быў адноўлены. Гросмайстрам ордэна з'яўляецца Прэзідэнт Польшчы. У сеняшней Польшчы ордэн Белага Арла з'яўляецца адной з найважнейных дзяржаўных узнагарод. У [[2010]] годзе ўзнагароджана 10 асоб, [[2011]] - 4 асобы.
 
== Апісанне ==
 
[[Выява:Cross of the Order of White Eagle (XVIII century).PNG|thumb||left|150px|Ордэн Белага арла.<br />XVIII ст.]]
[[Выява:Order of White Eagle Badge both sides.jpg|thumb|right|300px|Ордэн Белага арла ў Расійскай імперыі.]]
У 18 стагоддзі знак ордэна ўяўляў сабой залаты малюнак польскага арла, пакрытага белай эмаллю, накладзенага на залаты крыж з чырвонымі эмалевымі прамянямі. Яго насілі ў левага сцягна на светла-сіняй муаравай стужцы. Ордэн з'яўляўся вышэйшай узнагародай Рэчы Паспалітай, меў адну ступень. Уяўляў сабой медальён з выявай белага польскага арла і дэвізам "PRO FIDE, REGE ET LEGE" (За веру, караля і закон). Знак ордэна насіўся на стужцы белага колеру з чырвонымі палоскамі, ў [[1713]] годзе стужка стала сіняй. Кавалеры насілі яго на блакітнай стужцы, а кароль - на ланцугу, у звёнах якой чаргаваліся белыя арлы і медальёны з малюнкам святой Дзевы.
 
Пасля 1831 года адбыліся значныя змены у выяве ордэна. На ордэнскім знаку Белага Арла польская карона была заменена расійскай, а чырвоны ордэнскі крыж з белым аднагаловым арлом, змешчаны паверх двухгаловага расейскага арла. Зорка ордэна была захавана без істотных зменаў На восьмилучевой залатой зорцы ў блакітным медальёне размясцілі малюнак маленькага чырвона-белага крыжа, а па крузе - дэвіз «Pro Fide, Rege et Lege". Стужка ордэна стала цёмна-сіняй. Узнагароджваць ордэнам сталі асобаў не ніжэй IV класа Табелі аб рангах, г.зн. генерал-маёраў або сапраўдных стацкіх саветнікаў і вышэй. З [[1855]] года зорка ордэна, падараванага за ваенныя заслугі, стала дапаўняцца малюнкам двух перакрыжаваных мячоў, якія праходзяць праз яе цэнтр. У [[1882]] пачалі ўручаць дыяментавыя знакі да ордэну. Знак ордэна насіўся ў правага сцягна на цёмна-сіняй (муаравай) стужцы праз левае плячо, зорка насілася на левым баку грудзі. Ордэн Белага Арла быў узнагародай адносна рэдкай. Адным з самых вядомых яго кавалераў быў віцэ-адмірал [[Павел Сцяпанавіч Нахімаў]], ганараваны ордэна за абарону [[Севастопаль|Севастопаля]] ў гады [[Крымская вайна|Крымскай вайны]] 1853-55 гг. З 1915 года ордэн сталі вырабляць з некаштоўных металаў, а ў 1917 годзе з ордэнскага знака прыбралі кароны. Пры гэтым замест вялікай кароны змясцілі блакітны бант, а месца на зорцы, дзе быў дэвіз, прыкрылі залатымі лаўровымі галінамі.
 
[[Выява:Order of White Eagle Poland.jpg|thumb||left|150px|Ордэн Белага арла у сучаснай Польшчы]]
[[Выява:Order of White Eagle Poland-Order Star.jpg|thumb||left|150px|Звязда к ордэну Белага арла ]]
Сучасная выява ордэна мае форму Мальтыйскага крыжа, восем вострых рэшт якога ўпрыгожаны шарыкамі. У прамежках паміж плячыма крыжа размяшчаюцца пучкі разбежных ад цэнтра прамянёў (па сем прамянёў у кожным пучку). Асабовы бок крыжа пакрыты эмаллю лілова-чырвонага колеру. Па перыметры плечы крыжа акантаваны паяском, пакрытым эмаллю белага колеру. У цэнтры крыжа размешчаны польскі каранаваны арол з распасцёртымі крыламі, пакрыты эмаллю белага колеру з залачэнным апярэннем. Карона, дзюба і лапы арла пазалочаныя. Правае крыло арла некалькі вышэй левага. Адваротны бок крыжа па перыметры акантаваны паяском, пакрытым белай эмаллю. Плечы крыжа грануляваныя.
 
На плячах крыжа надпіс выпуклымі літарамі:
 
- "ZA" - на верхнім плячы;
 
- "OJCZY" - на левым плячы;
 
- "ZNE" - на правым плячы;
 
- "I NAROD" - у два радкі на ніжнім плячы
 
У цэнтры крыжа ў круглым медальёне, пакрытым эмаллю белага колеру, змешчана манаграма з пазалочаных літар: "RP". Медальён акружаны вянком з лісцяў лаўра, пакрытых эмаллю зялёнага колеру. У верхняй частцы крыжа маецца вушка з выцягнутым кольцам для мацавання ордэна да стужкі. Усе элементы ордэнскага знака з пярэдняга і адваротнага боку, свабодныя ад эмалі, пазалочаныя.
 
Зорка ордэна Белага Арла - васьміканцовая срэбная зорка, выкананая ў выглядзе разбежных ад цэнтра прамянёў (па сем прамянёў у пучку). У цэнтры зоркі размешчаны крыж, па форме і выкананню ідэнтычны адваротнага боку ордэнскага знака. Адрозненне складаецца ў тым, што восем вострых канцоў крыжа не ўпрыгожаны шарыкамі і плечы яго пакрытыя эмаллю лалава-чырвонага колеру, праз якую праглядаецца лускаватая паверхню крыжа. Між плячыма крыжа змешчана кампазіцыя ў выглядзе стылізаваных языкоў полымя, што разыходзяцца ад цэнтра зоркі. Элементы крыжа, свабодныя ад эмалі, а таксама языкі полымя пазалочаныя. На адваротным баку маецца наразны штыфт з гайкай (або іголка) для мацавання зоркі да адзення.
 
== Спасылкі ==
 
* [http://www.rusawards.ru/russia/004%20wigle/wigle.htm Ордэн Белага арла (рус.)]С. Шишков, «Награды России. 1698—1917 гг.», т. 1
* [http://award.armor.kiev.ua/poland/index.html Польские по происхождению ордена], статья на сайте За Веру и Верность
* [http://www.geocities.com/polishnobles/eagle.html The Order of the White Eagle], by Rafal Heydel-Mankoo, 2004
* [http://www.wrotapodlasia.pl/pl/region/urodziny_wojewodztwa/Order+Orla+Bialego+w+Rzeczypospolitej.htm Jan Pruszyński "Order Orła Białego w Rzeczypospolitej"] (dostęp 18.10.2009)
* [http://www.polskiedzieje.pl/artykul,idart-121,t-Order-Orla-Bialego Mustimus (wg Z. Puchalski "Dzieje polskich znaków zaszczytnych" i E. Potkowski "Zakony rycerskie.Polskie dzieje") "Order Orła Białego"]
* [http://www.prezydent.pl/download/gfx/prezydent/pl/defaultopisy/246/1/1/odznaczeni_orderem_orla_bialego_1992-2005.pdf Lista osób odznaczonych w latach 1992-2005 (.pdf)] – prezydent.pl
 
[[be-x-old:Ордэн Белага арла]]