Віцебскі раён

раён Віцебскай вобласці Беларусі

Віцебскі раёнадміністрацыйная адзінка ў складзе Віцебскай вобласці. Створаны 17 ліпеня 1924 года (у сучасных межах з 1960 г.). Плошча — 2737,85 км². Раённы цэнтр — Віцебск. Працягласць раёна з поўдня на поўнач каля 100 км, з захаду на ўсход каля 50 км. Мяжуе: на ўсходзе з Лёзненскім раёнам і Смаленскай вобласцю Расійскай Федэрацыі, на паўночным усходзе з Пскоўскай вобласцю Расійскай Федэрацыі, на поўначы з Гарадоцкім раёнам, на паўднёвым захадзе з Шумілінскім і Бешанковіцкім раёнамі, на поўдні з Сенненскім раёнам.

Віцебскі раён
Сцяг Герб
Сцяг Герб
Краіна Flag of Belarus.svg Беларусь
Уваходзіць у Віцебская вобласць
Адміністрацыйны цэнтр Віцебск
Кіраўнік Генадзь Генадзьевіч Сабыніч[1]
Афіцыйныя мовы Родная мова: беларуская 53,32 %, руская 45,38 %
Размаўляюць дома: беларуская 11,49 %, руская 87,45 %[2]
Насельніцтва (2009)
40 552 чал.[2] (2-е месца)
Шчыльнасць 14,84 чал./км² (8-е месца)
Нацыянальны склад беларусы — 87,56 %,
рускія — 10,08 %,
украінцы — 1,09 %,
іншыя — 1,27 %[2]
Плошча 2737,85[3] км²
(3-е месца)
Вышыня
над узроўнем мора
163 м[4]
Віцебскі раён на карце
Афіцыйны сайт
Commons-logo.svg Віцебскі раён на Вікісховішчы

ГеаграфіяПравіць

РэльефПравіць

Паверхня раёна пагорыста-раўнінная, расчлененая далінамі рэк. Агульны нахіл тэрыторыі з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад. Амаль 2/3 тэрыторыі на вышыні 150—200 м. У цэнтры і на ўсходзе Віцебскае ўзвышша (вышыня 180—200 м, адносныя перавышэнні ад 10 да 25 м.), на захадзе Полацкая, на паўночным усходзе Суражская нізіны. Найвышэйшы пункт 266 м над узроўнем мора (каля былой вёскі Хамутоўка, Вымнянскі сельсавет), а самы нізкі — 120 м. (зрэз Заходняй Дзвіны ля вёскі Старое Сяло, Лятчанскі сельсавет). Невялікую паўночную частку раёна займае Гарадоцкае ўзвышша.

Раён налічвае 68 азёр. Больш 45 % плошчы занята лясамі, 5 % знаходзіцца пад вадой і балотамі. Азёры: Астравіта, Гародна, Замошша, Заронава, Мошна, Сяляева, Сосна і інш.

ЗаказнікіПравіць

Заказнікі рэспубліканскага значэння:

Заказнікі мясцовага значэння:

ГісторыяПравіць

У 1918 г. Віцебскі павет з'яўляўся тэрыторыяй шматлікіх антысавецкіх паўстанняў. У лістападзе 1918 г. было задушана паўстанне ў Вазнясенскай воласці. Адзін з лідараў паўстання быў расстраляны, 5 чал. было перададзена ЧК, а яшчэ 5 былі абвешчаны па-за законам. У ходзе раззбраення было адабрана каля 1500 вінтовак[6]. Пасля стварэння Беларускай ССР Віцебскі павет увайшоў у яе склад, у лютым 1919 г. ў склад Літоўска-Беларускай ССР, павет у складзе Віцебскай губерні адышоў да РСФСР. Да 1920 г. ў Віцебскі павет уваходзілі 23 воласці. 3 сакавіка 1924 г. тэрыторыя павета ў межах адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу 1920 г. была вернута ў склад Беларускай ССР. 17 ліпеня 1924 года быў створаны Віцебскі раён, які ўвайшоў у склад Віцебскай акругі (да яе скасавання 26 ліпеня 1930 года). У ліпені — верасні 1924 г. у адрозненне ад Паўночна-Віцебскага раёна, потым Кузняцоўскім, зваўся Паўднёва-Віцебскі раён. 20 жніўня 1924 года раён быў падзелены на 12 сельсаветаў (Астровенскі, Бабініцкі, Войтаўскі, Машканскі, Пліскі, Рудакоўскі, Рудніцкі, Сенніцкі, Сялюцкі, Чарніцкі (з 29 кастрычніка 1924 года Замастоцкі), Шумнянскі, Ялагаўскі). 26 сакавіка 1927 года да раёна далучаны сельсаветы ліквідаванага Кузняцоўскага раёна (Бараўлянскі, Віцебскі, Даўжанскі, Заронаўскі, Кабішчанскі, Курынскі, Лятчанскі (Вялікалятчанскі), Мікалаеўскі, Міхалёўскі, Старасельскі). 15 лютага 1931 г. раён скасаваны.

У канцы 1920-х гадоў мясцовая прамысловасць складалася з лесапільнага, 2 цагельных заводаў, 10 млыноў, электрастанцыі, механічнай майстэрні, 2 торфараспрацоўкі, 9 арцеляў, якія аб'ядноўвалі 151 саматужніка . Развівалася сельская гаспадарка і спажывецкая кааперацыя, якая ў 1929 годзе была рэарганізавана: 9 спажывецкіх таварыстваў аб'яднаны ў адзін райспажыўсаюз, 7 сельскагаспадарчых крэдытных таварыстваў — у сельгасбанк і райкаапсаюз. У 1929 годзе было створана 28 калгасаў. У 1930 годзе ў раёне ўжо дзейнічалі 48 калгасаў і 18 саўгасаў. Іх спецыялізацыяй была мяса-малочная жывёлагадоўля і агародніцтва. У 1918/1929 навучальных гадах у школах раёна авучалася 8,4 тыс. вучняў, у 1930/1931 гадах — 12,3 тыс. вучняў. Перад вайной працавалі 2 бальніцы, 5 урачэбна-амбулаторных і ветфельчарскі пункты, 11 аптэк.

27 ліпеня 1937 г. раён зноў адноўлены, у яго былі ўключаны 14 сельсаветаў (Бабініцкі, Бараўлянскі, Віцебскі, Даўжанскі, Заронаўскі, Лятчанскі, Мікалаеўскі, Міхалёўскі, Рудакоўскі, Рудніцкі, Старасельскі, Сялюцкі, Шумнянскі, Ялагаўскі). 20 лютага 1938 г. раён быў уключаны ў Віцебскую вобласць.

З сярэдзіны ліпеня 1941 года раён быў акупаваны нямецкімі войскамі. У гады нямецкай акупацыі на тэрыторыі раёна дзейнічалі Віцебскія падпольныя райкамы КП(б)Б (31 мая 1942—1 лістапада 1943 гады) і ЛКСМБ (10 мая 1942—11 лістапада 1943 гады), партызанскія брыгады і асобныя атрады. У лютым 1942 года у час Маскоўскай бітвы на тэрыторыі сучаснага Віцебскага раёна вялі баі часці 249-й стралковай дывізіі і 51-й стралковай брыгады 4-й ударнай арміі Калінінскага фронту, якія наблізіліся да Віцебска на адлегласць каля 7 км, але потым, адышлі на тэрыторыю РСФСР.

Падчас Другой Сусветнай вайны раён страціў 413 населеных пункта.

15 лютага 1949 года да раёна далучаны Каралёўскі, а 24 жніўня 1951 года Акцябрскі сельсаветы Лёзненскага раёна.

20 студзеня 1960 года да раёна далучаны Замастоцкі, Асінаўскі сельсаветы Багушэўскага раёна, Астроўскі, Балашоўскі, Ботаніцкі, Войтаўскі, Запольскі, Котаўскі, Краўцоўскі, Курынскі, Навасёлкаўскі, Тарасенскі, Янавіцкі сельсаветы, гарадскія пасёлкі Сураж і Янавічы скасаванага Суражскага раёна. У перыяд з 25 снежня 1962 да 30 ліпеня 1966 гадоў у раён часова ўваходзілі Шуміліна, Дабейскі, Лесавіцкі, Лоўжанскі (часткова), Пагарэліцкі і Сіроцінскі сельсаветы скасаванага Шумілінскага раёна, Астровенскі і Пліскі сельсаветы Бешанковіцкага раёна (да 12 лютага 1965 года), Вымнянскі (з 22 студзеня 1963 па 2 жніўня 1966 гадоў у складзе Лёзненскага раёна).

Па стане на 1 студзеня 1992 года ў раёне было 384 населеныя пункты. Раён падзяляўся на 14 сельсаветаў (Акцябрскі, Бабініцкі, Варонаўскі, Вымнянскі, Задуброўскі, Замастоцкі, Запольскі, Заронаўскі, Курынскі, Лятчанскі, Мазалаўскі, Ноўкінскі, Тулаўскі, Шапечынскі). ДЗейнічалі 20 калгасаў, 10 саўгасаў, 40 фермерскіх гаспадарак, асацыяцы сельскагаспадарчых кааператываў і сялянскіх фермерскіх гаспадарак, 2 вытворча-камерцыйныя таварыствы.

У 2000-я гады на тэрыторыі раёна добраўпарадкаваны 16 аграгарадкоў (Акцябрская, Альгова, Бабінічы, Вароны, Вымна, Задуброўе, Замасточча, Заронава, Кіраўская, Копці, Мазалава, Ноўка, Тарасенкі, Тулава, Шапечына, Шапурова).

28 лютага 2011 года указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь «Аб зацвярджэнні афіцыйных геральдычных сімвалаў адміністрацыйна-тэрытарыяльных і тэрытарыяльных адзінак Віцебскай вобласці» № 86 быў зацверджаны герб і сцяг Віцебскага раёна.

У 2013 годзе Суражскі і Янавіцкі пасялковыя Саветы былі пераўтвораны ў Суражскі і Янавіцкі сельсаветы.

26 ліпеня 2017 года сесія Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў прыняла рашэнне аб уключэнні ў межы Віцебска г.п. Руба.

НасельніцтваПравіць

На тэрыторыі раёна знаходзіцца 367 населеных пунктаў.

Колькасць насельніцтва:

1992 — 47,8 тыс.
2009 — 42 тыс.
2016 — 37,3 тыс.

Гарадское насельніцтва складае 2,1 тыс. чалавек (гарадскія пасёлкі Сураж і Янавічы).

Колькасць людзей пенсіённага ўзросту — 12,3 тыс. 2009.

Адміністрацыйны падзелПравіць

Адміністрацыйна падзяляецца на 13 сельсаветаў: Акцябрскі, Бабініцкі, Варонаўскі, Вымнянскі, Задуброўскі, Запольскі, Заронаўскі, Курынскі, Лятчанскі, Мазалаўскі, Ноўкінскі, Тулаўскі, Шапечынскі, а таксама Суражскі і Янавіцкі пасялковыя Саветы. Буйныя населеныя пункты раёна: Акцябрскі, Альгова, Бабінічы, Вымна, Кіраўская, Копці, Лужасна, Мазалава, Ноўка, Сасноўка, Тулава.

Эканоміка і транспартПравіць

Пад сельскагаспадарчымі ўгоддзямі занята 115,6 тыс. га, з іх асушаных 35,2 тыс. га. Сельскагаспадарчая вытворчасць спецыялізуецца на малочна-мясной жывёлагадоўлі, агародніцтве, бульбаводстве. Развіта таксама птушкагадоўля. На паўночным усходзе займаюцца льнаводствам, вырошчваннем збожжавых.

У раёне працуюць 2 рэспубліканскія гаспадаркі — эксперыментальныя базы імя Шмырова і «Тулава». Створаны цяплічны камбінат ААТ «Рудакова», комплекс па адкорме буйной рагатай жывёлы ЗАТ «Ліпаўцы», комплекс па вытворчасці свініны «Лучоса».

Праз тэрыторыю раёна праходзіць аўтамабільныя дарога М8 (Мяжа Расійскай Федэрацыі (Езярышча)—мяжа Украіны (Новая Гута), якая з'яўляецца часткай еўрапейскага маршрута E95 (Санкт-Пецярбург—Мерзіфон), аўтамабільная дарога М3 (Мінск—Віцебск), якая звязвае абласны цэнтр са сталіцай рэспублікі. Па тэрыторыі праходзіць шэраг аўтамабільных дарог рэспубліканскага значэння: Р20 (Віцебск—Полацк—мяжа Латвійскай Рэспублікі (Грыгарошчына)), Р21 (Віцебск—мяжа Расійскай Федэрацыі (Лёзна), Р25 (Віцебск—Сянно—Талачын), Р87 (Віцебск—Орша), Р112 (Віцебск—Сураж—мяжа Расійскай Федэрацыі (Стайкі), Р115 (), Р151 ().

Сацыяльная сфераПравіць

АдукацыяПравіць

У Віцебскім раёне дзейнічае 36 устаноў адукацыі, з іх 14 устаноў дашкольнага выхавання, аграрны каледж УА «Віцебская дзяржаўная акадэмія ветэрынарнай медыцыны», дзіцяча-юнацкая спартыўная школа.

Установы сярэдняй адукацыі раёна наведваюць 3202 чалавекі, дашкольнага выхавання — 1195. У сістэме адукацыі Віцебскага раёна працуе 1206 педработнікаў.

Ахова здароўяПравіць

На тэрыторыі Віцебскага раёна знаходзяцца: абласная псіханеўралагічная бальніца, рэспубліканская туберкулёзная бальніца «Сасноўка», 5 бальніц (на 200 месцаў), 1 здраўпункт, 9 амбулаторый, 19 фельчарска-акушэрскіх пунктаў. Працуюць медыцынскія пункты ў Варонаўскім і Сялюцкім дамах-інтэрнатах.

У раёне працуе 75 дактароў і 216 работнікаў сярэдняга медперсанала. Забеспячэнне медыкаментамі насельніцтва раёна здзяйсняецца праз раённую аптэку № 161 і праз 6 аптэк.

На тэрыторыі раёна размешчаны аздараўленчы комплекс «Жалязнякі», санаторыі «Железнодорожник» і «Лётцы».

КультураПравіць

У ліпені 1953 года пры Віцебскім райвыканкаме ўтвораны аддзел культуры, а яго загадчыкам быў прызначаны В. А. Хаванскі. У гэты час у раёне працавала 10 хат-чытальняў, 1 сельская бібліятэка, 2 сельскія клубы. Пасля аб’яднання ў 1960 годзе Віцебскага і Суражскага раёнаў на тэрыторыі раёна працавалі 23 клубныя ўстановы і 15 бібліятэк. У 1972 годзе ў раёне было 40 бібліятэк, 77 клубных устаноў, была адкрыта Сялюцкая дзіцячая музычная школа[7].

У 1990-я гады ў раёне было створана некалькі фальклорных калектываў: дзіцячыя пры Мазалаўскім сельскім Доме культуры (1998; далей — СДК), Сушчоўскім СДК (1990), Бабініцкім СДК (1996); дарослыя — пры Суражскім гарадскім Доме культуры (1997), пры Акцябрскім СДК (1998), фальклорна-абрадавая група пры Ноўкінскім СДК, пры Варонаўскім СДК «Спадчына» (1993), пры гэтай жа ўстанове ў 1998 годзе створаны народны фальклорны ансамбль[8].

Сродкі масавай інфармацыіПравіць

Мясцовая прэса прадстаўлена газетай «Жыццё Прыдзвіння». Выдаецца з 11 ліпеня 1938 г. Наклад — каля 3,3 тыс. асобнікаў (2011), выходзіць па аўторках і суботах. Заснавальнік — Віцебскі раённы выканаўчы камітэт.

МузеіПравіць

Дзейнічае раённы музей. Адчынены 1 сакавіка 2004 гады ў вёсцы Акцябрская Віцебскага раёна Віцебскай вобласці. З’яўляецца структурным падраздзяленнем у складзе аддзела культуры Віцебскага раённага выканаўчага камітэта. У фондах Віцебскага раённага гісторыка-краязнаўчага музея налічваецца 12477 прадметаў асноўнага фонду, 2826 навукова-дапаможнага фонду. Сабраны прадметы археалогіі, побыту і этнаграфіі, калекцыі нумізматыкі, баністыкі, фалерыстыкі, філатэліі. Дзейнічаюць пастаянныя выстаўкі «Старонкі гісторыі» і «Віцебскі раён. Побыт і культура 20 ст.»

Асноўныя кірункі дзейнасці:

  • зменныя выстаўкі з фондаў, прыватных калекцый, фондаў іншых музеяў;
  • экскурсіі па выставах;
  • музейна-педагагічныя заняткі (лекцыі);
  • тэматычныя вечары;
  • культурна-адукацыйныя мерапрыемствы.

Вядомыя асобыПравіць

 
Мікалай Нікіфароўскі

Памятныя мясціныПравіць

На тэрыторыі раёна знаходзяцца больш за 200 помнікаў гісторыі і культуры. У рэспубліканскі спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей уключаны 54 помнікі гісторыі і культуры раёна.

У раёне захаваліся: будынак паштовай станцыі 1843 г. у вёсцы Бараўляны, будынак земляробчай школы 2-й палавіны XIX ст., Пакроўская царква канца XIX ст. у вёсцы Лужасна[9].

Зноскі

  1. http://vitebsk.vitebsk-region.gov.by/ru/sabynich-gennadiy-gennadevich
  2. 2,0 2,1 2,2 Вынікі перапісу 2009 года
  3. «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь» (па стане на 1 студзеня 2011 г.)
  4. GeoNames — 2005. Праверана 9 ліпеня 2017.
  5. Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 1 / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: БелСЭ, 1983. — Т. 1. — С. 370. — 575 с. — 10 000 экз.
  6. Известия Западной Коммуны. −1918. — № 278. — 27 ноября.
  7. У мірнай працы / Падрых. У. І. Мезенцаў // Памяць Віцебскага раёна: Гісторыка-дакументальная хроніка / Рэдкал.: А. П. Красоўскі [і інш.]; Укл. У. І. Мезенцаў; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: Мастацкая літаратура, 2004. — 772 с.: іл. — С. 657—658. — ISBN 985-02-0647-0.
  8. У мірнай працы / Падрых. У. І. Мезенцаў // Памяць Віцебскага раёна: Гісторыка-дакументальная хроніка / Рэдкал.: А. П. Красоўскі [і інш.]; Укл. У. І. Мезенцаў; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: Мастацкая літаратура, 2004. — 772 с.: іл. — С. 657—658. — ISBN 985-02-0647-0.
  9. Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Віцебская вобласць / рэдкал.: С.В. Марцэлеў [і інш.]. – Мн., 1985. – С. 181–182.

ЛітаратураПравіць

  • Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.. — Мн.: БелЭн, 1997. — Т. 4: Варанецкі — Гальфстрым. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 4), ISBN 985-11-0035-8.
  • Віцебскі раён // Рэспубліка Беларусь: вобласці і раёны : энцыклапедычны даведнік / склад. Л.В. Календа. – Мн., 2004. – С. 119–121.
  • Гарады і вёскі Беларусі: энцыклапедыя / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфii і фальклору, Выдавецтва «Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі». Т. 10: Віцебская вобласць. Кн. 2 / [В. В. Віталёва і інш.; рэдакцыйная калегія: У. У. Андрыевіч (галоўны рэдактар) і інш.; пад навуковай рэдакцыяй А. І. Лакоткі]. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2019. — 727 с.: каляр. іл., партр., гербы, карты. — С. 7—13. — ISBN 978-985-11-1126-4.

СпасылкіПравіць