Гая Дзмітрыевіч Гай

Гай Дзмітрыевіч Гай (Гайк Бжышкян(ц), арм.: Հայկ Բժշկյանց) 6 (18) лютага 1887 — 11 снежня 1937 — савецкі ваеначальнік, Камкор, герой Грамадзянскай вайны[2]. 11 снежня 1937 расстраляны падчас кампаніі масавых рэпрэсій у РСЧА(руск.) бел.. Пасля смерці Сталіна рэабілітаваны.

Гая Дзмітрыевіч Гай
арм.: Հայկ Բժշկյանց
Gayk Bzhishkyan.jpg
Дата нараджэння 6 (18) лютага 1887(1887-02-18)
Месца нараджэння
Дата смерці 11 снежня 1937(1937-12-11) (50 гадоў)
Месца смерці
Месца пахавання
Альма-матар
Грамадзянства
Прыналежнасць Flag of Russia.svg Расійская імперыя
Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік
Род войскаў Руская імператарская армія
Гады службы Сцяг Расіі1917
Сцяг СССР 19181935
Званне камкор
Бітвы/войны
Узнагароды і званні
Ордэн Чырвонага Сцяга Ордэн Чырвонага Сцяга

Узнагароды Расійскай імперыі:

Cross of St. George 3st.jpg Георгіеўскі крыж 4 ступені Cross of St. George 3st.jpg Георгіеўскі крыж 3 ступені
Commons-logo.svg Гая Дзмітрыевіч Гай на Вікісховішчы

БіяграфіяПравіць

Раннія гадыПравіць

Армянін, нарадзіўся ў Таўрызе (Персія), у сям'і народнага настаўніка.

У 1901 пераязджае ў Тыфліс, дзе вучыцца ў армянскай духоўнай семінарыі[3].

З 1903 года браў удзел у рэвалюцыйным руху ў Закаўказзі[2]. Член РСДРП з 1904 года (паказваюць на яго ўступленне ў Армянскую сацыял-дэмакратычную (гнчакскую) партыю і ў атрад фідаінаў(руск.) бел.[3]).

Пасля заканчэння школы інструктараў і афіцэраў у Тыфлісе добраахвотна адправіўся на фронт. Камандуе ротай армянскіх добраахвотнікаў у шостай дружыне, якая ваявала на Каўказскім фронце супраць туркаў. У першую сусветную вайну даслужыўся да чыну штабс-капітана, генералам Юдзенічам быў узнагароджаны трыма Георгіеўскімі крыжамі[3].

Служба ў РСЧАПравіць

Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі ўступіў у РКП(б). Падчас Грамадзянскай вайны на чале сфармаваных ім частак вёў барацьбу супраць Чэхаславацкага корпуса і Арэнбургскіх казакоў генерала Дутава(руск.) бел.. У ліпені 1918 кіраваў абаронай Сімбірска. Нягледзячы на значную перавагу ў жывой сіле, артылерыі і выбары пазіцыі для абароны пацярпеў паразу ад наступу белых частак(руск.) бел. падпалкоўніка У. О. Капеля, які ўзяў горад 21 ліпеня 1918. Камандаваў наступнымі часткамі і злучэннямі:

Вясной 1920 камандаваў 2-м каўказскім кавалерыйскім корпусам Паўднёвага фронту РСФСР(руск.) бел.. Падчас савецка-польскай вайны — камандуючы 3-м кавалерыйскім корпусам(руск.) бел.[2], гераічна дзеючым на Заходнім фронце РСФСР. У жніўні 1920 3-і Кавалерыйскі корпус з часткамі 4-й арміі(руск.) бел. быў акружаны польскімі войскамі, пасля найцяжэйшых баёў інтэрнаваны(руск.) бел. ва Усходняй Прусіі.

У 1922 годзе наркамваенмар Арменіі[2], пасля займаўся ваенна-педагагічнай і навуковай працай.

У 1923 годзе скончыў Вышэйшыя ваенна-акадэмічныя курсы(руск.) бел.. У маі таго ж года камандзір і ваенкам 7-й кавалерыйскай дывізіі(руск.) бел., потым 3-га кавалерыйскага корпуса(руск.) бел..

У 1924—1925 гадах начальнік ваеннага гарнізона Мінска.

З 1926 года працягнуў вучобу ў Ваенную акадэмію імя Фрунзэ. Пасля яе заканчэння ў 1927 годзе[2], загадвае там кафедрай і праз два гады абараняе дысертацыю.

У 1933—1935 гадах прафесар кафедры ваеннай гісторыі Ваенна-паветранай акадэміі імя Жукоўскага(руск.) бел.[2].

Аўтар кніг «У баях за Савецкую Беларусь» і нарыса аперацый 3-га коннага корпуса (абедзве непублікаваныя).

Апала і гібельПравіць

У чэрвені 1935 быў зняты з усіх пастоў, звольнены з войска, выключаны з партыі. 3 ліпеня 1935 быў арыштаваны па абвінавачванні ў «стварэнні ваенна-фашысцкай арганізацыі ў РСЧА». У лісце Генрыху Ягодзе са следчага ізалятара прызнаў, што, «будучы выпіўшы, у прыватнай гутарцы з беспартыйным, сказаў, што „трэба прыбраць Сталіна, усё роўна яго прыбяруць“»[5]. Жонка Гая, Наталля Якаўлеўна звярнулася па дапамогу да старога рэвалюцыянера Пятра Кобазева(руск.) бел., якому Сталін праз памочніка перадаў: «НКУС разбярэцца». 15 кастрычніка 1935 года быў прысуджаны Адмысловай нарадай пры НКУС СССР па абвінавачванні ў дачыненні да контррэвалюцыйнай групы да 5 гадоў лагераў[6]. Пры перасылцы ў Яраслаўскую турму 22 кастрычніка 1935 года здзейсніў пабег[7], але ўжо праз некалькі дзён быў затрыманы супрацоўнікамі НКУС[8][9].

Два гады знаходзіўся ў зняволенні. У канцы 1937 (11 снежня) у ходзе кампаніі масавых «чыстак» у РСЧА быў расстраляны[10]. Пасля смерці Сталіна рэабілітаваны і адноўлены ў партыі (пасмяротна).

УзнагародыПравіць

ПамяцьПравіць

 
Помнік Г. Гаю ў школьным двары, Тальяці
  • У 1959 годзе ў Арэнбургскай вобласці, як мяркуецца, імем Гая названы названы горад.
  • У Ерэване яго імем названы праспект, а таксама пастаўлены помнік.
  • У Чыгуначным раёне горада Ульянаўска ў 1967 годзе яго імем названа вуліца, якая стала праспектам, а таксама ўзведзены помнік.
  • Маюцца таксама вуліцы Гая ў гарадах Гродна, Мінск[2], Самара, Арэнбург і Стары Аскол; і бульвар Гая ў горадзе Тальяці.
  • У цэнтральнай частцы г. Арэнбурга ў гонар Г. Д. Гая названая вуліца, на якой усталяваны яго бюст.
  • У 1963 годзе ў яго гонар быў названы рачной пасажырскі цеплаход праекта 305(руск.) бел. «Камдзіў Гай».
  • У 1967 годзе была выпушчаная паштовая марка СССР, прысвечаная Гаю.
  • Гайк Бжышкян некалькі разоў згадваецца ў рамане Хачыка Дашценца(руск.) бел. «Кліч аратых», які апавядае аб партызанскай барацьбе армянскіх гайдукоў супраць асманскіх уладаў на рубяжы XIX—XX стагоддзяў.
  • Г. Д. Гай — персанаж фільмаў «Пыл пад сонцам» (Літоўская кінастудыя, 1977) і «Падданыя рэвалюцыі(руск.) бел.» (Свярдлоўская кінастудыя, 1987).
  • Г. Д. Гай — персанаж рамана «Дыктатар» (Выдавецкі дом «Армада», 1998).

СачыненніПравіць

Зноскі

  1. Гай Гая Дмитриевич // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969. Праверана 28 верасня 2015.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 2,8 Гай Гая Дмитриевич // Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 133. — 737 с.
  3. 3,0 3,1 3,2 Сталин был не прав, послав Гая на эшафот (Эдуард ГАСПАРЯН) (ПЕРСОНЫ. ИЗВЕСТНЫЕ АРМЯНЕ) Архівавана 26 мая 2013. (руск.) 
  4. rkka.ru. cavalry. Кавалерия гражданской войны. Командный состав кавалерийских соединений и объединений (руск.) 
  5. Соколов Б. В. Наркомы страха. М.: АСТ-Пресс, 2001. С. 78
  6. Сайт таварыства «Мемарыял»
  7. Шрейдер М. П. НКВД изнутри: Записки чекиста. — М. : Возвращение, 1995.
  8. Мясников, В. Последний бой Гая // Коммунар. — 1989.
  9. Как комкор Гай наркому Ягоде свинью подложил // «АиФ Долгожитель». — 9 декабря 2005 г.. — № 23 (83).
  10. У справе Гая змяшчаецца абвінавачванне ва ўдзеле «ў антысавецкай тэрарыстычнай арганізацыі правых» (АП РФ, оп. 24, дело 413, лист 252, Списки жертв
  11. 11,0 11,1 КАВАЛЕРЫ ОРДЕНА КРАСНОГО ЗНАМЕНИ РСФСР, Присвоение 2-oго ордена Красного Знамени.
  12. Гая Дмитриевич Гай, «Железный» комдив

ЛітаратураПравіць

  • Гай, Гая Дмитриевич // Гражданская война и военная интервенция в СССР: Энциклопедия. — М., 1983. — С. 138.
  • Гай, Гая Дмитриевич (Канд. ист. наук; 1887—1937) // На Варшаву! Действия 3 конного корпуса на Западном фронте. Июль-август 1920 г.(недаступная спасылка)
  • Айрапетян Г. А. Железный Гай / Предисловие С. М. Будённого. — М., 1980. — 124 с. — (Полководцы и военачальники).
  • Дунаевский А. М.(руск.) бел. По следам Гая. — Свердловск: Средне-Уральское книжное издательство, 1975. — 272 с.
  • Лазарев С. Е. Подрезанные крылья (Неизвестное из жизни спецслужб) // Военно-исторический журнал. 2012. № 5 (625). С. 66-70.
  • Лазарев С. Е. Судьба комкора Г. Д. Гая в контексте трагических событий 1930-х гг. // История в подробностях. «Большой террор». Москва, 2012. № 6 (24). С. 22-27.
  • Лазарев С. Е.(руск.) бел. Социокультурный состав советской военной элиты 1931—1938 гг. и её оценки в прессе русского зарубежья. — Воронеж: Воронежский ЦНТИ — филиал ФГБУ «РЭА» Минэнерго России, 2012. — 312 с. — 100 экз. — ISBN 978-5-4218-0102-3
  • Железный Гай // Губернский вестник. — 2010.
  • М. Шумейка. Камандзір жалезнай дывізіі // Помнікі гісторыі і культуры Беларусі. — № 1. — Мн.: Полымя, 1987. — ISSN 0131-2669. С.40—43.

СпасылкіПравіць