Адкрыць галоўнае меню

Дзянісаўскі чалавекдзянісавец») — магчымы від ці падвід вымерлых людзей, вядомы па фрагментарнаму матэрыялу з Дзянісавай пячоры ў Саланешанскім раёне Алтайскага краю РФ.

 Дзянісаўскі чалавек
Denisova Molar.jpg
Зуб Дзянісаўскага чалавека
Навуковая класіфікацыя
Міжнародная навуковая назва

Homo sapiens subsp.  Denisova

Wikispecies-logo.svg
Сістэматыка
на Віківідах
Commons-logo.svg
Выявы
на Вікісховішчы
NCBI  741158
FW   ???

Яшчэ 40 тысяч гадоў таму дзянісаўцы засялялі арэал, які перасякаецца па часе і месцы з тэрыторыямі ў Азіі, дзе жылі неандэртальцы і сучасныя людзі[1][2].

ВыяўленнеПравіць

Цяпер вядома пяць фрагментаў: знойдзеная ў 2008 годзе ў пячоры ў пласце №11 костка апошняй фалангі пальца рукі дзіцяці (па выніках секвенірававання аказалася, што гэта дзяўчынка), тры выяўленых яшчэ ў савецкі час карэнных зуба[3], якія належалі маладой асобіне мужчынскага полу (іх памеры вельмі вялікія па параўнанні з іншымі Homo) і, магчыма, фаланга пальца нагі, аналіз генетычнага матэрыялу з якога працягваецца ў цяперашні час.

 
Турысты каля Дзянісавай пячоры

Бліжэй да мяжы адзінаццатага пласта Дзянісавай пячоры былі знойдзены мініяцюрныя іголкі з костак птушак з прасверленым вушкам, каралі са шкарлупіны страусінага яйка, каралі з зубоў жывёл, падвескі з ракавінак, упрыгажэнні з вырабнага каменя. Жаночы бранзалет, знойдзены ў пячоры, быў зроблены з даволі далікатнага каменя хларыталіту, бліжэйшыя выхады парод якога зафіксаваныя на Рудным Алтаі на мяжы з Казахстанам за дзвесце кіламетраў ад пячоры. Для апрацоўкі каменя ўжываліся прыёмы, зусім нетыповыя для ранняй стадыі верхняга палеаліту: станковае свідраванне, унутраная расточванне, шліфаванне і паліроўка. Набор тэхнічных прыёмаў, што прымяняліся дзянісаўцамі больш за 45 тысяч гадоў таму, у людзей сучаснага віду тыповы для значна больш позняй эпохі — бронзавага веку[4][5][6].

Даследаванне геномуПравіць

З-за нястачы фрагментаў аднаўленне аблічча дзянісаўскага чалавека пакуль не з'яўляецца магчымым (пар. чалавек з Аленевай пячоры). Даследаванні геному паказалі, што дзянісаўцы былі цемнаскурыя, цёмнавокія, цёмнавалосыя[7].

Каманда навукоўцаў з лейпцыгскага Інстытута эвалюцыйнай антрапалогіі таварыства Макса Планка пад кіраўніцтвам шведскага біёлага Свантэ Пааба секвеніравала ДНК, атрыманую з фрагмента косткі фалангі дзіцячага пальца, знойдзенага ў 2008 годзе расійскімі археолагамі ў Дзянісавай пячоры на Алтаі. Высветлілася, што мітахандрыяльная ДНК гэтага ўзору Denisova 3 адрозніваецца ад мтДНК сучаснага чалавека па 385 нуклеатыдам, у той час як мітахандрыяльная ДНК неандэртальцаў адрозніваецца ад ДНК Homo sapiens на 202 нуклеатыдаў. Артыкул, прысвечаны гэтаму адкрыццю, быў апублікаваны ў часопісе «Nature» 24 сакавіка 2010 года[8]. У геномах дзянісаўцаў і неандэртальцаў з Дзянісавай пячоры знойдзены ўклад яшчэ адной невядомай папуляцыі Homo sapiens[9]. Па мтДНК дзянісаўцы супрацьстаяць як неандэртальцам, так і сапіенсам[10].

Пазней, калі былі апрацаваны паслядоўнасці, якія адносяцца да ядзернага геному, аказалася, што дзянісаўцы з'яўляюцца сястрынскай групай неандэртальцаў[11] і іх эвалюцыйнае разыходжанне адбылося каля 640 тысяч гадоў таму. На аснове аналізу ДНК даследчыкі мяркуюць, што рэшткі косткі датуюцца перыядам 75-82 тысячы гадоў таму[12]. Узрост знаходак, знойдзеных у пячоры ў пласце № 11, быў вызначаны пры дапамозе радыёвуглеродным аналізу спачатку ў 40 тысяч гадоў, затым адкалібраваны да 48-50 тысяч гадоў.

У канцы 2013 года было абвешчана, што аналіз ДНК гейдэльбергскага чалавека з іспанскай пячоры Сіма дэ лос Уэсас (Сьера-дэ-Атапуэрка), атрыманай са сцегнавой косткі ўзростам 400 тысяч гадоў, паказаў падабенства з мтДНК дзянісаўскага чалавека. Хоць раней рэшткі з Сіма дэ лос Уэсас было прынята збліжаць з неандэртальцамі[13], у 2015 годзе пры вывучэнні ядзернай ДНК трох узораў з пячоры Сіма дэ лос Уэсас (Атапуэрка) высветлілася, што яны знаходзіліся на лініі, якая вядзе да неандэртальцаў. Тэрмалюмінісцэнтнае датаванне пласта № 22 паказала, што дзянісаўцы жылі ў Дзянісавай пячоры 170 тыс. гадоў таму[14]. Параўнанне ядзернай ДНК трох зубоў з пласта № 11 (Denisova 3, Denisova 4) і аднаго зуба з пласта № 22 (Denisova 8) паказала, што ў Дзянісавай пячоры жылі дзве розныя групы дзянісаўцаў і іх падзяляе як мінімум 65 тысяч гадоў[15][16]. Узрост узору Denisova 8 (ок. 110 тысяч гадоў) удакладнены ў ходзе генетычнага аналізу, зыходзячы з хуткасці мутацый чалавечай мітахандрыяльнай ДНК, прыманай у 2,5 × 10−8 на нуклеатыд у год[17][18]. Ва ўзоры Denisova 2 з пласта 22.1 галоўнай галерэі пячоры ўзростам больш за 100 тысяч гадоў секвенірована толькі мітахандрыяльная ДНК. Denisova 2 старэйшыя за Denisova 8 на 20,6—37,7 тыс. гадоў (па дадзеных генетыкаў) і на 54,2—99,4 тыс. гадоў старэй, чым Denisova 3 і Denisova 4[19][20]. З асадкавых адкладанняў ва Усходняй галерэі Дзянісавай пячоры генетыкі змаглі вылучыць неандертальскую і дзянісаўскую мтДНК, пры гэтым сляды ДНК неандэртальцаў і дзянісаўцаў знайшлі ў пластах № 14 і № 15, што паказвае на сумеснае існаванне гэтых двух відаў на працягу доўгага часу[21].

Эвалюцыйнае разыходжанне дзянісаўцаў і гейдэльбергскага чалавека з іспанскай пячоры Сіма дэ лос Уэсас (Сьера-дэ-Атапуэрка) па дадзеных вывучэння мтДНК адбылося, паводле ацэнак навукоўцаў, 700 тысяч гадоў таму[22]. Па дадзеных вывучэння ядзернай ДНК насельнікаў пячоры Сіма дэ лос Уэсас, дзянісаўцы і неандэртальцы падзяліліся каля 500 тысяч гадоў таму, а іх агульны продак аддзяліўся ад Homo sapiens 700-765 тысяч гадоў назад[23]. Генетыкі, прааналізаваўшыя агульныя мутацыі для народаў Афрыкі з аднаго боку і для неандэртальцаў і дзянісаўцаў з другога, прыйшлі да высновы, што продкі неандэртальцаў і дзянісаўцаў пакінулі Афрыку прыкладна 744 тысячы гадоў таму, а іх колькасць была вельмі невялікай. Усяго праз 300 пакаленняў пасля зыходу з Афрыкі лініі неандэртальцаў і дзянісаўцаў падзяліліся і пасля гэтага яны вельмі рэдка кантактавалі адзін з адным — колькасць мутацый, характэрных толькі для неандэртальцаў і дзянісаўцаў, была вельмі невялікай і не перавышала 20% ад іх агульнай колькасці[24][25].

У ліпені 2014 года ў часопісе Nature былі апублікаваныя вынікі даследавання генетычнага матэрыялу ў шэрагу папуляцый сучаснага чалавека на прадмет асаблівай варыяцыі бялку EPAS1 (кадуе транскрыпцыйны фактар, які ўдзельнічае ў кіслародазалежнай рэгуляцыі некаторых генаў[26]), якая ўласцівая дзянісаўскаму чалавеку. Гэтая варыяцыя бялку EPAS1 (гл. полнагеномны пошук асацыяцый) характэрны для тыбетцаў, а ў прадстаўнікоў 26 іншых папуляцый людзей не была выяўленая. Верагодна, тыбетцы і змаглі прыстасавацца да жыцця на вялікай вышыні[27] дзякуючы генам, якія дасталіся ім ад дзянісаўскага чалавека[28][29].

Дзянісаўскія людзі сталі другім пасля неандэртальцаў відам вымерлых гамінінаў, для якога цяпер вядомы поўны мітахандрыяльны і амаль поўны ядзерны геном. Упершыню новы від прыматаў быў выдзелены выключна на падставе генетычных даследаванняў.

Арэал і гібрыдызацыяПравіць

 
Міграцыі дзянісаўцаў (зялёным)

Знойдзены сляды гібрыдызацыі дзянісаўскага чалавека з Homo sapiens (сучасным чалавекам). У геноме меланезійцаў[30] выяўлена каля 5 % агульных генаў з прачытаным ядзернай геномам дзянісаўскай чалавека. У той жа час агульных генаў у сучаснага чалавека і неандэртальца ад 1 % да 4 % у розных папуляцыях (за выключэннем карэнных жыхароў Афрыкі, у якіх неандертальскія гены адсутнічаюць)[31].

Неандертальская «спадчына» найбольш выяўлена ў генах жыхароў Еўропы і Пакістана, дзянісаўскае — у насельнікаў паўднёва-ціхаакіянскага рэгіёну, што ўскосна паказвае на тэрытарыяльнае размеркаванне (арэал) гэтых відаў у сілу меркаванага нядаўняга сваяцтва сапіенскіх продкаў гэтай папуляцыі і сібіраамерыканскай, у якой дзянісаўскіх нуклеатыдаў няма[32]. Нельга выключаць, што ўнікальныя мовы папуасаў Новай Гвінеі таксама звязаныя са спадчынай дзянісаўцаў.

З'яўленне дзянісаўцаў у Азіі, як мяркуецца, выклікана міграцыямі з Афрыкі, якія адрозніваюцца ад перасяленняў Homo erectus, неандэртальцаў і сучасных людзей[33]. «Дзянісаўцы высяліліся з Афрыкі раней чалавека, ад Інданэзіі дайшлі да Янцзы і, магчыма, падняліся па плыні ўверх», — кажа акадэмік В. У. Іваноў[34].

У 2013 годзе антраполагі абвясцілі аб тым, што ў старажытнасці дзянісаўцы самастойна перасеклі лінію Уолеса — водападзел паміж азіяцкай і аўстралійскай фаўнай. Да такой высновы яны прыйшлі, прааналізаваўшы дадзеныя па наяўнасці ў геноме насельніцтва паўднёва-усходняй Азіі слядоў геному дзянісаўскага чалавека[35].

Паводле ДНК-даследавання 2013 года, дзянісаўцы разам з неандэртальцамі перадалі частку геному сучасным людзям; таксама ўстаноўлена, што неандэртальцы скрыжоўваліся з краманьёнцамі і дзянісаўцамі, краманьёнцы — з дзянісаўцамі, акрамя таго, дзянісаўцы скрыжоўваліся з нейкім чацвёртым, раней невядомым відам людзей[36].

У культурыПравіць

Акадэмік В. У. Іваноў не выключае, што памяць пра існаванне дзянісаўцаў захавалася ў тыбецкіх павер'ях аб снежным чалавеку[37].

У 2012 годзе выйшаў дакументальны фільм «Секс у каменным веке» («Sex in the Stone Age»), у якім апавядаецца пра тое, як быў адкрыты дзянісаўскі чалавек і пра яго генетычныя, а значыць і сексуальныя сувязі з неандэртальцамі і краманьёнцамі[38].

Зноскі

  1. Brown, David (25 марта 2010 года). Scientists say they've identified new human ancestor. http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/03/24/AR2010032401926_pf.html. 
  2. Krause, Johannes; Fu, Qiaomei; Good, Jeffrey M.; Viola, Bence; Shunkov, Michael V.; Derevianko, Anatoli P. & Pääbo, Svante (2010). The complete mitochondrial DNA genome of an unknown hominin from southern Siberia. Forthcoming. doi:10.1038/nature08976. 
  3. По сведчанням антраполага [С. У. Драбышэўскі|С. У. Драбышэўскага], два зуба былі згублены ў лабараторыі.
  4. Денисовские люди
  5. Предок из пальца
  6. А. П. Деревянко Родословная человечества: теории и факты
  7. Лекция Станислава Дробышевского, https://www.youtube.com/watch?v=v9RzRZMbujg?t=59m37s
  8. Потерянное поколение , Лента.ру (26 марта 2010 года)..
  9. Балановский О. Древняя ДНК Европы. Средний палеолит (неандертальцы).
  10. Krause J., Fu Q., Good J. M. et al. The complete mitochondrial genome of an unknown hominin from southern Siberia.// Nature 2010. Vol. 464. N 7290. P. 894–897.
  11. Reich D., Green R. E., Kircher M. et al. Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia // Nature. 2010. Vol. 468. N 7327. P. 1053–1060.
  12. New DNA analysis shows ancient humans interbred with Denisovans. Nature (31 жніўня 2012). Архівавана з першакрыніцы 25 кастрычніка 2012.
  13. Baffling 400,000-Year-Old Clue to Human Origins
  14. Nuclear DNA sequences from the hominin remains of Sima de los Huesos, Atapuerca, Spain // 5TH ANNUAL MEETING OF THE European Society for the study of Human Evolution, 10 — 12 SEPTEMBER 2015 LONDON/UK: Nuclear DNA sequences from the hominin
  15. Genetic analyses of three Denisovan individuals from the Altai Mountains (Siberia) // 5TH ANNUAL MEETING OF THE European Society for the study of Human Evolution, 10 — 12 SEPTEMBER 2015 LONDON/UK: Nuclear DNA sequences from the hominin
  16. Siberian cave was home to generations of mysterious ancient humans, 2015
  17. Insights into Neandertals and Denisovans from Denisova Cave, 2016
  18. Денисовцы в своей пещере жили долго
  19. A fourth Denisovan individual, 2017
  20. Девочка из Денисовой пещеры
  21. Исследование ДНК древних людей стало возможным без самих останков, 28 апреля 2017
  22. Генетики прочитали самую древнюю ДНК человека возрастом 400 тыс. лет — Газета. Ru
  23. Учёные: предки людей и неандертальцев разделились неожиданно рано
  24. New look at archaic DNA rewrites human evolution story, 2017
  25. Учёные выяснили, когда денисовцы и неандертальцы «разорвали отношения», 08.08.2017
  26. Amar J. Majmundar, Waihay J. Wong & M. Celeste Simon (October 2010). "Hypoxia-inducible factors and the response to hypoxic stress". Molecular cell 40 (2): 294–309. doi:10.1016/j.molcel.2010.09.022. PMID 20965423. 
  27. Shuhua Xu, Shilin Li, Yajun Yang, Jingze Tan, Haiyi Lou, Wenfei Jin, Ling Yang, Xuedong Pan, Jiucun Wang, Yiping Shen, Bailin Wu, Hongyan Wang, and Li Jin A Genome-Wide Search for Signals of High-Altitude Adaptation in Tibetans Mol Biol Evol (2011) 28(2): 1003—1011 first published online October 20, 2010 doi:10.1093/molbev/msq277
  28. Altitude adaptation in Tibetans caused by introgression of Denisovan-like DNA
  29. Поскреби тибетца — найдешь денисовца\\lenta.ru — 2 июля 2014
  30. Прочтен ядерный геном человека из Денисовой пещеры. Элементы.ру. Архівавана з першакрыніцы 22 жніўня 2011.
  31. Воскресивший неандертальца. Lenta.ru. Архівавана з першакрыніцы 21 красавіка 2012.
  32. Нашествие денисовцев — Антропогенез. РУ
  33. Katsnelson, Alla (24 марта 2010 года). New hominin found via mtDNA. http://www.the-scientist.com/blog/display/57254/#ixzz0j820ioz1. .
  34. Целесообразность человека. Часть 2 — Общество — Новая Газета
  35. Антропологи намекнули на мореходные успехи денисовцев. Lenta.ru (21 октября 2013 года).
  36. Lenta.ru: Наука и техника: Наука: В родословной человека найден еще один вид
  37. Целесообразность человека — Общество — Новая Газета
  38. Секс в каменном веке. Документальный фильм National Geographic

СпасылкіПравіць