Адкрыць галоўнае меню

Другая грамадзянская вайна ў Судане

Другая грамадзянская вайна ў Судане — вайна арабаў Судана супраць неарабскіх народаў Поўдні, якая доўжылася 22 года (19832005) і суправаджалася актамі генацыду, масавымі забойствамі і выгнаннямі мірнага насельніцтва. Па ацэнцы 2001 года, ужо да гэтага часу каля 2 мільёнаў чалавек загінулі, а 4 мільёна апынуліся бежанцамі[7]. Ваенныя дзеянні і забойствы грамадзян выклікалі таксама голад і эпідэмічныя захворванні, якія суправаджаліся гібеллю людзей.

Другая грамадзянская вайна ў Судане
SouthernSudanMap.png
Рэгіён Паўднёвага Судана
Дата 19832005
Месца Судан
Прычына палітыка арабізацыі Поўдня
Вынік Найвашскае пагадненне
Праціўнікі
Flag of Sudan.svg Судан
пры падтрымцы:
Flag of Iran.svg Іран[1]
Flag of Libya (1977–2011).svg Лівія[2]
Flag of Belarus.svg Беларусь[3]
Flag of South Sudan.svg Паўднёвы Судан НАВС
пры падтрымцы:
Flag of Ethiopia.svg Эфіопія[4]
Flag of Uganda.svg Уганда[4][5]
Flag of Eritrea.svg Эрытрэя[4]
Flag of Israel.svg Ізраіль[6]
Камандуючыя
Сцяг Судана Джафар Мухамед Німейры
Сцяг СуданаАмар Хасан аль-Башыр
Сцяг Паўднёвага Судана Джон Гаранг
Агульныя страты
каля 2 000 000 загінулых

Вайна вялася паміж арабскім урадам Судана, які базіраваўся на поўначы, і ўзброенай групоўкай НАВС (Народная армія вызвалення Судана, SPLA), якая прадстаўляла паўднёўцаў-неарабаў. Прычынай вайны з'явілася палітыка ісламізацыі, пачатая ўрадам Судана на чале з Джафарам Німейры ў 1983. Штуршком да пачатку вайны стала напружанасць ва ўзброеных сілах краіны, выкліканая адпраўкай на Поўнач падраздзяленняў, якія складаліся з неарабскіх жыхароў Поўдня[8]. Баявыя дзеянні ішлі з пераменным поспехам. У 2002 годзе пачаўся мірны працэс, які завяршыўся ў студзені 2005 падпісаннем Найвашскага мірнага пагаднення.

ПерадгiсторыяПравіць

У часы, калі Судан быў калоніяй Брытанскай імперыі, поўнач і поўдзень Судана былі падзеленыя ў адміністрацыйным дачыненні і практычна не мелі агульных рыс. Аднак ў 1946 годзе брытанцы скасавалі гэты падзел. Арабская мова стала афіцыйнай на ўсёй тэрыторыі Судана[9]. Ушчамленне правоў экватарыяльнай англамоўнага насельніцтва выклікала незадаволенасць на поўдні. Пасля дэкаланізацыі і абвяшчэння незалежнасці інтарэсы паўднёўцаў не ўлічваліся. Лідзіруючыя пазіцыі ў краіне заняла паўночная арабская эліта, пасля чаго на поўдні краіны пачаліся беспарадкі.

У 1962 годзе сітуацыя ў Судане абвастрылася, ісламскi ўрад забараніў уезд у краіну хрысціянскім місіянерам і абвясціла аб закрыцці хрысціянскіх школ. Гэта прывяло да сутыкненняў на поўдні краіны паміж урадавымі войскамі і незадаволенымі паўднёўцаў. Паступова гэтыя сутычкі перараслі ў грамадзянскую вайну. Першая грамадзянская вайна завяршылася ў 1972 г. падпісаннем мірнага пагаднення ў Адыс-Абебе. Дагавор прадугледжваў шырокую рэлігійную і культурную аўтаномію Поўдня[10].

Унутраная палітыка суданскага ўрада (няўдалая аграрная палітыка) прывяла да пачатку шырокамаштабных сутыкненняў на ўсёй тэрыторыі Судана. Грамадзянская вайна паміж урадам і паўстанцамі на поўдні краіны праходзіла паралельна з іншымі канфліктамі — дарфурскага канфліктам, сутыкненнямі на поўначы краіны і вайной паміж народамі дзінка і нуэр[5].

Ход вайныПравіць

Раніцай 16 мая 1983 года ў лагеры 105-га батальёна суданскай узброеных сіл (SAF) у некалькіх кіламетрах ад горада Бор успыхнула ўзброенае паўстанне. Паўсталыя адкрылі агонь па прысутных у лагеры нешматлікіх арабскім вайскоўцам, узяўшы на час пад свой кантроль наваколлі Бора. У той жа дзень, атрымаўшы вестку пра Борскі мецяжы, за некалькі дзесяткаў кіламетраў на паўночны ўсход паўстаў 104-й батальён SAF, таксама падняў мяцеж.

Супраць мяцежнікаў былі кінутыя істотныя сілы, што прымусіла паўстанцаў бегчы ва ўсходнім напрамку ў Эфіопію. Неўзабаве ў гэту краіну хлынуў паток незадаволеных урадам Судана грамадзян, якія пазней сфарміравалі Народную армію вызвалення Судана.

У пачатку 1985 года ў Хартуме адчувалася вострая недахоп паліва і харчавання, засуха, голад і эскалацыя канфлікту на поўдні краіны прывялі да цяжкай унутрыпалітычнай сітуацыі ў Судане. 6 красавіка 1985 г. генерал Абдэль ар-Рахман Свар ад-Дагаб з групай старэйшых афіцэраў здзейсніў дзяржаўны пераварот. Яны не ўхвалялі спробаў татальнай ісламізацыі Судана. Канстытуцыя 1983 года была скасавана, кіруючая партыя Суданскі сацыялістычны саюз распушчана, былы прэзідэнт адправіўся ў выгнанне, аднак законы шарыяту адменены не былі. Пасля гэтага быў створаны пераходны ваенны савет. Пасля гэтага было сфарміраваны часовы грамадзянская ўрад. У красавіку 1986 года ў краіне прайшлі выбары, пасля якіх быў сфармаваны новы ўрад на чале з Садзікам аль-Махдзі з партыі «Ума». Урад складалася з кааліцыі партыі «Ума», Дэмакратычнага саюза, Нацыянальнага ісламскага фронту Хасана Турабі. Гэтая кааліцыя была распушчана і змянялася некалькі разоў на працягу некалькіх гадоў. Прэм’ер-міністр Садзік аль-Махдзі і яго партыя гулялі цэнтральную ролю ў Судане ў гэты час.

У маі 1986 г. урад аль-Махдзі пачаў мірныя перамовы з НАВС на чале з Джонам Гарангам. На працягу ўсяго года прадстаўнікі Судана і НАВС сустракаліся ў Эфіопіі і дамовіліся аб хуткай адмене законаў шарыяту і правядзенні канстытуцыйнай канферэнцыі. У 1988 году НАВС і Дэмакратычны саюз Судана дамовіліся аб праекце плана мірнага ўрэгулявання, які ўключае адмену ваенных пагадненьняў з Егіптам і Лівіяй, адмену шарыяту, адмену надзвычайнага становішча і спыненне агню.

Аднак з-за абвастрэння становішча ў краіне і цяжкай эканамічнай сітуацыі ў лістападзе 1988 года прэм'ер-міністр аль-Махдзі адмовіўся ўхваліць план мірнага ўрэгулявання. Пасля гэтага Дэмакратычны саюз Судана выйшаў з урада, пасля чаго ва ўрадзе засталіся прадстаўнікі ісламскіх фундаменталістаў.

У лютым 1989 года пад ціскам арміі аль-Махдзі сфармаваў новы ўрад, паклікаўшы членаў Дэмакратычнага саюза, і прыняў план мірнага ўрэгулявання. Канстытуцыйная канферэнцыя была прызначаная на верасень 1989 года.

30 чэрвеня 1989 года ў Судане адбыўся чарговы ваенны пераварот пад кіраўніцтвам палкоўніка Амара аль-Башыра. Пасля гэтага быў створаны «Савет рэвалюцыйнага камандавання нацыянальнага выратавання», які ўзначаліў сам аль-Башыр. Ён таксама стаў міністрам абароны і галоўнакамандуючым узброенымі сіламі Судана. Амар аль-Башыр распусціў урад, забараніў палітычныя партыі, дзейнасць прафсаюзаў і іншых «нерэлігійных» устаноў, ліквідаваў свабодную прэсу. Пасля гэтага ў Судане зноў пачалася палітыка ісламізацыі краіны.

У кастрычніку 1989 года пасля перамір’я баявыя дзеянні аднавіліся. У ліпені 1992 году ўрадавыя войскі падчас буйнамаштабнага наступлення ўзялі пад кантроль паўднёвую частку Судана і захапілі штаб-кватэру НАВС ў Тарытэ[11].

У жніўні 1991 года ў НАВС пачаліся ўнутраныя сваркі і барацьба за ўладу. Частка паўстанцаў аддзяліліся ад войска вызвалення Судана. Лідара НАВС Джона Гаранг паспрабавалі звергнуць з пасады кіраўніка. Усё гэта прывяло да з’яўлення ў верасні 1992 года другі фракцыі паўстанцаў (на чале з Уільямам Лазні), а ў лютым 1993 года трэцяй (на чале з Керубіна Болі). 5 красавіка 1993 года ва [[Найробі][ (Кенія) лідары аддзяліўшыхся паўстанцкіх фракцый заявілі аб стварэнні кааліцыі.

У 1995 годзе апазіцыя на поўначы краіны аб’ядналася з палітычнымі сіламі на поўдні і стварылі кааліцыю апазіцыйных партый пад назвай «Нацыянальны дэмакратычны альянс». У яго ўвайшлі НАВС, Дэмакратычны саюз Судана, партыя «Ума» і шэраг дробных партый паўночных этнічных груп[11]. У гэтым жа годзе Эфіопія, Эрытрэя і Уганда ўзмацнілі сваю ваенную дапамогу паўстанцам[12] Усё гэта прывяло да таго, што ў 1997 годзе ўрад Судана было вымушана падпісаць з шэрагам паўстанцкіх груповак на чале з генералам Рыека Мачаром Хартумскае пагадненне. Па яго ўмовах на тэрыторыі Паўднёвага Судана стваралася «Армія абароны Паўднёвага Судана», у якую ўвайшлі былыя паўстанцы. Яны выконвалі ролю міліцыі ў Паўднёвым Судане, ахоўваючы гарнізоны суданскіх войскаў і нафтавыя радовішча ад магчымых нападаў непрымірымых мяцежнікаў. Многія лідары паўстанцаў пачалі супрацоўніцтва з Хартумам, увайшлі ў сумесныя ўрадавыя органы, а таксама праводзілі сумесныя баявыя аперацыі з паўночнікамі[13]

У 1999 годзе прэзідэнт Амар аль-Башыр прапанаваў НАВС культурную аўтаномію ў складзе Судана, аднак Джон Гаранг адхіліў гэтую прапанову і баявыя дзеянні працягнуліся[14].

У перыяд з 2002 па 2004 паміж прадстаўнікамі НАВС і ўрада Судана вяліся перамовы аб спыненні агню, хоць узброеныя сутычкі паміж паўстанцамі і ўрадавымі войскамі працягваліся. У выніку пасля працяглых перамоваў 9 студзеня 2005 г. у Найробі віцэ-прэзідэнтам Судана Алі Асман Махаммад Таха і лідарам НАОС Джонам Гарангам было падпісана мірнае пагадненне[15].

Мірны дагавор вызначыў пераходны перыяд аб статусе Паўднёвага Судана, неадкладнае спынення агню, усталяваў дэмабілізацыю, колькасць узброеных фарміраванняў, размеркаванне сродкаў ад здабычы нафты і іншыя аспекты жыцця краіны. Згодна з мірным дагаворы поўдзень краіны прадастаўлялася аўтаномія на 6 гадоў, пасля чаго павінен быў прайсці рэферэндум аб незалежнасці Паўднёвага Судана. Даходы ад здабычы нафты размяркоўваліся пароўну паміж суданскімі ўладамі і паўднёўцаў, ісламскі шарыят на поўдні касуецца[14].

Джон Гаранг станавіўся лідарам аўтаномнага поўдня, а таксама адным з двух віцэ-прэзідэнтаў Судана[16].

Замежная патрымкаПравіць

Па некаторых дадзеных у 1993 годзе, Іран прафінансаваў закупку Суданам 20 кітайскіх штурмавікоў. Таксама іранскае кіраўніцтва аказвала фінансавую дапамогу суданскаму ўраду[1].

У 2002 годзе Беларусь паставіла ў Судан артсістэмы рознага прызначэння. У 2003 годзе SAF атрымалі некалькі дзясяткаў беларускіх баявых браніраваных машын. У 2004 яшчэ было получино яшчэ некалькі бронемашын[3].

Таксама SAF атрымлівалі дапамогу ад лівійскага лідара Муамара Кадафі.

Паўстанцы атрымлівалі зброю з Эрытрэі, Уганды і Эфіопіі[4]. Пасольства Ізраіля ў Кеніі займалася пастаўкай супрацьтанкавых ракет падраздзяленням НАВС[6].

Дзеці салдатыПравіць

Арміі абодвух бакоў залічалі дзяцей у свае шэрагі. Пагадненне 2005 года было неабходна, каб дзеці-салдаты былі дэмабілізаваны і адправіліся дадому. НАВС сцвярджала, што адпусціла 16000 сваіх дзяцей-салдат у перыяд паміж 2001 і 2004 гадах. Аднак міжнародныя назіральнікі (ААН і Глабальны даклад 2004) выявілі дэмабілізаваных дзяцей, паўторна залучаных НАВС. У 2004 годзе налічвалася ад 2500 да 5000 дзяцей, якія працуюць у НАВС. Паўстанцы абяцалі дэмабілізаваць усіх дзяцей да канца 2010 года.

Гл. таксамаПравіць

Зноскі

  1. 1,0 1,1 Why Iran and Hamas adore Darfur's genocidal (англ.) 
  2. Dixon, Jeffrey S., and Meredith Reid Sarkees. A Guide to Intra-state Wars an Examination of Civil, Regional, and Intercommunal Wars, 1816-2014, p. 392. Los Angeles, CA: Sage Reference, 2016.
  3. 3,0 3,1 Торговля оружием и будущее Белоруссии
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 "Bureau of African Affairs, Background Note: Sudan" (англ.) . Bureau of Public Affairs: Electronic Information and Publications. (10 января 2012). Архівавана з першакрыніцы 18 жніўня 2012.
  5. 5,0 5,1 Brian Raftopoulos and Karin Alexander. Peace in the balance: the crisis in the Sudan. — African Minds, 2006. — P. 12—13.
  6. 6,0 6,1 Karl R. DeRouen and Uk Heo. Civil wars of the world: major conflicts since World War II. — ABC-CLIO. — Т. 1. — P. 742.
  7. U.S. Committee for Refugees: Crisis in Sudan
  8. Sudan, Civil War since 1955
  9. What's happening in Sudan? (англ.) . Sudanese Australian Integrated Learning (SAIL) Program (6 снежня 2003). Архівавана з першакрыніцы 28 кастрычніка 2009. Праверана 10 апреля 2007.
  10. Karl R. DeRouen and Uk Heo. Civil wars of the world: major conflicts since World War II. 1. ABC-CLIO стp. 744.
  11. 11,0 11,1 Karl R. DeRouen and Uk Heo. Civil wars of the world: major conflicts since World War II. 1. ABC-CLIO. стp. 748.
  12. Brian Raftopoulos and Karin Alexander. Peace in the balance: the crisis in the Sudan. — African Minds, 2006. — P. 19.  англ.: {{{1}}}
  13. Claire Mc Evoy and Emile LeBrun. Uncertain Future: Armed Violence in Southern Sudan. — HSBA Working Paper No. 20, 2010. — P. 13.  англ.: {{{1}}}
  14. 14,0 14,1 Хрупкий мир в краю вечной войны (руск.) . Сергей Карамаев. (10 января 2005). Архівавана з першакрыніцы 18 жніўня 2012.
  15. Sudan Comprehensive Peace Agreement (CPA) Архівавана 9 чэрвеня 2011 года., 9 Января 2005 (англ.) 
  16. Судан. История.

СпасылкiПравіць