Дудзічы (Пухавіцкі раён)

Пухавіцкі раён

Ду́дзічы[1] (трансліт.: Dudzičy, руск.: Дудичи) — вёска ў Пухавіцкім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Навапольскага сельсавета. Насельніцтва 259 чал. (2010). Месцяцца за 54 км на паўночны захад ад Мар’інай Горкі, за 13 км ад чыгуначнай станцыі Рудзенск, на рацэ Пціч.

Вёска
Дудзічы
Carkva, Dudzičy.JPG
Царква Святой Ганны
Краіна
Вобласць
Раён
Сельсавет
Каардынаты
Насельніцтва
259 чалавек (2010)
Часавы пояс
Тэлефонны код
+375 1713
Аўтамабільны код
5
Дудзічы на карце Беларусі ±
Дудзічы (Пухавіцкі раён) (Беларусь)
Дудзічы (Пухавіцкі раён)
Дудзічы (Пухавіцкі раён) (Мінская вобласць)
Дудзічы (Пухавіцкі раён)

Дудзічы — даўняе мястэчка гістарычнай Меншчыны.

НазваПравіць

Паводле Вадзіма Жучкевіча, назва паходзіць ад прозвішча Дудзіч, вытворнай ад асноў дуда, дудар.

ГісторыяПравіць

Полацкае і Тураўскае княствыПравіць

 
Усяслаў Чарадзей, пры якім Полацкае княства дасягнула найвялікшага росквіту і атрымала выхад да Балтыйскага мора

Распаўсюджана меркаванне, што Дудзічы, пад назвай «Дудуткі», упершыню згадваюцца ў летапісах у XI стагоддзі[2]. Магчыма ў гэтых месцах праходзіла сухапутная дарога, што вядзе да Полацка, па якой на думку даследчыкаў і паводле «Слова аб палку Ігараве», полацкі князь Усяслаў Чарадзей праскакаў «ваўком да Нямігі з Дудутак, даведаўшыся пра аблогу старажытнага Менска…»[3][4][5]

Вялікае Княства ЛітоўскаеПравіць

Згадваюцца ў 1600 годзе як мястэчка ў Менскім павеце Вялікага Княства Літоўскага[6]. У пачатку XVII ст. мясцовасцю валодалі Адахоўскія. У 1621 годзе Рафал Адахоўскі прадаў маёнтак Янушу Быхаўцу (?—1653) шляхецкага роду Быхаўцаў герба «Магіла», які паходзіў са Смаленскай зямлі, і яго жонцы Ганне з Горскіх. Януш Быхавец быў забіты ў маёнтку Таўкачэвічы ў часе наезду суседам Андрэем Вінкам з Шацка ў 1620 годзе. Нашчадкі аддалі землі ў заклад, уладальнікі пастаянна мяняліся[7].

3 канца XVII ст. Дудзічы былі ў закладзе Заранкаў-Гарбоўскіх герба Корчак, якія збудавалі тут уніяцкую царкву. У 1748 годзе Дудзічы канчаткова набытыя дачкой Казіміра Заранкі[d]падчашага ваўкавыскага, — Аляксандрай. У 1766 годзе мястэчка атрымала прывілей на правядзенне 3 штогадовых кірмашоў і 1 штотыднёвы таржок. У 1767 годзе па замужжы Аляксандры Дудзічамі валодалі Прозары. У 1769 годзе Юзаф Прозар[d], муж Аляксандры[d], збудаваў тут драўляны палац і парк, у 1780 годзе паводле тэстамента жонкі — драўляную грэка-каталіцкую Пакроўскую царкву на месцы старой. Пры царкве была адкрытая школа. 3 1785 года, калі дачка Прозара Ружа[d] выйшла замуж за Станіслава Ельскага, Дудзічы сталі ўладаннем Ельскіх. Станіслаў Ельскі[d] запрасіў сюды 20 нямецкіх рамеснікаў, якія абучалі сялян розным рамесным навукам.

Пад уладай Расійскай імперыіПравіць

 
Сядзіба Ельскіх. Юзаф Пешка, каля 1800 г.

Пасля Другога падзелу Рэчы Паспалітай 1793 года ў складзе Расійскай імперыі. Станам на 1800 год тут была драўляная грэка-каталіцкая царква, млын, 3 карчмы, фруктовы і батанічны сад, аранжарэя, невялікі гарбарны завод. У Вайну 1812 года праз Дудзічы праходзілі напалеонаўскія войскі. Юзаф Панятоўскі, камандзір 5-га польскага корпуса французскай арміі, два дні жыў у дудзіцкай сядзібе.

У 1839 годзе ўніяцкая царква была пераўтвораная ў праваслаўную прыходскую царкву. Паводле інвентару 1844 года існавалі аднайменныя мястэчка (12 двароў рамеснікаў) і вёска (30 двароў сялян)[8]. 3 1857 года Дудзічамі валодаў Міхал Ельскі. На 1859 год у мястэчку было 5 двароў[9]. У 1863 годзе адкрытае народнае вучылішча. У 1886 годзе ў вучылішчы было 55 вучняў, з іх 3 дзяўчынкі. Настаўнікам быў Макар Гладкі, школа існавала на сродкі сялян і дзяржаўнага казначэйства. У 1879 годзе ў праваслаўным прыходзе было каля 1,8 тыс. вернікаў, пры царкве было папячыцельства. У 1886 годзе было народнае вучылішча, валасное праўленне, праваслаўная царква, капліца, бальніца, крама. Паводле перапісу 1897 года працавалі валасное праўленне, хлебазапасны магазін, народнае вучылішча, 2 піцейныя дамы, штотыднёвыя таржкі, у маёнтку быў вадзяны млын.

У 1900 годзе ў народным вучылішчы займаліся 69 хлопчыкаў і 9 дзяўчынак. Настаўнікам працаваў Д. Пыжэвіч. У 1902 годзе пабудаваная драўляная Пакроўская царква.

У 1905—1907 гадах і вясной 1917 года ў Дудзічах і ў Дудзіцкай воласці адбыліся масавыя сялянскія хваляванні.

Найноўшы часПравіць

У Першую сусветную вайну ў лютым — снежні 1918 года Дудзічы былі пад акупацыяй войскаў Германскай імперыі.

25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай абвешчаныя часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. З 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай І з’езда КП(б) Беларусі ўвайшлі ў склад Беларускай ССР. У жніўні 1919 — ліпені 1920 года былі пад акупацыяй Польшчы.

Народнае вучылішча за савецкай уладай пераўтворанае ў працоўную школу 1-й ступені, дзе ў 1922 годзе было каля 70 вучняў. З 20 жніўня 1924 года цэнтр Дудзіцкага сельсавета Самахвалавіцкага раёна Менскай акругі, з 18 студзеня 1931 года Пухавіцкага раёна, з 12 лютага 1935 года Рудзенскага раёна (з 6 ліпеня да 11 лютага 1938 года называўся Смілавіцкім). З 29 лютага 1938 года ў Менскай вобласці (пасля 29 ліпеня 1939 — Мінская). У пачатку 1930-х гадоў створаны калгас «Камвуз Беларусі», працаваў вадзяны млын, цыркулярка, кузня. Афіцыйны статус паселішча панізілі да вёскі ў 1938 годзе.

У Другую сусветную вайну з канца чэрвеня 1941 года да 4 ліпеня 1944 года вёска акупаваная нацысцкай Германіяй. У наваколлі дзейнічалі партызаны брыгады «Беларусь». У чэрвені 1942 нацысты спалілі вёску, загубілі 17 жыхароў. Пасля вайны вёска адноўленая[10].

З 16 ліпеня ліпеня 1954 года вёска ў Вузлянскім сельсавеце. У 1960 годзе ў Навапольскім сельсавеце. У 1994 годзе ля вёскі адкрыты музей матэрыяльнай культуры «Дудуткі». У 1990-я гады збудаваная праваслаўная царква Святой Ганны.

НасельніцтваПравіць

ДэмаграфіяПравіць

  • XIX стагоддзе:
    • 1800 — 30 двароў, 300 чал. у сяле Дудзічы і 49 чал. шляхты пры двары Дудзічы
    • 1870 — 284 чал., з іх 128 аднадворцаў і 13 грамадзян
    • 1886 — 65 двароў, 409 жыхароў
    • 1897 — 125 двароў, 303 душы мужчынскага полу, 299 душ жаночага полу
  • XX стагоддзе:
    • 1901 — 108 двароў, 676 чал. у Дудзічах і 1 двор, 20 чал. пры маёнтку
    • 1917 — у мястэчку 15 двароў, 104 чал., у сяле 106 двароў, 651 чал., у маёнтку 1 двор, 78 чал.
    • 1940 — 80 двароў, 258 жыхароў
    • 1993 — 108 двароў, 280 жыхароў[11]
    • 1999 — 263 жыхароў
    • 2002 — 97 двароў, 249 жыхароў
    • 2010 — 259 жыхароў

РэлігіяПравіць

 
Пакроўская царква, 1909 г.

У канцы XVII ст. была пабудаваная ўніяцкая царква. У 1780 Юзаф Прозар паводле тэстаменту жонкі збудаваў новую грэка-каталіцкую Пакроўскую царкву на месцы старой. У 1839 годзе ўніяцкая царква была пераўтвораная ў праваслаўную прыходскую царкву. Царква згарэла ў часе Другой сусветнай вайны.

У 1998 годзе Патрыяршым Экзархам усяе Беларусі Філарэтам была прынята пастанова пра адраджэнне прыходу. Побач з помнікам загінулым савецкім воінам была пабудаваная невялікая мураваная царква ў гонар Святой Ганны[12].

Эканоміка і інфраструктураПравіць

У 2002 годзе цэнтр калгаса Світанак. У 2013 годзе — на тэрыторыі СВК «Агра-Абярэг»[10]. Ёсць механічныя майстэрні, крама.

Дудзічах працуюць сярэдняя школа, медыцынскі пункт, бібліятэка, ветэрынарны ўчастак.

Турыстычная інфармацыяПравіць

ІнфраструктураПравіць

  • Побач з вёскай месціцца музей матэрыяльнай культуры «Дудуткі», створаны ў 1944 годзе.
  • У дудзіцкай школе ў жніўні 2010 года быў створаны этнаграфічны куток ільну, які з цягам часу плануецца пераўтварыць у музей[13].

СлавутасціПравіць

  • Гарадзішча ранняга жалезнага веку, якое месціцца ва ўрочышчы Кобань, у полі.
  • Сямейнае пахаванне Ельскіх. На гарадзішчы ва ўрочышчы Кобань месцяцца старыя каталіцкія могілкі з сямейнымі пахаваннямі Ельскіх[14]. На пагорках — іншыя пахаванні. Могілкі знаходзяцца ў запусценні, акрамя пахаванняў Ельскіх[14]. Паводле звычаяў таго часу, старэйшыя пахаванні (Караля і Станіславы) паўляжаць на зямлі і вялікія памерам, а пазнейшыя, паводле традыцый канца XIX — пач. XX ст. стаяць вертыкальна і меншыя памерам. Надпісы на помніках зробленыя па-польску, агароджаў няма[14].
  • Памятны знак «Аляксандру II ад удзячных сялян» (1911).
  • «Помнік землякам».
  • Царква Святой Ганны

Страчаная спадчынаПравіць

Вядомыя ўраджэнцыПравіць

Спіс вуліцПравіць

  • Ельскага вуліца
  • Калгасная вуліца
  • Маладзёжная вуліца
  • Палявая вуліца
  • Пцічанская вуліца
  • Сонечны завелак
  • Цэнтральная вуліца[15]

Гл. таксамаПравіць

ЗноскіПравіць

  1. Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Мінская вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка, І. Л. Капылоў, В. П. Лемцюгова і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2003. — 604 с. ISBN 985-458-054-7. (DJVU)
  2. История музея // «Дудутки».
  3. http://www.dudutki.by/history/
  4. Барсов Е. В. «Слово о полку Игореве» как художественный памятник Киевской дружинной Руси // Чтения в Императорском Обществе Истории и Древностей Российских при Московском Университете. 1889 год. Книга вторая. С. 222.
  5. Dudzicze // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom II: Derenek — Gżack. — Warszawa, 1881. S. 209—210.
  6. Дудзічы (Пухавіцкі раён) // Беларуская энцыклапедыя. Т. 6. С. 524.
  7. Jelski A., 1889, с. 588
  8. Ільініч Наталля. Дудзічы ў 1844 годзе. Музей «Дудуткі» (13 сакавіка 2012).
  9. Соркіна I. Мястэчкі Беларусі ў канцы ХVІІІ — першай палове ХІХ ст. — Вільня: ЕГУ, 2010. С. 58.
  10. 10,0 10,1 Дудзічы // Гарады і вёскі Беларусі. Т. 8 : Мінская вобласць, кн. 4 / Т.У. Бялова (галоўны рэдактар) і інш. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2013. — С. 136—137. — 528 с. — 2 000 экз. — ISBN 978-985-11-0735-9.
  11. Вячаслаў Насевіч. Дудзічы //Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 3: Гімназіі — Кадэнцыя / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1996. С. 312.
  12. http://borisoveparhia.by/novosti-blagochiniy/7-avgusta-preosvyashhenneyshiy-veniamin-e.html
  13. https://dudichi.schools.by/pages/myzei
  14. 14,0 14,1 14,2 могілкі. Сайт «Некропалі Беларусі»
  15. Спіс вуліц і іншых элементаў ўнутранага адраса. Нацыянальнае кадастравае агенцтва Рэспублікі Беларусь.

ЛітаратураПравіць

СпасылкіПравіць