Клаўка

вярхоўны пасцельнічы

Клаўка (канец XIV ст. — 20 сакавіка 1440, Трокі) — вярхоўны пасцельнічы вялікага князя літоўскага Жыгімонта Кейстутавіча.

Клаўка
Род дзейнасці пасцельнічы
Дата нараджэння XIV стагоддзе
Дата смерці 20 сакавіка 1440
Месца смерці

БіяграфіяПравіць

Клаўка названы «нашым вярхоўным пасцельнічым» (Claukone nostro supremo cubiculario) у грамаце вялікага князя Жыгімонта Кейстутавіча ад 2 лютага 1437 года як сведка дакумента. Пасцельнічы не толькі засцілаў ложак, але і падаваў пітную ваду, напэўна, перад гэтым каштуючы яе, таму ўрад вымагаў выключнага даверу гаспадара да слугі[2].

Імя Клаўка (Clauko, Clawko) вядома ў XIV—XV ст. у Польшчы і Тэўтонскім ордэне ў Прусіі як форма імя Мікалай (Nicolaus)[3]. Імя вярхоўнага пасцельнічага Клаўкі перыядычна чыталася памылкова, як Сваўка (Sławko), Сяляўка (Sielawka), Сялаўка (Селавко), што, на думку А. Ліцкевіча, здаралася з-за асаблівасцяў старабеларускага скорапісу XVI ст., калі паміж мачтамі кірылічнай літары «к» заставаўся інтэрвал і адну з мачтаў — правую, крыху выгнутую пасярэдзіне — бачылі як літару «с»[4].

Пра гібель Клаўкі, падчас забойства 20 сакавіка 1440 года вялікага князя Жыгімонта, вядома з Хронікі Быхаўца. Разам з вялікім князем ён слухаў імшу ў княжацкай «лажніцы» (спальні) адной з веж «вялікага» Троцкага замка, калі забойцы ўварваліся і ўдарылі вял.кн. Жыгімонту ў галаву, Клаўка (Sławko) засланіў гаспадара сабою, але быў выкінуты з вежы і загінуў.[5]

Вядома адно наданне вял.кн. Жыгімонта Клаўку (Клавку) — 5 «чалавек» на рацэ Морачы, якое адбылося не раней за 1433 год са слуцка-капыльскага ўдзелу князя Алелькі Уладзіміравіча, калі той разам з сям’ёю быў у зняволенні[6]. З пазнейшых крыніц вядома і пра іншыя наданні. У грамаце вялікага князя Казіміра ад 17 верасня 1445 года на наданне пану Мікалаю Няміравічу Нясвіжа паведамляецца, што перад гэтым яго трымаў Клаўка (Клавко)[7]. Наданні ад вялікага князя Жыгімонта меў і сын Клаўкі — Сямён (Клавъковъ с(ы)нъ Семенец), які трымаў прынамсі 2 «чалавекі» ў Гавязна (цяпер в. Навапольцы Стаўбцоўскага раёна) паблізу Нясвіжа, напэўна, таксама вылучаных з уладанняў зняволенага кн. Алелькі[6].

Таксама Клаўка (Clauko) вядомы з запісу сваёй сястры Сонькі (Sonyka) ад 1449 года на яго памінанне ў гэтак званым календары (памянніку) віленскіх францысканцаў з касцёла Св. Марыі на Пясках у Вільні. Сонька ў запісе названа жонкай пэўнага «[…]ута» (…uth), а Клаўка — яе братам і сынам пэўнага «Г[…]т[…]ўта» (G…t…lt), таксама яна памінае свайго сына Якуба, сваю дачку Беату, пэўнага пана «В[…]» і свайго мужа[8].

ПаходжаннеПравіць

З сукупнасці звестак, А. Ліцкевіч бачыць пэўныя падставы атаясняць Клаўку з прадстаўніком жамойцкага баярскага роду Гетаўтавічаў — Мікалаем Гетаўтавічам (Mikołaj Gotoltowicz)[3]. Баярын Гетаўт (Gethowoth, Gettoth) з блізкага акружэння вялікага князя Вітаўта ў 1409 годзе быў цівуном у Бірштанах і браў удзел у заняцці Жамойці[9]. Вялікі князь Вітаўт надаў Гетаўту землі ў Крэўскім старостве[10]. У 1413 годзе Гетаўт адаптаваны ў Гародле польскім шляхецкім родам гербу «Копач»[9]. Ад вялікага князя Жыгімонта Кейстутавіча каля 1437/1438 года Гетаўт (Кгетолт) атрымаў «чалавека» ў Расейнскай воласці Жамойці[9].

Вядома 5 сыноў Гетаўта — Войтка, Дорг, Монька, Мікалай і Георгій[11]. На думку А. Ліцкевіча, да іх трэба дадаць і дачку Соньку. Такім чынам, згаданага Сонькай ў памяннікавым запісе яе і Клаўкі (Мікалая) бацьку — «Г[…]т[…]ўта» (G…t…lt), можна чытаць як Гетаўта (Gottvlt, Gettvlt)[3], а пэўнага пана «В[…]» — як іх брата Войтку[2].

Мікалай Гетаўтавіч валодаў маёнткамі Бакшты і Куцішкі, якія пасля яго смерці перайшлі дачцэ Ганне, жонцы баярына Будылы або Будылавіча Мангірдавіча[9]. На думку А. Ліцкевіча, гэтыя Бакшты і Куцішкі трэба атаясняць з вёскай Бакшты Мядзельскага раёна і былой вёскай Куцішкі Пастаўскага раёна на поўнач ад гарадскога пасёлка Свір, па абодвух берагах ракі Страчы. Ганна, і напэўна Мікалай Гетаўтавіч, валодала толькі часткай Бакштаў і Куцішак, іншую частку напэўна трымаў Георгій Гетаўтавіч, бо пазней яе трымалі яго ўдава і сын[12]. Георгій Гетаўтавіч быў сведкам на дакуменце свірскага князя Яна Крыга ад 1443 года, што пацвярджае лакалізацыю Бакштаў і Куцішак[12].

Гетаўтавічы, прынамсі галіна брата Мікалая Гетаўтавіча — Георгія Гетаўтавіча, разам з якім ён валодаў прынамсі Бакштамі і Куцішкамі, на думку А. Ліцкевіча, былі шчырымі католікамі, блізкімі да віленскага францысканскага асяродка. Сам Георгій Гетаўтавіч быў сведкам надання свірскага князя Яна Крыга і яго жонкі княгіні Дароты віленскім францысканцам у 1443 годзе. Унук Мікалая Гетаўтавіча — сын яго дачкі Ганны і Будылы Мангірдавіча — Станіслаў Будылавіч, таксама ў 1486 годзе ахвяраваў францысканскаму касцёлу Св. Марыі на Пясках у Вільні. Таму, на думку А. Ліцкевіча, невыпадкова, што Сонька, калі яна была дачкой Гетаўта, таксама ахвяравала віленскім францысканцам і даручыла ім маліцца за спачын душ сваіх крэўных.[2]

А. Ліцкевіч таксама выказаў здагадку, што з імем Клаўкі могуць быць звязаны даўнія паселішчы паблізу Нясвіжа[2]. У XIX ст., па звестках «Геаграфічнага слоўніка Польскага каралеўства», за 3 вярсты на поўнач ад Нясвіжа яшчэ быў засценак Слаўкава Слуцкага павета, уласнасць Радзівілаў[2]. Другое паселішча — вёска Слаўкава, ёсць і цяпер за 2-3 км на ўсход ад Нясвіжа[2]. Побач з в. Слаўкава знаходзіцца гарадзішча, якое цяпер лічыцца першапачатковым «дваром»-замкам Нясвіжа. Магчыма, гэтыя паселішчы першапачаткова называліся «Клаўкава» і з часам былі перайначаны, як адбывалася з імем самога Клаўкі (Клаўка→Слаўка)[2].

Гетаўтавічы і Клаўка, паводле А. Ліцкевіча
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Гетаўт
цівун бірштанскі
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Войтка
 
Дорг
 
Монька
 
 
Мікалай
(Клаўка)
вярхоўны пасцельнічы
 
 
 
Георгій
дзяржаўца брацлаўскі
∞Ганна
 
 
 
Сонька
∞[Гімб]ут
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ГрыгорыйМіхнаКахна
 
Сямён
 
Ганна
∞Будыла
 
Георгій
 
Якуб
 
Беата
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Станіслаў
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

ЗноскіПравіць

ЛітаратураПравіць

  • Ліцкевіч А. Яшчэ раз пра «Пачаткі Нясвіжа»: першая пісьмовая згадка і асоба нобіля Клаўкі // Герольд Litherland. — Горадня-Менск: 2013. — № 19. — С. 44-53.
  • Пятраўскас Р. Літоўская знаць у канцы XIV—XV ст.: Склад — структура — улада / Перакл. з літоўск. А. Мікус; Навук. рэд. М. Макараў.. — Смаленск: Інбелкульт, 2014. — 386 с. — ISBN 978-5-00076-006-2.