Марыя Канстанцінаўна Занькавецкая

украінская актрыса

Марыя Канстанцінаўна Занькавецкая (укр.: Марія Костянтинівна Заньковецька; 23 ліпеня (4 жніўня) 1854, Занькы, Нежынскі павет, Чарнігаўская губерня — 4 кастрычніка 1934, Кіеў) — украінская актрыса. Народная артыстка Украінскай ССР (1922).

Марыя Канстанцінаўна Занькавецкая
укр.: Марія Костянтинівна Заньковецька
Дата нараджэння 23 ліпеня (4 жніўня) 1854
Месца нараджэння
Дата смерці 4 кастрычніка 1934(1934-10-04) (80 гадоў)
Месца смерці
Месца пахавання
Грамадзянства
Прафесія тэатральная актрыса, кінаактрыса, акцёрка
Гады актыўнасці 18821934
Узнагароды
народны артыст Украінскай ССР
IMDb ID 11465920
Лагатып Вікісховішча Медыяфайлы на Вікісховішчы

Біяграфія правіць

Нарадзілася 23 ліпеня (4 жніўня) 1854 года ў в Занькы Нежынскага павета Чарнігаўскай губерні. Была пятым дзіцем у шматдзетнай сям’і збяднелага двараніна, суддзі Канстанціна Канстанцінавіча Адасоўскага і мяшчанкі з Чарнігава Марыі Васільеўны Няфёдавай. Род Адасоўскіх гербу Корчак паходзіў з XVII ст. і належаў да маларасійскага дваранства. Дзед, Канстанцін Рыгоравіч Адасоўскі, быў героем вайны 1812 года, паручнікам Бутырскага пяхотнага палка.

З дзесяці гадоў Марыя пачала вучыцца ў прыватным пансіёне Асаўской у Чарнігаве. Бацька Марыі валодаў цудоўным голасам, сакавітым барытонам, а Марыя — моцным меца-сапрана. Яны ўдваіх часта ладзілі сямейныя канцэрты для гасцей свайго дома ў Заньках.

У 17 год яна стала жонкай артылерыйскага афіцэра Хлыстова і апынулася ў крэпасці Бендэры ў Бесарабіі. У той час яна ўпершыню сустрэлася з Міколам Табілевічам.

У 1876 годзе яна выйшла на сцэну Нежынскага тэатра. Да канца жыцця не парывала сувязяў з тэатральным гуртком Нежына, дзе жыла пастаянна ў 1902—1924 гадах і з перапынкамі, вяртаючыся пасля гастроляў, да 1932 года. Мела ў Нежыне свой дом, які захаваўся да нашых дзён.

27 кастрычніка 1882 года ў гарадскім тэатры Елісаветграда (цяпер Крапыўныцкы) пад кіраўніцтвам Марка Крапіўніцкага пачаўся творчы шлях выбітнай украінскай актрысы. У 1882 годзе яна атрымала запрашэнне ва ўкраінскую акцёрскую трупу[1]. Упершыню на прафесійнай сцэне яна выканала ролю Наталкі («Наталка Палтаўка») Івана Катлярэўскага.

Актрыса стварала вобразы, прасякнутыя сапраўдным драматызмам і палымяным камізмам. Сваёй гульнёй яна праслаўляла звычайных людзей, адкрываючы бязмежнасць іх душы. Маючы цудоўны голас — драматычнае сапрана, яна непараўнальна выконвала ў спектаклях украінскія народныя песні. Была сярод заснавальнікаў тэатра Мікалая Садоўскага ў Палтаве. Яна дамагалася адкрыцця ў Нежыне стацыянарнага дзяржаўнага тэатра. У 1918 годзе арганізавала народны тэатр «Украінская трупа пад кіраўніцтвам М. К. Занькавецкай». У тэатры ігралі Барыс Раманіцкі, Т. Садоўскі, Андрэй Ратміраў, В. Сасніцкі. Былі пастаўлены спектаклі «Наталка Палтаўка», «Гетман Дарашэнка», «Цыганка Аза». Прызнаючы яе сцэнічныя заслугі, Гетман Украінскай Дзяржавы Павел Скарападскі ў чэрвені 1918 года зацвердзіў пастанову Рады міністраў аб прызначэнні ёй пажыццёвай дзяржаўнай пенсіі.

Пазней Марыя Занькавецкая (такі псеўданім яна ўзяла ў памяць пра шчаслівае дзяцінства ў роднай вёсцы Занькы) працавала ў самых папулярных і прафесійных украінскіх трупах Марка Крапіўніцкага, Міхаіла Старыцкага, Міколы Садоўскага, Панаса Саксаганскага, Івана Карпенкі-Карага.

Памерла 4 кастрычніка 1934 года. Пахавана ў Кіеве на Байкавых могілках.

Узнагароды правіць

  • Народная артыстка Украінскай ССР (1922).

Памяць правіць

Імем Занькавецкай названы Украінскі драматычны тэатр у Львове (1923), вуліцы ў Дняпры, Кіеве, Ковелі, Каламыі, Львове, Крапыўніцкім, Нежыне, Луцку, Адэсе, Ужгарадзе, Чырвонаградзе, Чарнаўцах, Чарнігаве, Умані, завулкі ў Палтаве і Жытоміры. У 1960 годзе ў Кіеве быў створаны мемарыяльны музей-кватэра Занькавецкай, у 1964 годзе — мемарыяльны музей Марыі Занькавецкай у вёсцы Занькы.

Ёй пастаўлены помнікі ў Кіеве (1974, скульптар Г. Кальчанка), у вёсцы Занькы (1984, скульптар Ю. Станецкі) і Нежыне (1993, скульптар А. Скоблікаў).

У 1971 годзе пісьменнік Іван Рабакляч напісаў п’есу «Марыя Занькавецкая».

У 2004 годзе Нацыянальны банк Украіны выпусціў памятную манету, прысвечаную 150-годдзю з дня нараджэння актрысы.

Зноскі

Літаратура правіць

  • Анна Багряна про Марію Заньковецьку, Олену Телігу, Вангу, Марію Приймаченко, Славу Стецько: оповідання для дітей молодшого та середнього шкільного віку / Анна Багряна. — Київ : Грані-Т, 2010. — 96 с. — ISBN 978-966-465-266-4.
  • Богомолець-Лазурська Н. М. Життя Марії Заньковецької. — К., 1961.
  • Видатні діячі України минулих століть. — К., 2001. — С. 204—205.
  • Жінки України. — К., 2001. — С. 156.
  • Корифеї українського театру: Матеріали про діяльність театру корифеїв. — К., 1983.
  • Лазанська Т. І. Заньковецька Марія Костянтинівна // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — К. : Наукова думка, 2005. — Т. 3 : Е — Й. — С. 248—249. — 672 с. : іл. — ISBN 966-00-0610-1.
  • Левченко В. В., Левченко Г. С. З історії українського театру: бенефіси Марії Заньковецької в Одесі // Південний захід. Одесика. Історико-краєзнавчий науковий альманах. — Вип. 16. — Одеса: Друкарський дім, 2013. — С. 240—251.
  • Мандрика В., Кирилюк В. Марія Заньковецька — перша народна артистка України. — Ніжин, 2004.
  • Митці України : Енциклопедичний довідник / упоряд. : М. Г. Лабінський, В. С. Мурза; за ред. А. В. Кудрицького. — К. : «Українська енциклопедія» ім. М. П. Бажана, 1992. — 848 с. — ISBN 5-88500-042-5. — С. 259.
  • Мистецтво України : Біографічний довідник / упоряд.: А. В. Кудрицький, М. Г. Лабінський; за ред. А. В. Кудрицького. — К. : «Українська енциклопедія» ім. М. П. Бажана, 1997. — 700 с. — ISBN 5-88500-071-9.. — С. 354—355.
  • Пилипчук Р. Я. Заньковецька Марія Костянтинівна // Енциклопедія сучасної України / ред. кол.: І. М. Дзюба [та ін.] ; НАН України, НТШ. — К. : Інститут енциклопедичних досліджень НАН України, 2010. — Т. 10 : З — Зор. — С. 222—223. — ISBN 978-966-02-5721-4.
  • Пільгук І. І. Марія Заньковецька. — К., 1978.
  • УСЕ: Універсальний словник-енциклопедія. — К., 1999. — С. 516.
  • Всемирный биографический знциклопедический словарь. — М., 1998&. — С. 282—283.
  • Дурилин С. М. Мария Заньковецкая: Жизнь и творчество. — К., 1982.
  • Хохлы и хохлушки. — СПб. : А. С. Суворин, 1907. — 113 с.
  • Рулін П. Марія Заньковецька: життя і творчість / П. Рулін. — Київ: Рух, 1929. — 109 с. : іл., портр. — (Український театр ; № 2).
  • Театр ім. Марії Заньковецької, 1922—1932 / ред.: Б. Романицький та ін. — Київ: Мистецтво, 1933. — 45 с. : табл., 17 арк. іл., портр.
  • Вінок спогадів про Заньковецьку / упоряд.: О. Валтуля та ін. ; Держ. музей театр. мистецтва УРСР та Укр. театр. т-во. — Київ : Мистецтво, 1950. — 260 с.
  • Кавунник О. А. У вінок пам’яті Марії Заньковецькій // Музика № 5. ‑ 2018, С. 39-40.
  • Кавунник О. А. Мистецькі рефлексії культуротворення Марії Заньковецької / Студії мистецтвознавчі : Театр. Музика. Кіно. Чис. 2 (54) / (голов. ред. Г. Скрипник. НАН України; ІМФЕ ім. М. Т. Рильського. — Київ, 2016. — 125 с.

Спасылкі правіць