Па рэвізіі — аднаактавая п'еса-вадэвіль, напісаная М. Крапіўніцкім у 1882 годзе, апублікаваная ў 1885[1], папулярная ў беларускіх тэатрах пачатку XX стагоддзя.

Па рэвізіі
укр.: По ревізії
Выданне
Абвестка аб спэктаклі «Па рэвізіі» (1911 г.) трупы Буйніцкага
Жанр вадэвіль
Аўтар М. Крапіўніцкі
Мова арыгінала украінская
Дата напісання 1882
Дата першай публікацыі 1885

Гісторыя напісанняПравіць

Вадэвіль напісаны напрыканцы 1882, як успамінаў М. Садоўскі(укр.) бел., — «за некалькі дзён і з гарачым захапленнем». Гэтым творам аўтар зарэкамендаваў сябе як бліскучы майстар так званых «народных малюнкаў» — жанравых драматычных сцэн з тагачаснай жывой вясковай рэчаіснасці[2].

СюжэтПравіць

«Па рэвізіі» — вострая і дасціпная сатыра на сельскую ўладу ў паслярэфоренную эпоху. Пісар Скубко і старшына Васіль Мірановіч — хабарнікі, ашуканцы і п'яніцы. Аднак пад уладай гэтых жулікаватых, абмежаваных «начальнікаў» — сотні сялян. Перад гледачом паўстае дэфармаваны, шаржыраваны свет чалавечых адносін, апісанню якога паклаў пачатак яшчэ Р. Квітка-Аснаўяненка сваёй «Канатопскай ведзьмай(укр.) бел.»[3].

Першыя пастаноўкі на УкраінеПравіць

 
Пастаноўка «Па рэвізіі» 1885 года ў Тэатры карыфееў(укр.) бел. — першым прафесійным тэатры Украіны, якім кіраваў М. Крапіўніцкі

Першыя пастаноўкі адбыліся ў Тэатры карыфееў(укр.) бел., заснавальнікам якога быў М. Крапіўніцкі.

Вадэвіль «Па рэвізіі» у выкананні такіх акцёраў, як М. Занькавецкая(укр.) бел., Г. Затыркевіч-Карпінская(укр.) бел., М. Садоўскі(укр.) бел., А. Саксаганскі(укр.) бел., карыстаўся велізарным поспехам у гледача[2], — і не толькі ўкраінскага, — стаўшы сапраўднай тэатральнай класікай[3].

Беларускі пераклад п'есыПравіць

У віленскай газеце «Гоман» у 1916 годзе паведамлялася[4]:

У 90-х гадах была перакладзена на беларускую мову камедыя М. Крапіўніцкага «Па рэвізіі»

Іншыя крыніцы сведчаць, што пераклад п'есы «Па рэвізіі» быў ажыццёўлены ў 1902 г. Напалеонам Чарноцкім; беларускі варыянт гэтага твора з поспехам ставіўся аматарскімі гурткамі падчас рэвалюцыйнага ўздыму 1905—1907 гг[5]. Як бы там ні было, а на пачатку 1908 г. «Наша ніва» паведамляла сваім чытачам: «Друкуецца для народнага тэатра „Па рэвізіі“ Крапіўніцкага. Скора выйдзе» (1908, № 7). Выдавецкіх планаў ажыццявіць не ўдалося, а сам пераклад, зроблены Чарноцкім, да нашага часу не адшуканы[6].

Беларускі пераклад п'есы быў надрукаваны толькі ў 1911 годзе ў Пецярбургу выдавецкай суполкай Загляне сонца і ў наша аконца. Апрацоўку тэксту зрабіў Напалеон Чарноцкі. П'еса была выдадзена літаграфскім спосабам тыражом у 200 экземпляраў[7]. Аўтары пераклада (пераробкі) ў выданнях не названы. П. Ахрыменка(укр.) бел. на падставе цікавых назіранняў даводзіць, што выдадзены ў Пецярбурзе пераклад «Па рэвізіі» не належыць Н. Чарноцкаму[8]. Такім чынам, гэта новы, другі па ліку пераклад украінскай п'есы. Рукапіс гэтага перакладу, як выявілася, захаваўся ў архіве «Нашай нівы»[9].

Як сведчаць надпісы на тытулах выданняў твораў М. Крапіўніцката («з папраўкамі», «перароблена»), пераклады ўкраінскіх п'ес былі выкананы з пэўнымі адступленнямі ад правіл рэалістычнага мастацкага перакладу[6]. Так, усе ўкраінскія назвы гарадоў i вёсак заменены на беларускія: Кіеў — на Вільню, славуты Чыгірын — на шырокавядомую ў Беларусі Смаргонь i г. д. Адбыліся змены i ў назвах дзейных асоб: Палажка заменена Таццянай, Іўга — Еўкай, у ролі Рындычкі выступае Пантурчыха, Проські — Параска[6]. Гэта тлумачыцца тым, што аўтары перакладу хацелі не проста вывесці беларускую мову на сцэну, але і папулярызаваць саміх беларусаў з іх псіхалогіяй, адзеннем і фальклорам. Перакладчыкі станавіліся такім чынам сааўтарамі твораў[6].

Таксама ў параўнанні з украінскімі пастаноўкамі ў беларускіх варыянтах значна скарочана колькасць вершаваных куплетаў, разлічаных на спяванне, некаторыя вершаваныя моманты пераказаны прозай[6]. Такім чынам адбывалася некаторая страта рамантычнай афарбоўкі, пастаноўкі набывалі выразныя адзнакі сацыяльна-бытаівой камедыі[10].

Беларускія пастаноўкіПравіць

Першай беларускай пастаноўкай, напэўна, можна лічыць пастаноўку 1902 года.

Вось як пра яе паводле успамінаў А. Уласава расказвае ў сваёй кнізе «Беларускі тэатр» Ф. Аляхновіч[11]:

…адзначым «спэктакль», які быў у ліпні 1902 г. ў маёнтку «Карльсбэр» вядомага беларускага архэолёга і гісторыка Андрэя Сьніткі. Арганізатарам і рэжысэрам быў Юры Уласаў (брат сэнатара А. Уласава), які сам пералажыў на беларускую мову ўкраінскую аднаактную п'еску «Па рэвізіі» і паставіў яе з учасьцем ваколічных сялян і сялянак. Рэжысэру трудна было ўтрымаць «на сцэне» дысцыпліну, дзеля таго, што «артысткі», з якіх усе ў вёсцы, даведаўшыся аб рэпэтыцыях, сьмяяліся і кпінкі строілі, хутка адмовіліся ад роляў. Тады рэжысэр кінуўся на хітрыкі: ён «заангажаваў» свае артысткі… палоць траву. Дзеля гэтай работы дзяўчаты ўжо не сароміліся йсьці ў двор, дзе фактычна далей ішлі рэпэтыцыі, якія цягнуліся два месяцы. Спэктакль адбыўся ў пуні на спэцыяльна пабудаванай дзеля гэтага сцэне. Значная частка прыйшоўшай на спэктакль публікі ведала ўжо п'есу ня горш за «артыстаў», гэтак ужо абіліся аб вушы і дакучылі ўсім у двары рэпэтыцыі.

Дазвол на спэктакль адтрымалі, ашукаўшы іспраўніка быццам будуць гуляць паўкраінску (гэтак дазвалялася).

Увесну 1906 вядомы беларускі рэвалюцыянер і дзеяч культуры Алесь Бурбіс у маёнтку Пятроўшчына пад Мінскам (раён вуліцы Сямашкі і Пятроўшчына) паставіў свой варыянт п'есы, пасля якога сам чытаў вершы Я. Купалы «Што ты спіш?», «Не рвіся к багатым», «Пашкадуй мужыка!» і меў вялікі поспех. Прысутнічала больш за 300 гледачоў. Для парабкаў і сялян уваход быў вольным[12][13].

 
Сцэна са спектаклю «Па рэвізіі». Тэатр Ігната Буйніцкага ў 1910 годзе

У канцы студзеня 1910 года Францішак Аляхновіч разам з Ігнатам Буйніцкім і Аляксандрам Бурбісам рэжысіруе пастаноўку перакладзенай з украінскай мовы на беларускую аднаактавай п'есы М. Крапіўніцкага «Па рэвізіі», адначасова выконваючы і ролю акцёра[14]. Гэта быў першы беларускамоўны спектакль у Вільні. Ён меў сенсацыйны поспех[15]. Cярод удзельнікаў Я. Арлоўскі, Ф. Мурашка, Ч. Родзевіч і іншыя.

Пасля гэтага п'есу ставілі Першая беларуская трупа І. Буйніцкага (у ролі Пантурчыхі Цётка[16], у ролі Мірановіча І. Буйніцкі[17]), Беларускі трэці дзяржаўны тэатр (1922), тэатральная трупа Будслаўскай беларускай гімназіі і іншыя беларускія аматарскія гурткі і прафесійныя тэатры.

«Па рэвізіі» ў пастаноўцы Гродзенскага гуртка беларускай моладзі, дзе Пантурчыху грала Зоська Верас, стала першым беларускамоўным спектаклем на сцэне ў Гродна.

Беларускамоўную пастаноўку п'есы ў Пецярбургу зладзіў Б. Эпімах-Шыпіла|[18]

Ролі ў пастаноўках п'есы выконвалі многія беларускія грамадскія дзеячы, у тым ліку Я. Арлоўскі, Ч. Родзевіч, Ф. Аляхновіч, З. Верас, І. Буйніцкі, Цётка і іншыя.

Рэакцыя ўладПравіць

Драматычны гурток, арганізаваны Ф. Ждановічам, пасля паказу спектаклю па п'есе ў в. Старое Сяло пад Мінскам быў забаронены ўладамі, а сам кіраўнік быў вымушаны з'ехаць у Крым, каб пазбегнуць арышту.

СпасылкіПравіць

Зноскі

  1. КРОПИВНИ́ЦКИЙ, Марк Лукич (руск.) 
  2. 2,0 2,1 Марко Кропивницький у фотографіях (укр.) 
  3. 3,0 3,1 МАРКО КРОПИВНИЦЬКИЙ (укр.) 
  4. А. Н. Беларускі тэатр.— «Гоман», 1916, № 69.
  5. Гл.: Кулеш Тодар. Беларускія спектаклі ў перыяд рэвалюцыі 1905 года.— «Літаратура i мастацтва», 1957, 18 снежня; Барышаў Г. Братнія сувязі.— «Літаратура i мастацтва», 1957, 23 кастрычніка.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 Т. В. Кабржыцкая, В. П. Рагойша. Карані дружбы. Беларуска-ўкраінскія літаратурныя ўзаемасувязі пачатку XX стагоддзя. — Мінск: Выдавецтва БДУ імя У. Леніна, 1976.
  7. Па рэвізіі. Камедыя ў 1 дзеі. Перароблена з украінскае мовы. Напісаў п а-ўкраінску Крапіўніцкі. Пецярбург, 1911.
  8. Гл.: Охріменко П. П.(укр.) бел. Шляхами братания Киів, 1968, с. 64-66.
  9. ДзАЛМ, ф. 3, воп. 1, адз. зах. 91, арк. 7—15.
  10. Гл.: Ахрыменка П. Летапіс братэрства. Мінск, 1973, с. 113—114.
  11. Францішак Аляхновіч. Беларускі тэатр. — Вільня: выданне Беларускага грамадзянскага сабрання, 1924. — С. 85-86.
  12. 120 гадоў з дня народзінаў Алеся Бурбіса
  13. Витрина городской жизни (руск.) 
  14. Уладзімір Ковель. Камедыі з мяшчанскага жыцця. Станаўленне Францішка Аляхновіча як драматурга // Роднае Слова. — Мн.: 1998. — № 9. — С. 31. — ISSN 0234-1360.
  15. Гісторыя беларускай літаратуры: XIX — пачатак XX ст.: Падруч. для філал. фак. пед. ВНУ / І. Э. Багдановіч, У. В. Гніламёдаў, Л. С. Голубева і інш.; Пад агул. рэд. М. А. Лазарука, А. А. Семяновіча. — 2-е выд., дапрац.. — Мн.: Выш. шк., 1998. — С. 536. — 560 с. — 7 000 экз. — ISBN 985-06-0304-6.
  16. Цётка
  17. 150 гадоў з дня нараджэння Ігната Буйніцкага
  18. Эпімах-Шыпіла Браніслаў