Першая чачэнская вайна

Першая чачэнская вайна (афіцыйна: Аперацыі па аднаўленні канстытуцыйнага парадку ў Чачні 1994—1996 гадоў[5], або Узброены канфлікт у Чачэнскай Рэспубліцы і на прылеглых да яе тэрыторыях Расійскай Федэрацыі[6]; таксама вядомая як Першая чачэнская кампанія і Першая расійска-чачэнская вайна, чач.: Хьалхара оьрсийн-нохчийн тӀом) — баявыя дзеянні на тэрыторыі Чачні і памежных рэгіёнаў Паўночнага Каўказа паміж войскамі Расіі (УС і МУС  (руск.)) і непрызнанай Чачэнскай Рэспублікай Ічкерыя з мэтай узяцця пад кантроль тэрыторыі Чачні, на якой у 1991 годзе была абвешчаная Чачэнская Рэспубліка Ічкерыя.

Першая чачэнская вайна
Баі вакол будынка былога рэспубліканскага камітэта КПСС («Прэзідэнцкага палаца»  (руск.) (бел.) у Грозным, студзень 1995 года
Баі вакол будынка былога рэспубліканскага камітэта КПСС («Прэзідэнцкага палаца»  (руск.)) у Грозным, студзень 1995 года
Дата 11 снежня 199431 жніўня 1996
Месца Ічкерыя, Дагестан, Інгушэція і Стаўрапольскі край Расіі
Прычына Правал расійскіх спробаў дзяржаўнага перавароту ў Ічкерыі
Вынік Захаванне фактычнай незалежнасці Ічкерыі
Праціўнікі
Расія Расія Чачэнская Рэспубліка Ічкерыя Ічкерыя
Камандуючыя
Генадзь Трошаў Аслан Масхадаў
Сілы бакоў
95 тыс. ваенных (люты 1995) 30 тыс. ваенных
Страты
5042 забітых, 16 098 параненых 2870 забітых
Агульныя страты
87 691 забіты цывільны
Лагатып Вікісховішча Медыяфайлы на Вікісховішчы

Канфлікт і папярэднія яму падзеі характарызаваліся вялікай колькасцю ахвяр сярод насельніцтва, ваенных і праваахоўных органаў, гучалі ўзаемныя абвінавачванні бакоў у генацыдзе[7].

Асноўныя падзеі правіць

Перадгісторыя канфлікту правіць

З пачаткам перабудовы ў розных рэспубліках Савецкага Саюза, у тым ліку і ў Чачэна-Інгушэціі, актывізаваліся розныя нацыяналістычныя рухі. У канцы 1990 году быў скліканы Агульнанацыянальны кангрэс чачэнскага народа. Яго ўзначаліў Джахар Дудаеў, генерал-маёр Савецкай Арміі. Мэтай кангрэса стала выхад са складу СССР і стварэнне незалежнай Чачэнскай рэспублікі. Паступова гэтае рашэнне пачало ўвасабляцца ў жыццё.

«Чачэнская рэвалюцыя» 1991 года правіць

Яшчэ летам 1991 года ў Чачні назіралася двоеўладдзе: там працягваў працаваць урад самой Чачэна-Інгушскай АССР і ўрад Чачэнскай Рэспублікі Ічкерыя Джахара Дудаева. Але ў верасні 1991 года, пасля няўдалых дзеянняў ДКНС, чачэнскія сепаратысты адчулі, што надышоў спрыяльны момант, і ўзброеная гвардыя Дудаева захапіла тэлецэнтр, Вярхоўны Савет і Дом радыё. Фактычна адбыўся дзяржаўны пераварот.

Улада перайшла ў рукі сепаратыстаў, і ўжо 27 кастрычніка імі былі праведзены парламенцкія і прэзідэнцкія выбары ў рэспубліцы. Уся ўлада была сканцэнтравана ў руках Дудаева.

Абвастрэннем сітуацыі стала і тое, што ў рэспубліцы была вялікая колькасць савецкай зброі, якую не паспелі вывезці. Самаабраная ўлада захапіла практычна ўсе боепрыпасы, якія захоўваліся на тэрыторыі рэспублікі[8].

Фактычна ўлады Расіі ўпускаюць магчымасць захаваць кантроль над рэгіёнам[9][10].

Распад Чачэна-Інгушскай АССР (1991—1993) правіць

Перамога сепаратыстаў у Грозным прывяла да распаду Чачэна-Інгушскай АССР. Малгабекскі  (руск.), Назранаўскі  (руск.) і вялікая частка Сунжанскага раёна былой ЧІАССР утварылі сабой Рэспубліку Інгушэція у складзе Расійскай Федэрацыі. Юрыдычна Чачэна-Інгушская Рэспубліка спыніла сваё існаванне 9 студзеня 1993 года[11].

Дакладная мяжа паміж Чачнёй і Інгушэціяй не была дэмаркаваная і да 2018 года не вызначаная[12][13][14]. Падчас асеціна-інгушскага канфлікту  (руск.) ў лістападзе 1992 года ў Прыгарадны раён Паўночнай Асеціі  (руск.) былі ўведзеныя расійскія войскі. Адносіны паміж Масквой і Чачнёй рэзка абвастрыліся. Расійскае вышэйшае камандаванне прапаноўвала заадно вырашыць сілавым спосабам і «чачэнскую праблему», але тады ўвод войскаў на тэрыторыю Чачні быў папярэджаны намаганнямі Ягора Гайдара[15].

Перыяд фактычнай незалежнасці (1991—1994) правіць

У выніку Чачня стала фактычна незалежнай, але юрыдычна не прызнанай ні адной краінай, уключаючы Расію, дзяржавай. Была прызнаная толькі грузінскім урадам у выгнанні на чале з Звіядам Гамсахурдыя і рухам Талібан, што кантраляваў Афганістан.

Рэспубліка мела дзяржаўную сімволіку — флаг, герб і гімн, органы ўлады — прэзідэнт, парламент, урад, свецкі суд. Меркавалася стварэнне Узброеных Сіл, а таксама ўвядзенне ўласнай дзяржаўнай валюты — нахара  (руск.). У канстытуцыі, прынятай 12 сакавіка 1992 года[15], ЧРІ характарызавалася, як «незалежная свецкая дзяржава», яе ўрад адмовіўся падпісваць федэратыўны дагавор  (руск.) з Расійскай Федэрацыяй.

У 1992—1993 на тэрыторыі Чачні было здзейснена звыш 600 наўмысных забойстваў[16]. За перыяд 1993 года на Грозненскім аддзяленні Паўночна-Каўказскай чыгункі  (руск.) падвергліся ўзброенаму нападу 559 цягнікоў з поўным або частковым разрабаваннем каля 4 тысяч вагонаў і кантэйнераў на суму 11,5 мільярдаў рублёў. За 8 месяцаў 1994 года было здзейснена 120 узброеных нападаў, у выніку якіх разрабавана 1156 вагонаў і 527 кантэйнераў. Страты склалі больш за 11 мільярдаў рублёў. У 1992—1994 годзе ў выніку ўзброеных нападаў загінула 26 чыгуначнікаў. Такая сітуацыя прымусіла ўрад Расіі прыняць рашэнне аб спыненні руху па тэрыторыі Чачні з кастрычніка 1994 года[16].

Асаблівым промыслам з’яўляўся выраб фальшывых авіза  (руск.), па якіх было атрымана больш за 4 трыльёны рублёў[17]. У рэспубліцы квітнелі захоп закладнікаў і гандаль рабамі — па даных «Расінфармцэнтра», усяго з 1992 года было выкрадзена і незаконна ўтрымлівалася ў Чачні 1790 чалавек[18].

Нават пасля таго, калі Дудаеў спыніў плаціць падаткі ў агульны бюджэт і забараніў супрацоўнікам расійскіх спецслужбаў уезд у Рэспубліку, Федэральны цэнтр працягваў пералічваць у Чачню грашовыя сродкі з бюджэту. У 1993 годзе на Чачню было выдзелена 11,5 млрд рублёў[19]. Расійская нафта да 1994 года працягвала паступаць у Чачню, пры гэтым яна не аплачвалася і перапрадавалася за мяжу.

Палітычны крызіс 1993 года правіць

Увесну 1993 года ў ЧРІ рэзка абвастрыліся супярэчнасці паміж прэзідэнтам Дудаевым і парламентам. 17 красавіка 1993 года Дудаеў абвясціў аб роспуску парламента, Канстытуцыйнага суда і МУС. 4 чэрвеня ўзброеныя дудаеўцы пад камандаваннем Шаміля Басаева захапілі будынак Грозненскага гарадскога савета, у якім праходзілі пасяджэнні парламента і канстытуцыйнага суда; такім чынам, у ЧРІ адбыўся дзяржаўны пераварот[15]. У канстытуцыю, прынятую годам раней, былі ўнесены змены, у Рэспубліцы ўсталяваўся рэжым асабістай улады Дудаева, які доўжыўся да жніўня 1994 года, калі парламенту былі вернутыя заканадаўчыя паўнамоцтвы[15].

Фарміраванне антыдудаеўскай апазіцыі (1993—1994) правіць

Пасля дзяржаўнага перавароту 4 чэрвеня 1993 года, у паўночных раёнах Чачні, непадкантрольных ураду сепаратыстаў у Грозным, фармуецца ўзброеная антыдудаеўская апазіцыя, якая распачала ўзброеную барацьбу з рэжымам Дудаева. Першай апазіцыйнай арганізацыяй быў КНВ  (руск.), які правёў некалькі ўзброеных акцый, але неўзабаве пацярпеў паражэнне і распаўся. На змену яму прыйшоў Часовы савет Чачэнскай Рэспублікі (ЧСЧР)  (руск.) на чале з Умарам Аўтурханавым  (руск.), які абвясціў сябе адзінай законнай уладай на тэрыторыі Чачні. ЧСЧР прызнаваўся ў якасці такой расійскімі ўладамі, якія аказвалі яму ўсялякую падтрымку (у тым ліку зброяй і добраахвотнікамі).

Па сцвярджэнні кіраўніка Адміністрацыі прэзідэнта ў 1993—1996 гг. Сяргея Філатава  (руск.), прычына падтрымкі расійскімі ўладамі Умара Аўтурханава і іншых дзеячаў апазіцыі была ў іх асцярозе прыходу да ўлады ў Чачні Руслана Хасбулатава[20]:

Увесну 1994 года Яўген Савасцьянаў  (руск.), намеснік дырэктара ФСК  (руск.), сказаў мне, што ў Чачні ёсць аб’яднаная апазіцыя, якой кіруе Умар Аўтурханаў  (руск.), кіраўнік Надцерачнага раёна  (руск.) Чачні. Калі Расия акажа падтрымку, апазіцыянеры гатовыя ісці на выбары ў 95-м годзе, а ў выпадку перамогі — прызнаць Канстытуцыю РФ. Я далажыў прэзідэнту. Барыс Мікалаевіч у прынцыпе даў «дабро» на тое, каб падтрымаць чачэнскую апазіцыю. Гаворка ішла спачатку толькі аб фінансавай падтрымцы. Не схаваю, у той час мы пабойваліся ўплыву ў Чачні Хасбулатава і рабілі ўсё, каб быў іншы ўплыў. У нас былі звесткі, што ўплыў Дудаева ў Чачні моцна звузіўся, літаральна да Грознага і яго ваколіц. Калі мы прымалі рашэнне аб падтрымцы апазіцыі, мы запыталі Іарданію  (руск.), Сірыю  (укр.), дзе жывуць вялікія чачэнскія дыяспары  (руск.). Нам адказалі, што апазіцыю падтрымаюць, таму што крымінальны і скандальны рэжым Дудаева і там надакучыў, але пры адной умове: каб расійскіх войскаў на тэрыторыі Чачні не было. Я пра гэта напісаў Ельцыну ў сваёй запісцы.

Барацьба з ўзброенай апазіцыяй (1994) правіць

З лета 1994 года ў Чачні разгарнуліся баявыя дзеянні паміж вернымі Дудаеву войскамі і апазіцыйнымі сіламі Часовага савета Чачэнскай Рэспублікі  (руск.), неафіцыйна падтрыманымі Расіяй. Атрады Дудаева праводзілі наступальныя аперацыі ў кантраляваных апазіцыйнымі войскамі Надцерачным  (руск.) і Урус-Мартанаўскім  (руск.)> раёнах. Яны суправаджаліся значнымі стратамі з абодвух бакоў. Ужываліся танкі, артылерыя і мінамёты.

Сілы бакоў былі прыблізна роўныя, і ні адзін з іх не здолеў атрымаць верх у барацьбе.

26 лістапада апазіцыянеры ў трэці раз беспаспяхова штурмавалі Грозны  (руск.). Пры гэтым у палон да прыхільнікаў Дудаева трапіў шэраг расійскіх вайскоўцаў, «якія змагаліся на баку апазіцыі» паводле кантракту з Федэральнай службай контрразведкі  (руск.)[21][22].

Ход вайны правіць

Увод войскаў (снежань 1994) правіць

30 лістапада 1994 года Прэзідэнт Расіі Барыс Ельцын падпісаў Указ № 2137 «Аб мерапрыемствах па аднаўленні канстытуцыйнай законнасці і правапарадку на тэрыторыі Чачэнскай Рэспублікі». Указ прадугледжваў фактычнае прыняцце мер надзвычайнага становішча ў Чачні без яго афіцыйнага абвяшчэння, а таксама прадстаўленне асаблівых паўнамоцтваў так званай «Групе кіраўніцтва дзеяннямі па раззбраенні і ліквідацыі ўзброеных фарміраванняў, увядзенні і падтрыманні рэжыму надзвычайнага становішча на тэрыторыі Чачэнскай Рэспублікі». Частка гэтых паўнамоцтваў уваходзіла ў супярэчнасць з Канстытуцыяй і законамі Расіі[23]. Ужо 1 снежня расійская авіяцыя нанесла ўдар па аэрадромах Калінаўская  (руск.) і Ханкала  (руск.) і вывела з ладу ўсе самалёты, якія знаходзіліся ў распараджэнні сепаратыстаў[24].

8 снежня 1994 года Савет Федэрацыі Федэральнага сходу Расійскай Федэрацыі прыняў пастанову № 291-I СФ «Аб становішчы ў Чачэнскай Рэспубліцы», у якой асудзіў дзеянні па сілавым вырашэнні канфлікту і прапанаваў прэзідэнту РФ «прыняць канстытуцыйныя меры па нармалізацыі абстаноўкі ў Чачэнскай Рэспубліцы і вакол яе», у тым ліку «паўторна звярнуцца да лідараў супрацьлеглых бакоў… з прапановай неадкладна спыніць узброенае супрацьстаянне і пачаць перамовы па аднаўленні канстытуцыйнага парадку ў Рэспубліцы»[23].

На наступны дзень, 9 снежня прэзідэнт Барыс Ельцын падпісаў Указ № 2166 «Аб мерах па спыненні дзейнасці незаконных узброеных фарміраванняў на тэрыторыі Чачэнскай рэспублікі і ў зоне асеціна-інгушскага канфлікту»[25]. Услед за ім у гэты ж дзень Урад Расійскай Федэрацыі прыняў пастанову № 1360 «Аб забеспячэнні дзяржаўнай бяспекі і тэрытарыяльнай цэласнасці РФ, законнасці, правоў і свабодаў грамадзян, раззбраення незаконных узброеных фарміраванняў на тэрыторыі Чачэнскай рэспублікі і прылеглых да яе рэгіёнаў Паўночнага Каўказа»[26], якая даручала МУС Расіі сумесна з Мінабароны Расіі раззброіць незаконныя ўзброеныя фарміраванні на тэрыторыі Чачэнскай рэспублікі, а ў выпадку немагчымасці канфіскацыі — знішчыць авіяцыйную і бранятанкавую тэхніку, артылерыю і цяжкае ўзбраенне. Гэтай пастановай на шэраг міністэрстваў ускладаліся абавязкі па ўвядзенні і падтрыманні на тэрыторыі ЧР так званага «асаблівага рэжыму», падобнага з надзвычайным, але без афіцыйнага абвяшчэння там надзвычайнага або ваеннага становішча[23]. Пазней Канстытуцыйны суд РФ прызнаў вялікую частку ўказаў і пастаноў урада, якімі абгрунтоўвалася дзеяння федэральнага ўрада ў Чачні, адпаведнымі Канстытуцыі[27].

Расійскім бокам была створана Аб’яднаная групоўка федэральных войскаў (АГФВ), у якую ўвайшлі злучэнні і часці Міністэрства абароны, унутраных войскаў МУС  (руск.), пагранічных войскаў  (руск.) і сілы Федэральнай службы контрразведкі  (руск.). Непасрэднае кіраўніцтва дзеяннямі АГФВ ускладалася на Аб’яднанае камандаванне, сфармаванае на базе кіравання Паўночна-Каўказскай ваеннай акругі, у якое ўвайшлі аператыўныя групы ВПС, ПДВ, Галоўнага разведвальнага ўпраўлення Генштаба  (руск.), ВМФ, шэрагу іншых міністэрстваў і ведамстваў. Першым камандуючым АГФВ стаў камандуючы войскамі ПКВА генерал-палкоўнік А. М. Міцюхін  (руск.). Агульнае кіраўніцтва падрыхтоўкай і правядзеннем аперацыі даручана міністру абароны РФ генералу арміі  (руск.) П. С. Грачову. Яе задума распрацоўвалася ў Генеральным штабе  (руск.) з прыцягненнем прадстаўнікоў міністэрстваў і ведамстваў, якія ўзаемадзейнічалі[28].

Для прасоўвання ў Чачню з трох кірункаў былі створаны тры групоўкі войскаў[29]:

  • маздокская пад камандаваннем першага намесніка камандуючага войскамі ПКВА генерал-лейтэнанта У. М. Чыліндзіна (15 батальёнаў, 2 роты спецыяльнага прызначэння УВ, 6564 чалавек, 41 танк, 132 БМП, 99 БТР, 54 гарматы і мінамёты);
  • уладзікаўказская пад камандаваннем намесніка камандуючага ПДВ генерал-лейтэнанта А. А. Чындарава  (руск.) (11 батальёнаў, 3915 чалавек, 34 танкі, 98 БМП, 67 БТР, 62 гарматы, 14 верталётаў);
  • кізлярская пад камандаваннем камандзіра 8-га армейскага корпуса генерал-лейтэнанта Л. Я. Рохліна (8 батальёнаў, 4053 чалавекі, 7 танкаў, 162 БТР, 28 гармат і мінамётаў, 16 верталётаў).

Таксама для стварэння знешняга кальца блакіравання па адміністрацыйнай мяжы ЧР прыцягнутая групоўка УВ МУС — 2 асобныя брыгады і 6 палкоў аператыўнага прызначэння[29].

Да вечара 10 снежня засяроджванне войскаў было скончана і раніцай 11 снежня 1994 года, усе тры групоўкі АГФВ (у цэлым 23 800 чалавек — 19,1 тыс. чал. ад Узброеных сіл і 4,7 тыс. чал ад УВ МУС, 80 танкаў, 208 БМП і БТР, 182 прылады і мінамёта, 140 баявых самалётаў, 55 верталётаў) уступілі на тэрыторыю Чачні з трох кірункаў — з захаду з Паўночнай Асеціі праз Інгушэцію з паўднёвага захаду з Маздокскага раёна  (руск.) Паўночнай Асеціі, які непасрэдна мяжуе з Чачнёй, і з усходу з тэрыторыі Дагестана[30].

Усходняя (кізлярская) групоўка была блакіраваная ў Хасавюртаўскім раёне  (руск.) Дагестана мясцовымі жыхарамі — чачэнцамі-аухаўцамі  (руск.). Заходняя (уладзікаўказская) група таксама была блакіраваная мясцовымі жыхарамі і трапіла пад абстрэл блізу сяла Барсукі  (руск.), аднак ужыўшы сілу, усё ж прарвалася ў Чачню[30]. Найбольш паспяхова прасоўвалася Маздокская групоўка, якая ўжо 12 снежня падышла да пасёлка Долінскага  (руск.), размешчаным у 10 км ад Грознага.

Пры руху да Грознага войскі сутыкнуліся з процідзеяннем агрэсіўна настроенага мясцовага насельніцтва (блакіраванне дарог, псаванне і падпалы аўтатранспарту і тэхнікі, захоп адзіночных аўтамашын і дробных груп вайскоўцаў). Да гэтага расійскае камандаванне аказалася зусім не гатовым, у выніку на прасоўванне да Грознага замест 3 сутак па плане прыйшлося выдаткаваць 16. Такая вялікая затрымка дазволіла войскам Дудаева падрыхтаваць Грозны да абароны. Гэта ж выявіла і безгрунтоўнасць ваенна-палітычнай ацэнкі сітуацыі ў Чачні — хоць заявы Дудаева ўсе папярэднія гады адрозніваліся ваяўнічасцю і агрэсіўнасцю, у Крамлі чамусьці апынуліся не гатовыя да актыўнага ўзброенага супраціву чачэнскіх фарміраванняў[28].

Каля Долінскага расійскія УС падвергнуліся абстрэлу чачэнскай РСЗА «Град» і затым уступілі ў баі за гэты населены пункт[31].

Кізлярская групоўка (8-ы гвардзейскі армейскі корпус  (руск.)) пад камандаваннем Льва Рохліна дасягнула паселішча Талстой-Юрт 15 снежня, рухаючыся абходнымі шляхамі праз дагестанскія стэпы.

Новы наступ падраздзяленняў АГВ пачалося 19 снежня. Уладзікаўказская (Заходняя) групоўка блакіравала Грозны з заходняга напрамку, абышоўшы Сунжанскі хрыбет  (укр.). 20 снежня маздокская (паўночна-заходняя) групоўка заняла Долінскі і блакіравала Грозны з паўночнага захаду. Кізлярская (паўночна-ўсходняя) групоўка блакавала Грозны з паўночнага ўсходу, а дэсантнікі 104-га гвардзейскага паветрана-дэсантнага палка  (руск.) блакіравалі горад з боку Аргунскай цясніны  (укр.). Пры гэтым паўднёвая частка Грознага была не заблакіраваная, меркавалася, што там будзе пакідаць горад мірнае насельніцтва, па факце ж там практычна бесперашкодна забяспечваліся чачэнскія фарміраванні, якія абаранялі горад[31].

Такім чынам, на пачатковым этапе баявых дзеянняў, у першыя тыдні вайны, ВС РФ змаглі практычна без супраціву заняць паўночныя раёны Чачні[31].

20 снежня камандуючым Аб’яднанай групоўкай федэральных войскаў у Чачні замест адхіленага з прычыны поўнай няздатнасці генерала А. М. Міцюхіна  (руск.) стаў першы намеснік начальніка Галоўнага аператыўнага ўпраўлення Генеральнага штаба Узброеных сіл Расійскай Федэрацыі  (руск.) Анатоль Квашнін.

Штурм Грознага (снежань 1994 — сакавік 1995) правіць

 
Чачэнскія сепаратысты моляцца ля Вечнага агню насупраць будынка «Прэзідэнцкага палаца  (руск.)». Грозны, снежань 1994. Фота М. Яўстаф'ева  (руск.)
 
Знішчаная расійская БМП у Грозным, студзень 1995 года

У сярэдзіне снежня федэральныя войскі пачалі артылерыйскія абстрэлы прыгарадаў Грознага, а 19 снежня быў нанесены першы бомбавы ўдар па цэнтры горада.

Нягледзячы на тое, што Грозны па-ранейшаму заставаўся незаблакіраваным з паўднёвага боку (там быў пакінуты так званы «калідор» для выхаду мірнага насельніцтва), 31 снежня 1994 года пачаўся штурм горада спецыяльна створанымі новымі групоўкамі «Поўнач», «Паўночны ўсход», «Захад», «Усход». У горад уступілі каля 250 адзінак бранятэхнікі  (руск.), вельмі ўразлівай у вулічных баях. Расійскія вайскоўцы былі дрэнна падрыхтаваныя, паміж рознымі падраздзяленнямі не было наладжана ўзаемадзеянне і каардынацыя, у многіх салдат не было баявога вопыту[31]. Войскі мелі аэрафотаздымкі горада, састарэлыя планы горада 1970-х гг.у абмежаванай колькасці. Сродкі сувязі не былі абсталяваны апаратурай закрытай сувязі, што дазваляла суперніку перахапіць перамовы. Войскам давялі загад аб занятку толькі прамысловых будынкаў, плошчаў і недапушчальнасці ўварвання ў дамы грамадзянскага насельніцтва. Зноў выявілася відавочная недаацэнка праціўніка — абараняемы 15-тысячнай чачэнскай групоўкай горад штурмавала 6-тысячная расійская група войскаў з нездавальняючым узаемадзеяннем паміж яе часткамі. Нягледзячы на ўсе папярэднія падзеі, нечаканасцю выявіўся і ўпарты супраціў чачэнскіх фарміраванняў у Грозным, якія пазней удзельнікі баёў часта ўспаміналі як «фанатычны»[32].

 
Чачэнец моліцца ў Грозным, студзень 1995 года. На заднім плане гарыць перабітая асколкамі газавая труба

Заходняя групоўка войскаў была спыненая на ўскраінах, усходняя (129-ы мсп  (руск.)), атрымаўшы адпор, таксама адступіла і не рабіла ніякіх дзеянняў да 2 студзеня 1995 года. На паўночным напрамку 1-ы і 2-і батальёны 131-й асобнай мотастралковай брыгады  (руск.) (больш за 300 чалавек), мотастралковы батальён і танкавая рота 81-га мотастралковага палка  (руск.) (10 танкаў), якія знаходзіліся пад камандаваннем генерала Канстанціна Пулікоўскага  (руск.), дайшлі да чыгуначнага вакзала  (руск.) і Прэзідэнцкага палаца  (руск.). Федэральныя сілы патрапілі ў акружэнне — страты 131-й брыгады, паводле афіцыйных звестак, склалі 85 чалавек забітымі і 72 зніклымі без вестак, знішчана 20 танкаў, камандзір брыгады палкоўнік І. А. Савін  (руск.) загінуў, больш за 100 вайскоўцаў трапіла ў палон. Узмоцнены батальён 81-га гвардзейскага мотастралковага палка таксама панёс вялікія страты — да зыходу 1 студзеня ў ім заставалася 30 % спісачнага складу[31][33].

Паўночна-усходняя групоўка пад камандаваннем генерала Рохліна ўгразла ў баях з падраздзяленнямі сепаратыстаў, але тым не менш, Рохлін не даў загад адступаць[31].

7 студзеня 1995 года групоўкі «Паўночны ўсход» і «Поўнач» аб’яднаны пад камандаваннем генерала Рохліна, а камандуючым групоўкай «Захад» становіцца Іван Бабічаў  (руск.)[31].

Расійскія вайскоўцы змянілі тактыку — цяпер замест масавага прымянення бранятэхнікі ўжывалі манеўраныя дэсантна-штурмавыя групы, якія падтрымліваліся артылерыяй і авіяцыяй[31]. У Грозным завязаліся жорсткія вулічныя баі.

Дзве групоўкі рушылі да прэзідэнцкага палаца і да 9 студзеня занялі будынак нафтавага інстытута  (руск.) і Грозненскі аэрапорт. Да 19 студзеня гэтыя групоўкі сустрэліся ў цэнтры Грознага і захапілі Прэзідэнцкі палац  (руск.), але атрады чачэнскіх сепаратыстаў адышлі за раку Сунжа і занялі абарону на плошчы Мінутка  (руск.)[31]. Нягледзячы на паспяховае наступленне, расійскія вайскоўцы кантралявалі на той момант толькі каля траціны горада.

Да пачатку лютага колькасць АГВ была павышана да 70 000 чалавек. Новым камандуючым АГВ стаў генерал Анатоль Кулікоў  (руск.)[31].

 
Чачэнскі сепаратыст у Грозным, студзень 1995 года

Толькі 3 лютага 1995 года была ўтворана групоўка «Поўдзень» і пачалося ажыццяўленне плана па блакадзе Грознага з паўднёвага боку. Да 9 лютага расійскія падраздзяленні выйшлі на мяжу федэральнай трасы «Растоў — Баку»  (руск.)[31].

13 лютага ў станіцы Сляпцоўскай (Інгушэція) прайшлі перамовы паміж камандуючым АГВ Анатолем Куліковым і начальнікам Генеральнага штаба Узброеных Сіл ЧРІ Асланам Масхадавым аб заключэнні часовага перамір'я  (руск.) — бакі абмяняліся спісамі ваеннапалонных, таксама абодвум бакам падавалася магчымасць вывезці загінулых і параненых з вуліц горада[31]. Перамір’е, аднак, парушалася абодвума бакамі[30].

У 20-х чыслах лютага ў горадзе (асабліва, у яго паўднёвай частцы) працягваліся вулічныя баі, але чачэнскія атрады, пазбаўленыя падтрымкі, паступова адыходзілі з горада[31].

Нарэшце, 6 сакавіка 1995 года атрад сепаратыстаў чачэнскага палявога камандзіра Шаміля Басаева адступіў з Чарнарэчча  (руск.) — апошняга раёна Грознага, які кантраляваўся сепаратыстамі, і горад канчаткова перайшоў пад кантроль расійскіх УС[31].

У Грозным была сфарміравана прарасійская адміністрацыя Чачні на чале з Саламбекам Хаджыевым  (руск.) і Умарам Аўтурханавым  (руск.).

У выніку штурму Грознага значная частка горада была пераўтвораная ў руіны.

Усталяванне кантролю над раўніннымі раёнамі Чачні (сакавік — красавік 1995) правіць

Пасля штурму Грознага галоўнай задачай расійскіх УС стала ўстанаўленне кантролю над раўніннымі раёнамі мяцежнай рэспублікі.

Расійскі бок пачаў весці актыўныя перамовы з насельніцтвам, пераконваючы мясцовых жыхароў выганяць сепаратыстаў са сваіх населеных пунктаў. Разам з тым, расійскія падраздзяленні займалі пануючыя вышыні над паселішчамі і гарадамі[34]. Дзякуючы гэтаму, 15-23 сакавіка быў узяты Аргун[35], 30 і 31 сакавіка былі ўзятыя без бою гарадыШалі і Гудэрмес адпаведна. Аднак, атрады сепаратыстаў не былі знішчаныя і бесперашкодна пакідалі населеныя пункты[34].

Нягледзячы на гэта, у заходніх раёнах Чачні ішлі лакальныя баі. 10 сакавіка пачаліся баі за сяло Бамут. 7-8 красавіка зводны атрад МУС, які складаўся з 21-й брыгады аператыўнага прызначэння  (руск.) (21 абрап) Унутраных войскаў МУС і падтрымліваўся атрадамі САХРа і АМАПа увайшоў у сяло Самашкі (Ачхой-Мартанаўскі раён Чачні). Сцвярджалася, што сяло абаранялі больш за 300 чалавек (так званы «Абхазскі батальён» Шаміля Басаева). Пасля таго, як расійскія вайскоўцы ўвайшлі ў пасёлак, некаторыя жыхары, якія мелі зброю, пачалі аказваць супраціў, на вуліцах сяла завязаліся перастрэлкі.

15-16 красавіка пачаўся вырашальны штурм Бамута — расійскім войскам удалося ўвайсці ў сяло і замацавацца на ўскраінах. Затым, аднак, расійскія вайскоўцы былі вымушаныя пакінуць сяло, бо цяпер ужо сепаратысты занялі пануючыя вышыні над сялом, выкарыстоўваючы старыя ракетныя шахты РВСП, разлічаныя на вядзенне ядзернай вайны і непадступныя для расійскай авіяцыі. Серыя баёў за гэта сяло працягвалася да чэрвеня 1995 года, затым баі былі прыпыненыя пасля тэрарыстычнага акту ў Будзёнаўску і аднавіліся ў лютым 1996 года[34].

Да красавіка 1995 года расійскімі войскамі была занятая амаль уся раўнінная тэрыторыя Чачні, і сепаратысты зрабілі ўпор на дыверсійна-партызанскія аперацыі.

Усталяванне кантролю над горнымі раёнамі Чачні (май — чэрвень 1995) правіць

Першыя спробы расійскага боку па вядзенні баявых дзеянняў у горных раёнах Чачні адносяцца да 31 снежня 1994 года, калі верталётамі ў ваколіцах сяла Камсамольскае  (руск.) Грозненскага раёна быў высаджаны зводны атрад спецыяльнага прызначэння ад 22-й асобнай брыгады спецыяльнага прызначэння  (руск.) (22-я абрспп), а ў Шатойскім раёне пад сялом Сержань-Юрт  (руск.) быў высаджаны зводны атрад ад 67-й асобнай брыгады спецыяльнага прызначэння  (руск.). Паводле задумы камандавання групоўкі, пасля імклівага захопу Грознага федэральнымі войскамі, праціўнік павінен быў выціскацца з горада і адступаць у горную мясцовасць. Высаджаным у тыле праціўніка групам спецыяльнага прызначэння адводзілася роля навядзення агню артылерыі і авіяцыі на адступаючых сепаратыстаў. Акрамя гэтага групы павінны былі правесці шэраг дыверсій, такіх як правядзенне засад на дарогах, абвальванне апор ЛЭП і мініраванне  (руск.) дарог, у сувязі з чым асабісты склад груп узяў з сабой вялікую колькасць выбухоўкі. 7 студзеня 1995 года ўсе вайскоўцы 22-й абрспп, высаджаныя ў гарах, практычна без бою былі ўзятыя ў палон.

З 28 красавіка па 11 мая 1995 года расійскі бок абвясціў аб прыпыненні баявых дзеянняў са свайго боку[34].

Наступленне аднавілася толькі 12 мая. Удары расійскіх ваенных прыйшліся на сёлы Чыры-Юрт, які прыкрываў уваход у Аргунскую цясніну  (руск.) і Сержань-Юрт  (руск.), якое знаходзілася ля ўваходу ў Ведзенскую цясніну. Нягледзячы на значную перавагу ў жывой сіле і тэхніцы, расійскія вайскоўцы ўгразлі ў абароне праціўніка — на тое, каб узяць Чыры-Юрт, генералу Шаманаву  (руск.) спатрэбіўся тыдзень абстрэлаў і бамбёжак[34].

У гэтых умовах расійскае камандаванне вырашыла змяніць кірунак удару — замест Шатоя на Ведзено. Падраздзяленні сепаратыстаў былі скаваныя ў Аргунскай цясніне і 3 чэрвеня Ведзено было ўзята расійскімі войскамі, а 12 чэрвеня былі ўзятыя райцэнтры Шатой і Нажай-Юрт[34].

Гэтак жа, як і ў раўнінных раёнах, сілам сепаратыстаў не было нанесена паражэнне і яны змаглі сысці з пакінутых населеных пунктаў. Таму, яшчэ падчас «перамір’я», сепаратысты змаглі перакінуць значную частку сваіх сіл у паўночныя раёны-14 мая горад Грозны абстрэльваўся імі больш за 14 разоў[34].

Тэрарыстычны акт у Будзёнаўску (14-19 чэрвеня 1995) правіць

 
Шаміль Басаеў у аўтобусе з закладнікамі

14 чэрвеня 1995 года група чачэнскіх тэрарыстаў, колькасцю 195 чалавек, на чале з палявым камандзірам Шамілем Басаевым на грузавіках заехала на тэрыторыю Стаўрапольскага краю і спынілася ў горадзе Будзёнаўску.

Першым аб’ектам атакі стаў будынак ГАУС, затым тэрарысты занялі гарадскую бальніцу і сагналі ў яе захопленых мірных жыхароў. Усяго ў руках тэрарыстаў знаходзілася каля 2000 закладнікаў. Басаеў высунуў патрабаванні да расійскіх уладаў — спыненне баявых дзеянняў і вывад расійскіх войскаў з Чачні, вядзенне перамоваў з Дудаевым пры пасрэдніцтве прадстаўнікоў ААН у абмен на вызваленне закладнікаў[34].

У гэтых умовах улады вырашылі пайсці на штурм будынка бальніцы. З-за ўцечкі інфармацыі тэрарысты паспелі падрыхтавацца да адбіцця штурму, які доўжыўся чатыры гадзіны; у выніку спецпрызн адбіў усе карпусы акрамя галоўнага, вызваліўшы 95 закладнікаў. Страты спецпрызну склалі тры чалавекі забітымі. У гэты ж дзень была прадпрынятая няўдалая другая спроба штурму[34].

Пасля правалу сілавых дзеянняў па вызваленні закладнікаў пачаліся перамовы паміж Віктарам Чарнамырдзіным, які ўзначальваў тады ўрад РФ, і палявым камандзірам Шамілем Басаевым. Тэрарыстам былі прадастаўлены аўтобусы, на якіх яны разам са 120 закладнікамі прыбылі ў чачэнскае сяло Зандак  (руск.), дзе закладнікі былі адпушчаныя[34].

Агульныя страты расійскага боку, паводле афіцыйных звестак, склалі 143 чалавекі (з якіх 46 з’яўляліся супрацоўнікамі сілавых структур) і 415 параненых, страты тэрарыстаў — 19 забітымі і 20 параненымі[34].

Становішча ў рэспубліцы ў чэрвені-снежні 1995 правіць

Пасля тэракта ў Будзёнаўску з 19 па 22 чэрвеня, у Грозным прайшоў першы раўнд перамоваў паміж расійскім і чачэнскім бакамі, на якіх удалося дасягнуць увядзення мараторыя  (руск.) на баявыя дзеянні на нявызначаны тэрмін[36].

З 27 па 30 чэрвеня там жа прайшоў другі этап перамоваў, на якім была дасягнута дамоўленасць аб абмене палоннымі «ўсіх на ўсіх», раззбраенне атрадаў ЧРІ, вывадзе расійскіх войскаў і правядзенні свабодных выбараў[36].

Нягледзячы на ўсе заключаныя дамоўленасці, рэжым перамір’я парушаўся абодвума бакамі. Чачэнскія атрады вярталіся ў свае сёлы, але ўжо не як удзельнікі незаконных узброеных фарміраванняў  (руск.), а як «атрады самаабароны»[37]. Па ўсёй тэрыторыі Чачні ішлі лакальныя баі. Некаторы час узнікаючую напружанасць удавалася зніжаць з дапамогай перамоваў. Так, 18-19 жніўня расійскія вайскоўцы блакіравалі Ачхой-Мартан; сітуацыя вырашылася на перамовах у Грозным[36].

21 жніўня атрад сепаратыстаў палявога камандзіра  (руск.) Алаўдзі Хамзатава захапіў Аргун, але пасля моцнага абстрэлу, распачатага расійскімі войскамі, пакінуў горад, у які затым была ўведзена Расійская бранятэхніка  (руск.)[36].

У верасні Ачхой-Мартан і Сернаводскае былі блакіраваныя расійскімі войскамі, паколькі ў гэтых населеных пунктах знаходзіліся атрады сепаратыстаў. Чачэнскі бок адмаўляўся пакідаць занятыя пазіцыі, так як, па іх словах, гэта былі «атрады самаабароны», якія мелі права знаходзіцца ў адпаведнасці з дасягнутымі раней пагадненнямі[36].

6 кастрычніка 1995 года на камандуючага Аб’яднанай групоўкай войскаў (АГВ) генерала Раманава  (руск.) быў здзейснены замах, у выніку якога ён апынуўся ў коме. Па чачэнскіх сёлах былі нанесеныя «ўдары адплаты»[37].

8 кастрычніка прадпрынятая няўдалая спроба ліквідацыі Дудаева — па паселішчы Рошні-Чу  (руск.) нанесены авіяцыйны ўдар. У вёсцы было разбурана больш за 40 дамоў, загінулі 6 і атрымалі раненні 15 мясцовых жыхароў[36][38].

Расійскае кіраўніцтва вырашыла перад выбарамі змяніць кіраўнікоў прарасійскай адміністрацыі рэспублікі Саламбека Хаджыева  (руск.) і Умара Аўтурханава  (руск.) на апошняга старшыню Вярхоўнага Савета Чачэна-Інгушскай АССР Даку Заўгаева  (руск.)[37].

10-12 снежня горад Гудэрмес, заняты расійскімі войскамі без супраціву, быў захоплены атрадамі Салмана Радуева  (руск.), Хункар-Пашы Ісрапілава  (руск.) і Султана Гелісханава  (руск.). 14-20 снежня ішлі баі за гэты горад, яшчэ каля тыдня «зачыстак» спатрэбілася расійскім войскам, каб канчаткова ўзяць Гудэрмес пад свой кантроль[37].

14-17 снежня ў Чачні прайшлі выбары, якія праводзіліся з вялікай колькасцю парушэнняў, але тым не менш, прызнаныя адбыўшыміся. Прыхільнікі сепаратыстаў загадзя заявілі аб байкатаванні і непрызнанні выбараў. На выбарах перамог Даку Заўгаеў, атрымаўшы звыш 90 % галасоў выбаршчыкаў; пры гэтым у выбарах удзельнічалі ўсе вайскоўцы АГВ[37].

Тэрарыстычны акт у Кізляры (9-18 студзеня 1996) правіць

9 студзеня 1996 года атрад баевікоў колькасцю 256 чалавек пад камандаваннем палявых камандзіраў Салмана Радуева  (руск.), Турпал-Алі Атгерыева  (руск.) і Хункар-Пашы Ісрапілава  (руск.) здзейсніў рэйд на горад Кізляр. Першапачаткова мэтай баевікоў з’яўлялася Расійская верталётная база і зброевы склад. Тэрарысты знішчылі два транспартныя верталёты Мі-8 і ўзялі некалькі закладнікаў з ліку вайскоўцаў, якія ахоўвалі базу. Да горада сталі сцягвацца расійскія ваенныя і праваахоўныя органы, таму тэрарысты захапілі бальніцу і радзільны дом, сагнаўшы туды яшчэ каля 3000 мірных жыхароў.

У гэты раз расійскія ўлады не сталі аддаваць загад на штурм бальніцы, каб не ўзмацняць антырасійскія настроі ў Дагестан. У ходзе перамоваў атрымалася дамовіцца аб прадстаўленні баевікам аўтобусаў да мяжы з Чачнёй наўзамен на вызваленне закладнікаў, якіх меркавалася высадзіць ля самай мяжы. 10 студзеня калона з баевікамі і закладнікамі рушыла да мяжы. Калі стала ясна, што тэрарысты сыдуць у Чачню, аўтобусная калона была спыненая папераджальнымі стрэламі. Скарыстаўшыся замяшаннем расійскага кіраўніцтва, баевікі захапілі сяло Першамайскае  (руск.), раззброіўшы там міліцэйскі блакпост  (руск.). З 11 па 14 студзеня праходзілі перамовы, 15-18 студзеня адбыўся няўдалы штурм сяла. Паралельна са штурмам Першамайскага, 16 студзеня ў турэцкім порце Трабзон група тэрарыстаў захапіла пасажырскі цеплаход «Аўрасія»  (руск.) з пагрозамі расстрэльваць закладнікаў-расіян, калі штурм не будзе спынены. Пасля двухдзённых перамоваў тэрарысты здаліся турэцкім уладам[крыніца?].

18 студзеня пад покрывам ночы баевікі прарвалі акружэнне і сышлі ў Чачню.

Страты расійскага боку, паводле афіцыйных звестак, склалі 78 чалавек загінулі і некалькі сотняў параненыя.

Напад на Грозны (6-8 сакавіка 1996) правіць

 
Група чачэнскіх баевікоў

6 сакавіка 1996 года некалькі атрадаў сепаратыстаў атакавалі з розных кірункаў Грозны, які кантраляваўся расійскімі войскамі. Сепаратысты захапілі Старапрамыслоўскі раён  (руск.) горада, блакіравалі і абстрэльвалі расійскія КПП  (руск.) і блакпасты. Нягледзячы на тое, што Грозны застаўся пад кантролем расійскіх узброеных сіл, сепаратысты пры адыходзе захапілі з сабой запасы харчавання, медыкаментаў і боепрыпасаў[39]. Страты расійскага боку паводле афіцыйных звестак склалі 70 чалавек забітымі і 259 параненымі[37].

Бой каля вёскі Ярышмарды (16 красавіка 1996) правіць

16 красавіка 1996 года калона 245-га гвардзейскага мотастралковага палка  (руск.), якая рухалася ў Шатой, трапіла ў засаду ў Аргунскай цясніне  (руск.) каля вёскі Ярыш-Марды  (бел. (тар.)). Аперацыяй кіраваў палявы камандзір Хатаб. Сепаратысты падбілі галаўную і замыкальную калону машыны, такім чынам калона апынулася заблакіраванай і панесла значныя страты — апынулася страчанай уся бранятэхніка і палова асабістага складу.

Ліквідацыя Джахара Дудаева (21 красавіка 1996) правіць

З самага пачатку чачэнскай кампаніі расійскія спецслужбы неаднаразова спрабавалі ліквідаваць прэзідэнта ЧРІ Джахара Дудаева. Спробы падаслаць забойцаў заканчваліся няўдала. Атрымалася высветліць, што Дудаеў часта размаўляе па спадарожнікавым тэлефоне  (руск.) сістэмы Inmarsat  (руск.)[40].

21 красавіка 1996 года расійскі самалёт ДРЛВ А-50|, на якім было ўстаноўлена абсталяванне для пеленга сігналу спадарожнікавага тэлефона, атрымаў загад на ўзлёт. Адначасова з гэтым у раён вёскі Гехі-Чу  (руск.) выехаў картэж Дудаева. Разгарнуўшы свой тэлефон, Дудаеў звязаўся з Канстанцінам Баравым  (руск.). У гэты момант сігнал з тэлефона быў перахоплены, і два штурмавікі Су-25 падняліся ў паветра. Калі самалёты дасягнулі мэты, па картэжы было выпушчана дзве ракеты  (руск.), адна з якіх трапіла прама ў цэль[40].

Закрытым указам Барыса Ельцына некалькім ваенным лётчыкам былі прысвоены званні Герояў Расійскай Федэрацыі[40].

Перамовы з сепаратыстамі (май-ліпень 1996) правіць

Нягледзячы на некаторыя поспехі расійскіх Узброеных Сіл (паспяховая ліквідацыя Дудаева, канчатковае ўзяцце населеных пунктаў Гойскае  (руск.), Стары Ачхой  (руск.), Бамут, Шалі), вайна стала прымаць зацяжны характар. Ва ўмовах вызначальных прэзідэнцкіх выбараў  (руск.) расійскае кіраўніцтва вырашыла ў чарговы раз пайсці на перамовы з сепаратыстамі[37].

27-28 мая ў Маскве прайшла сустрэча расійскай і ічкерыйскай (узначаленай Зелімханам Яндарбіевым) дэлегацый, на якой удалося дамовіцца аб перамір’і з 1 чэрвеня 1996 года і абмене палоннымі. Адразу ж пасля заканчэння перамоваў у Маскве, Барыс Ельцын вылецеў у Грозны, дзе павіншаваў расійскіх вайскоўцаў з перамогай над «мяцежным дудаеўскім рэжымам» і абвясціў аб скарачэнні тэрміну службы ўдзельнікаў узброенага канфлікту ў Чачэнскай рэспубліцы з 2 да 1,5 гадоў[37].

10 чэрвеня ў Назрані (Рэспубліка Інгушэція) у ходзе чарговага раўнда перамоваў было дасягнута пагадненне аб вывадзе расійскіх вайскоўцаў з тэрыторыі Чачні (за выключэннем двух брыгад), раззбраенні атрадаў сепаратыстаў, правядзенне свабодных дэмакратычных выбараў. Пытанне аб статусе Рэспублікі часова адкладалася[37].

Заключаныя ў Маскве і Назрані пагадненні парушаліся абодвума бакамі, у прыватнасці, расійскі бок не спяшаўся выводзіць свае войскі, а чачэнскі палявы камандзір Руслан Хайхароеў  (руск.) узяў на сябе адказнасць за выбух рэйсавага аўтобуса ў Нальчыку  (руск.)[37].

3 ліпеня 1996 года дзеючы прэзідэнт Расійскай Федэрацыі Барыс Ельцын быў пераабраны на пасаду прэзідэнта. Новы сакратар Савета Бяспекі Аляксандр Лебедзь абвясціў аб аднаўленні баявых дзеянняў супраць сепаратыстаў. Першы намеснік старшыні ўрада Анатоль Чубайс падтрымліваў працяг вайны[41].

9 ліпеня, пасля расійскага ўльтыматуму, баявыя дзеянні аднавіліся — авіяцыя наносіла ўдары па базах сепаратыстаў у горных Шатойскім, Ведзенскім раёне  (руск.) і Нажай-Юртаўскім раёнах  (руск.)[37].

Аперацыя «Джыхад» (6-22 жніўня 1996) правіць

6 жніўня 1996 года атрады чачэнскіх сепаратыстаў колькасцю ад 850[42] да 2000[43] чалавек зноў атакавалі Грозны. Сепаратысты не ставілі сваёй мэтай захоп горада; імі былі блакіраваныя адміністрацыйныя будынкі ў цэнтры горада, а таксама абстрэльваліся блокпасты і КПП. Расійскі гарнізон пад камандаваннем генерала Пулікоўскага  (руск.), нягледзячы на значную перавагу ў жывой сіле і тэхніцы, не здолеў выбіць сепаратыстаў з горада, нясучы значныя страты (звыш 2000 вайскоўцаў забітымі, прапаўшымі без вестак і параненымі[44]).

Адначасова са штурмам Грознага сепаратысты захапілі таксама гарады Гудэрмес (узяты імі без бою) і Аргун (расійскія вайскоўцы ўтрымалі толькі будынак камендатуры).

На думку Алега Лукіна, менавіта параза расійскіх вайскоўцаў у Грозным прывяла да падпісання Хасавюртаўскіх пагадненняў  (руск.) аб спыненні агню[43].

Хасавюртаўскія пагадненні (31 жніўня 1996) правіць

31 жніўня 1996 года прадстаўнікамі Расіі (Старшыня Савета Бяспекі Аляксандр Лебедзь) і Ічкерыі (Аслан Масхадаў) у горадзе Хасавюрт (Дагестан) былі падпісаны пагадненні аб перамір’і. Расійскія войскі цалкам выводзіліся з Чачні, а рашэнне аб статусе рэспублікі было адкладзена да 31 снежня 2001 года.

Міратворчыя ініцыятывы, дзейнасць гуманітарных і рэлігійных арганізацый правіць

З 15 снежня 1994 года ў зоне канфлікту пачала дзейнічаць «Місія ўпаўнаважанага па правах чалавека на Паўночным Каўказе» у склад якой увайшлі дэпутаты Дзяржаўнай думы РФ і прадстаўнік «Мемарыялу» (пасля называлася «Місія грамадскіх арганізацый пад кіраўніцтвам С. А. Кавалёва»)[45]. «Місія Кавалёва» не мела афіцыйных паўнамоцтваў, а дзейнічала пры падтрымцы некалькіх праваабарончых грамадскіх арганізацый, каардынаваў працу місіі Праваабарончы цэнтр «Мемарыял»[46].

У складзе «місіі Кавалёва» ў зону канфлікту выязджалі прадстаўнікі розных няўрадавых арганізацый, дэпутаты, журналісты. Місія займалася зборам інфармацыі аб тым, што адбываецца на чачэнскай вайне і вышукам зніклых без вестак, а таксама палонных; садзейнічала вызваленню расійскіх вайскоўцаў, якія трапілі ў палон да чачэнскіх сепаратыстаў[47].

Міжнародны камітэт Чырвонага Крыжа (МКЧК) з пачатку канфлікту разгарнуў шырокую праграму аказання дапамогі пацярпелым, забяспечыўшы ў першыя ж месяцы больш за 250 000 вымушаных перасяленцаў прадуктовымі пасылкамі, коўдрамі, мылам, цёплай вопраткай і пластыкавымі пакрыццямі. У лютым 1995 года з пакінутых у Грозным 120 000 жыхароў 70 000 цалкам залежалі ад дапамогі МКЧК.

У Грозным водаправод і каналізацыя былі цалкам разбураныя, і МКЧК спешна прыступіў да арганізацыі забеспячэння горада пітной вадой. Улетку 1995 года штодня каля 750 000 літраў хлараванай вады ў разліку на задавальненне патрэбаў больш за 100 000 жыхароў дастаўлялася ў аўтацыстэрнах у 50 размеркавальных пунктаў па ўсім Грозным. За наступны, 1996 год, было выраблена больш за 230 мільёнаў літраў пітной вады для жыхароў Паўночнага Каўказа.

У Грозным і іншых гарадах Чачні былі адкрыты бясплатныя сталовыя для самых уразлівых слаёў насельніцтва, у якіх штодня гарачай ежай забяспечваліся 7000 чалавек. Больш за 70 000 школьнікаў у Чачні атрымалі ад МКЧК кнігі і школьна-пісьмовыя прыналежнасці.

За 1995—1996 гады МКЧК ажыццявіў шэраг праграм дапамогі пацярпелым у выніку ўзброенага канфлікту. Яго дэлегаты наведалі каля 700 чалавек, затрыманых федэральнымі сіламі і чачэнскімі сепаратыстамі ў 25 месцах зняволення ў самой Чачні і суседніх рэгіёнах, даставілі адрасатам больш за 50 000 лістоў на бланках паслання Чырвонага Крыжа, якія сталі адзінай магчымасцю для разлучаных сем’яў наладзіць кантакты адзін з адным, бо ўсе віды сувязі былі перапыненыя. МКЧК прадаставіў медыкаменты і медыцынскія матэрыялы 75 шпіталям і медыцынскім установам у Чачні, Паўночнай Асеціі, Інгушэціі і Дагестане, удзельнічаў у аднаўленні і забеспячэнні медыкаментамі бальніц у Грозным, Аргуне, Гудэрмесе, Шалі, Урус-Мартане і Шатое, аказваў рэгулярную дапамогу дамам інвалідаў і дзіцячым прытулкам.

Увосень 1996 года ў паселішчы Новыя Атагі МКЧК абсталяваў і адкрыў шпіталь для ахвяр вайны. За тры месяцы працы шпіталь прыняў больш за 320 чалавек, амбулаторную дапамогу атрымалі 1700 чалавек, было зроблена амаль шэсцьсот хірургічных аперацый. 17 снежня 1996 года на шпіталь у Новых Атагах быў здзейснены ўзброены напад, у выніку якога загінула шэсць яго замежных супрацоўнікаў. Пасля гэтага МКЧК быў вымушаны адклікаць замежных супрацоўнікаў з Чачні[48].

У красавіку 1995 г. амерыканскі спецыяліст па гуманітарных аперацыях Фрэдэрык К'юні  (руск.) разам з двума расійскімі ўрачамі-супрацоўнікамі Расійскага таварыства Чырвонага Крыжа  (руск.) і перакладчыкам займаўся арганізацыяй гуманітарнай дапамогі ў Чачні. К’юні спрабаваў дамовіцца аб перамір’і, калі ён прапаў без вестак[49].

Розныя жаночыя рухі («Салдацкія маці  (руск.)», «Белая хустка», «Жанчыны Дона» і іншыя), вялі працу з вайскоўцамі-удзельнікамі баявых аперацый, вызваленымі ваеннапалоннымі, параненымі, іншымі катэгорыямі пацярпелых у ходзе ваенных дзеянняў[48].

Журналіст і праваабаронца Віктар Папкоў  (руск.) спрыяў вызваленню чачэнцамі палонных расійскіх салдат. У 1995 годзе ён быў пасярэднікам і назіральнікам у распачатым перагаворным працэсе.

Замежная вайсковая дапамога чачэнскім сепаратыстам правіць

Чачэнскія антыўрадавыя фарміраванні пачалі атрымліваць ваенную дапамогу яшчэ да пачатку баявых дзеянняў у Чачні.

У 1991 годзе з Турцыі пад выглядам «гуманітарнай дапамогі» ў Чачню была пастаўлена першая партыя стралковай зброі савецкіх узораў (у асноўным, зброя вытворчасці ГДР, раней атрыманае Турцыяй ад ФРГ па праграме дапамогі НАТА)[50][51].

Хатаб з 1995 года арганізоўваў замежнае фінансаванне закупкі боепрыпасаў і ўладкавання лагераў па падрыхтоўцы баевікоў на тэрыторыі Чачні[52].

Вынікі правіць

Вынікам вайны стала падпісанне Хасавюртаўскія пагадненні  (руск.) і вывад расійскіх войскаў. Чачня зноў стала дэ-факта незалежнай, але дэ-юрэ непрызнанай ні адной краінай свету (у тым ліку Расіяй) дзяржавай.

Разбураныя дамы і сёлы не аднаўляліся, эканоміка — выключна крымінальная, зрэшты, крымінальная яна была не толькі ў Чачні, так, па сцвярджэнні былога дэпутата Канстанціна Баравога  (руск.), хабар у будаўнічым бізнэсе па падрадах Міністэрства абароны, падчас першай чачэнскай вайны, даходзіў да 80 % ад сумы дагавора. Праз этнічныя чысткі  (руск.) і баявых дзеянняў Чачню пакінула (або было забіта) практычна ўсе нечачэнскае насельніцтва. У Рэспубліцы пачаўся міжваенны крызіс і рост вахабізму  (руск.), які ў далейшым прывёў да ўварвання ў Дагестан, а затым і да пачатку Другой чачэнскай вайны.

Страты правіць

 
Чачэнцы побач з целамі загінулых, загорнутымі ў коўдры (Бітва за Грозны  (руск.), студзень 1995)

Паводле даных, апублікаваных штабам АГВ пасля заканчэння баявых дзеянняў, страты федэральных сіл склалі 4103 чалавек забітымі,1231 — зніклых без вестак/дэзерціраў/палонных, 19 794 параненых[53]. Па ўдакладненых даных, сабраных групай даследчыкаў на чале з генерал-палкоўнікам Р. Ф. Крывашэевым  (руск.), страты федэральных сіл склалі 5042 забітых, 690 зніклых без вестак, 17 892 параненых. Па даных Камітэта салдацкіх маці, страты склалі не менш за 14 000 чалавек забітымі (задакументаваныя выпадкі гібелі па даных маці загінулых вайскоўцаў). Аднак варта ўлічваць, што даныя Камітэта салдацкіх маці ўключаюць у сябе толькі страты салдат тэрміновай службы, без уліку страт ваеннаслужачых-кантрактнікаў і байцоў спецыяльных падраздзяленняў.

Раскажу пра адзін канкрэтны выпадак. Я дакладна ведаў, што ў гэты дзень — гэта быў канец лютага ці пачатак сакавіка 1995 года — загінулі сорак вайскоўцаў Аб’яднанай групоўкі. А мне прыносяць дадзеныя аб пятнаццаці. Пытаю: «Чаму не ўлічваеце астатніх?» Замяліся: «Ну, разумееце, 40 — гэта шмат. Мы лепш падзелім гэтыя страты на некалькі дзён». Мяне, вядома, абурылі гэтыя маніпуляцыі.

 — Камандуючы ўнутранымі войскамі МУС РФ Анатоль Кулікоў

Страты сепаратыстаў, паводле звестак расійскага боку, склалі 17 391 чалавек. Па даных начальніка штаба чачэнскіх падраздзяленняў (пазней Прэзідэнта ЧРІ) А. Масхадава страты чачэнскага боку склалі каля 3000 чалавек забітымі. Паводле праваабарончай арганізацыі «Мемарыял» страты сепаратыстаў не перавышалі 2700 чалавек забітымі, а колькасць страт мірнага насельніцтва складае да 50 тысяч чалавек забітымі[54][55]. Сакратар Савета бяспекі Расіі А. І. Лебедзь ацэньваў страты цывільнага насельніцтва ў Чачні 80 000 чалавек загінулымі.

Камандуючыя правіць

Камандуючыя Аб’яднанай групоўкай федэральных сіл у Чачэнскай Рэспубліцы:

У культуры правіць

Фільмы і серыялы правіць

Музыка правіць

Адлюстраванне ў літаратуры правіць

Зноскі правіць

  1. TURKISH VOLUNTEERS IN CHECHNYA // Jamestown Foundation, 06.04.2005
  2. Politics of Conflict. Vassilis K. Fouskas, p. 68
  3. Energy and Security in the Caucasus. Emmanuel Karagiannis, p. 66
  4. https://web.archive.org/web/20180909184852/https://books.google.ru/books?id=MeWOAQAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=ru#v=snippet&q=citizens%20fought&f=false
  5. Паводле Указа Прэзідэнта Расійскій Федэрацыі ад 30 лістапада 1994 № 2137 «О мероприятиях по восстановлению конституционной законности и правопорядка на территории Чеченской Республики» (гл. Постановление Конституционного Суда Российской Федерации от 31 ліпеня 1995 № 10-П).
  6. Федеральный закон от 12.01.1995 N 5-ФЗ «О ветеранах»
  7. Дмитриевский С. М., Гварели Б. И., Челышева О. А. Правовые перспективы привлечения к индивидуальной уголовной ответственности лиц, подозреваемых в совершении военных преступлений и преступлений против человечности в ходе вооруженного конфликта в Чеченской Республике // Международный трибунал для Чечни — Нижний Новгород, 2009. — Т. 1. — С. 369. — 530 с.
  8. Адкуль Дудаеў узяў зброю напярэдадні першай чачэнскай вайны
  9. Уладзімір Іваноў, «Першая Чачэнская вайна»
  10. З-за чаго ў Чачні пачалася вайна: прычыны, дата пачатку і канца
  11. Закон РФ от 10 декабря 1992 г. N 4071-I «О внесении изменений в статью 71 Конституции (Основного Закона) Российской Федерации — России» Архівавана 27 лютага 2018. // «Российская газета», 29 декабря 1992 года, № 278 (614), стр. 5. Данный закон вступил в силу 9 января 1993 года по истечении 10 дней со дня официального опубликования.
  12. На картах Раскартаграфіі мяжа паміж Чачнёй і Інгушэціяй не паказана.
  13. Чечня и Ингушетия запутались в границах. Архівавана з першакрыніцы 24 снежня 2014.
  14. Отношения между Чечнёй и Ингушетией может осложнить проблема размежевания территорий: политолог. Архівавана з першакрыніцы 15 жніўня 2020.
  15. а б в г IGPI — Политический мониторинг. Тимур Музаев — Чеченская Республика Ичкерия. Архівавана з першакрыніцы 4 сакавіка 2021.
  16. а б Сайт российской политической партии «Родина»: Преступления режима Дудаева — Масхадова.(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 1 кастрычніка 2011. Праверана 1 красавіка 2010.
  17. Новейшая история Отечества. XX век: Учеб. для студ. высш. учеб заведений: В 2 т. / Под ред. А. Ф. Киселева, Э. М. Щагина. -М.: Гуманит. изд. центр ВЛАДОС, 1999. — Т. 2 — стр. 404
  18. Цена «гуманизма» в чеченской войне. А. Н. Савельев. Архівавана з першакрыніцы 23 верасня 2009. Праверана 11 ліпеня 2010.
  19. арт. 17 Закона аб рэспубліканскім бюджэце Расійскай федэрацыі на 1993 год № 4966-1 от 14.05.1993 г.
  20. Фарш-бросок (руск.). www.mk.ru.
  21. Новый год в Грозном-1994: броня горела, как дрова. Архівавана з першакрыніцы 5 жніўня 2020.
  22. Гродненский Н. Первая чеченская. Минск: ФУАинформ, 2007, с. 282—285.
  23. а б в Усиков А. В., Спирин А. Н., Божедомов Б. А., Кикнадзе В. Г. Государственное и военное управление в ходе внутренних вооруженных конфликтов на северном Кавказе (конец ХХ — начало XXI века) // Военно-исторический журнал. — 2012. — № 2. — С. 3.
  24. Авиация в Первой чеченской войне. Архівавана з першакрыніцы 7 сакавіка 2012. Праверана 21 снежня 2009.
  25. Указ Президента РФ № 2166 «О мерах по пресечению деятельности незаконных вооружённых формирований на территории Чеченской Республики и в зоне осетино-ингушского конфликта». // Собрание законодательства Российской Федерации. — 12 декабря 1994 г. — № 33. — Ст. 3432. Также Указ был опубликован в «Российской газете» в № 242 от 14 декабря 1994 года.
  26. Постановление Правительства РФ от 9 декабря 1994 г. N 1360 «Об обеспечении государственной безопасности и территориальной целостности Российской Федерации, законности, прав и свобод граждан, разоружения незаконных вооруженных формирований на территории Чеченской Республики и прилегающих к ней регионов Северного Кавказа». // Собрание законодательства Российской Федерации. — 12 декабря 1994 г. — № 33. — Ст. 3454.
  27. Постановление Конституционного Суда РФ от 31.07.1995 г. № 10-П
  28. а б Усиков А. В., Спирин А. Н., Божедомов Б. А., Кикнадзе В. Г. Государственное и военное управление в ходе внутренних вооруженных конфликтов на северном Кавказе (конец ХХ — начало XXI века) // Военно-исторический журнал. — 2012. — № 2. — С. 4.
  29. а б Усиков А. В., Бурутин Г. А., Гаврилов В. А.  (руск.), Ташлыков С. Л. и др. Военное искусство в локальных войнах и вооружённых конфликтах. Вторая половина ХХ — начало XXI века. — М., 2008. — С. 157—159.
  30. а б в Chechnya.genshtab.ru Хроника войны в Чечне(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 13 жніўня 2011. Праверана 21 снежня 2009.
  31. а б в г д е ё ж з і к л м н Вестник «МОСТОК»: Новейшая история: Российско-Чеченские войны. Архівавана з першакрыніцы 26 лістапада 2019.
  32. Усиков А. В., Спирин А. Н., Божедомов Б. А., Кикнадзе В. Г. Государственное и военное управление в ходе внутренних вооруженных конфликтов на северном Кавказе (конец ХХ — начало XXI века). // Военно-исторический журнал. — 2012. — № 2. — С. 5-6.
  33. Грозный: кровавый снег новогодней ночи. Архівавана з першакрыніцы 4 жніўня 2020. Праверана 10 студзеня 2015.
  34. а б в г д е ё ж з і к Вестник «МОСТОК»: Первая чеченская война: Миф о «маленькой победоносной войне» рассеивается (март-июнь 1995 г.). Архівавана з першакрыніцы 26 лістапада 2019. Праверана 11 красавіка 2010.
  35. Chechnya-Genshtab.ru Март – июнь 1995. Занятие городов и населённых пунктов в равнинной Чечне. Война в горах. Нападение Шамиля Басаева на Будённовск.(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 4 лютага 2002. Праверана 11 красавіка 2010.
  36. а б в г д е Chechnya.genstab.ru — Хроника войны в Чечне(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 24 красавіка 2010. Праверана 10 чэрвеня 2010.
  37. а б в г д е ё ж з і к Voinenet.ru — Срыв мирных переговоров. Архівавана з першакрыніцы 12 красавіка 2010.
  38. Россия — Чечня — цепь ошибок и преступлений. Архівавана з першакрыніцы 4 сакавіка 2016. Праверана 5 сакавіка 2014.
  39. «КоммерсантЪ» — Рейды чеченских боевиков
  40. а б в Как погиб Джохар Дудаев?(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 15 снежня 2010. Праверана 15 чэрвеня 2010.
  41. Олег Мороз. Чубайс советует… // Ельцин. Лебедь. Хасавюрт. — Москва: ООО «ИПЦ "Маска"», 2012. — 332 с. — 200 экз. — ISBN 978-5-91146-779-1.
  42. 29 июля 2000 г(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 31 ліпеня 2009. Праверана 13 снежня 2022.
  43. а б Горячий август 1996 г. в Грозном. Архівавана з першакрыніцы 25 лістапада 2019.
  44. Хронология чеченского конфликта(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2009.
  45. Хроника событий (1994—1995) Архівавана 26 верасня 2009. // Кавказ. Страна. Ru
  46. Биография Сергея Ковалёва Архівавана 19 лістапада 2005.. // Институт прав человека
  47. Власть и общество: на войне, как на войне?(недаступная спасылка) // Полит.Ру, 5 октября 2003
  48. а б В.Тишков. Общественно-политические силы и миротворчество. Архівавана з першакрыніцы 16 лютага 2012.
  49. Russian Role Seen in Aid Worker’s Death by ALESSANDRA STANLEY
  50. Комиссия Говорухина. — С. 41-42. — М. : Издательство «Лавента», 1995. — 176 с. ISBN — 5-89110-001-0
  51. Сергей Горский. Арсеналы преступного мира // журнал «Мастер-ружьё», № 3 (15), 1997. стр.49-53
  52. Трошев Г. Н. Глава 6. Вторжение в Дагестан. Раздел «Эмир Хаттаб. Штрих к портрету» // Моя война. Чеченский дневник окопного генерала. — М.: Вагриус, 2001.
  53. Ольга Трусевич, Александр Черкасов. Неизвестный солдат Кавказской войны. 1994–1996. Потери российских войск: погибшие, пропавшие без вести, пленные(недаступная спасылка). Правозащитный центр «Мемориал». Архівавана з першакрыніцы 8 лютага 2017. Праверана 11 снежня 2019.
  54. Александр Черкасов. Книга чисел. Книга утрат. Книга страшного суда(недаступная спасылка). Полит.ру. Архівавана з першакрыніцы 31 кастрычніка 2010. Праверана 11 снежня 2019.
  55. Потери гражданского населения в чеченских войнах. Правозащитный центр «Мемориал». Архівавана з першакрыніцы 14 лютага 2017. Праверана 11 снежня 2019.
  56. Дудаева Алла. Миллион первый. — Издательский дом: Ультра. Культура, 2005.

Літаратура правіць

Спасылкі правіць