Адкрыць галоўнае меню

Свіцязь — возера ў Навагрудскім раёне, каля мяжы з Карэліцкім раёнам, за 22 км на поўдзень ад Навагрудка.

Свіцязь
Svityaz Lake in Belarus.jpg
Каардынаты: 53°26′ пн. ш. 25°55′ у. д.HGЯO
Краіна Flag of Belarus.svg Беларусь
Плошча 2,24 км²
Аб'ём 0,00784 км³
Сярэдняя глыбіня 15 м
Плошча вадазбору 14 км²
Свіцязь (Беларусь)
Свіцязь
Свіцязь
Свіцязь (Гродзенская вобласць)
Свіцязь
Свіцязь
Commons-logo.svg Свіцязь на Вікісховішчы

Змест

ГеаграфіяПравіць

Плошча 2,24 км². Найбольшая глыбіня 15 м. Даўжыня 1,7 км, найбольшая шырыня 1,6 км. Аб′ём вады 7,84 млн м³. Плошча вадазбору 14 км².

Знаходзіцца ў басейне р. Моўчадзь, амаль у цэнтры Навагрудскага ўзвышша, за 3 км на поўдзень ад в. Валеўка, на тэрыторыі Свіцязянскага ландшафтнага заказніка.

Катлавіна возера суфазійнага тыпу[1][2]. Утварылася яно ў выніку прасадкі чацвярцічных адкладаў у падземныя пусткі. Форма возера круглаватая, слаба выцягнутая з поўначы на поўдзень. Вадазбор буйнаўзгорысты, пераважна складзены з лёсападобных суглінкаў.

Схілы катлавіны параслі лісцевым, месцамі хвойным лесам, на поўдні і паўднёвым захадзе забалочаныя, тарфяністыя. Прыбярэжная частка возера да глыбіні 3—5 м выслана пяском, глыбакаводная — ілам. Слаба зарастае.

ГідраграфіяПравіць

Выцякае р. Сваротва, аднак ля вытока яе пабудаваная плаціна, якая амаль не прапускае ваду ў межанны перыяд.

Якіх-небудзь паверхневых вадацёкаў (рэк і ручаёў), якія ўпадаюць у возера, няма.

Флора і фаўнаПравіць

У возеры растуць лабелія Дортмана (Lobelia dortmanna) і палушнік азёрны (Isoëtes lacustris), занесеныя ў Чырвоную кнігу Беларусі. Сустракаюцца каўлінія гнуткая (Caulinia flexilis) і рэдкі від прыбярэжнік аднакветкавы (Littorella uniflora).

У лясах, якія добра захаваліся вакол возера, шмат чарніц, брусніц, суніц; на тарфяных лугах можна бачыць насякомаедныя расліны — расіца круглалістая (Drosera rotundifolia) і тлушчанка звычайная (Pinguicula vulgaris), а ў лясных гушчарах сярод вялікай разнастайнасці травяністай расліннасці — рэдкія архідэі.

У заапланктоне возера мноства відаў, тыповых цяпер для паўночных азёр, і сярод іх таксама рэлікты эпохі «Вялікай зімы».

Але самай загадкавай уяўляецца наяўнасць у возеры вельмі рэдкай расліннай формы Tetradinium javanicum, якая апісана толькі для Явы, і пражыванне тут малюска Planorbis stelmachaelius, вядомага толькі для азёр Францыі, Бельгіі і Германіі.

Прыродакарыстанне, аховаПравіць

 
Яліна ў Свіцязі

Возера апраўлена шчыльным колам лесу кіламетровай шырыні. У 1970 годзе возера Свіцязь і прылеглыя да яго тэрыторыі былі абвешчаныя экалагічным запаведнікам. На беразе возера знаходзіцца пансіянат «Свіцязь», шматлікія зоны адпачынку.

Возера Свіцязь абвешчана заказнікам разам з лясным масівам плошчай 847 гектараў. Тут насаджэнні з дуба, елі, граба, ясеня, клёна, асіны на невялікіх плошчах чаргуюцца з чыстымі хвойнікамі, алешнікамі, утвараючы больш за 25 розных тыпаў лесу.

Легенда аб узнікненніПравіць

 
Здымак Свіцязі канца XIX стагоддзя

У часы першага вялікага князя літоўскага Міндоўга (XIII ст.) на месцы возера стаяў горад Свіцязь, у якім правіў князь Туран. Падчас вайны з рускімі (гэта значыць, валынскімі) князямі Міндоўг выклікаў свіцяжскую дружыну на дапамогу ў абароне Навагрудка. Туран, падпарадкоўваючыся свайму абавязку, пакінуў горад на жанчын, старых і дзяцей. Калі да Свіцязі падышла варожая раць, жыхары вырашылі аказаць супраціў, але не маючы магчымасці ўтрымаць горад, яны сталі падпальваць свае дамы. У гэты момант горад праваліўся ў возера, якое ўтварылася на яго месцы. Усе жыхары ператварыліся ў кветкі, а ворагі, якія дакраналіся да іх, паміралі. Так жыхары Свіцязі пазбеглі ганьбы няволі.

Іншая версія легенды пра Свіцязь паказана ў баладзе Тамаша Зана «Свіцязь-возера», напісанай у 1820 годзе па матывах народнага падання.

У літаратуры і мастацтвеПравіць

 
Карціна «Свіцязь» польскага мастака Юліяна Фалата

Адам Міцкевіч пра СвіцязьПравіць

Легенда пра паходжанне гэтага ўнікальнага вадаёма выкарыстана Адамам Міцкевічам у баладзе «Свіцязь».

Паэт Адам Міцкевіч нарадзіўся ў вёсцы паблізу Свіцязі. Ён часта бываў у гэтых краях і любаваўся яе прыгажосцю. У 1820—1821 гадах з'явілася знакамітая балада «Свіцязь», пазней, у 1821 годзе, — другая балада «Свіцязянка» і прыкладна ў той жа час трэцяя — «Рыбка». Побач з возерам ёсць камень, на якім выпісана частка балады «Свіцязь»:

Ktokolwiek będzisz w nowogródzkiej stronie,
Do Płużyn ciemnego boru
Wjechawszy, pomnij zatrzymać twe konie,
Byś się przypatrzył jezioru.

У 2011 годзе ў студыях Human Ark і Se-ma-for(руск.) бел. быў зроблены анімацыйны фільм, заснаваны на баладзе. Аўтар сцэнарыя і рэжысёр Каміль Полак.

Зноскі

  1. ЭПБ. Т. 4. С. 471
  2. таксама сустракаюцца звесткі аб карставым паходжанні возера

ЛітаратураПравіць

  • Блакiтная кнiга Беларусi: энцыкл. / Рэдкал.: Н. А. Дзiсько i iнш. — Мн.: БелЭн, 1994. — 415 с.
  • Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 268. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0238-5 (Т. 14).
  • M. Domański(польск.) бел., Świteź. Balladowe jezioro Adama Mickiewicza, «Rota», 1998, nr 2/3.

СпасылкіПравіць