Томас Роберт Чэк (англ.: Thomas Robert Cech; нар. 8 снежня 1947, Чыкага, ЗША) — амерыканскі хімік, які падзяліў Нобелеўскую прэмію па хіміі ў 1989 годзе з Сіднеям Олтменам за адкрыццё каталітычных уласцівасцяў РНК. Чэк выявіў, што РНК сама можа разрэзаць ніткі РНК, што сведчыць аб тым, што жыццё магло пачынацца з малекул РНК[5]. Ён таксама вывучаў целамеры, і яго лабараторыя выявіла фермент TERT (зваротная транскрыптаза целамеразы), які з’яўляецца часткай працэсу аднаўлення тэламераў пасля таго, як яны скарачаюцца падчас дзялення клетак[6]. Будучы прэзідэнтам Медыцынскага інстытута Говарда Х’юза, ён спрыяў навуковай адукацыі, а таксама выкладае курс хіміі ва Універсітэце Каларада.

Томас Чэк
Thomas Robert Cech.png
Дата нараджэння 8 снежня 1947(1947-12-08)[1][2][…] (74 гады)
Месца нараджэння
Грамадзянства
Род дзейнасці біяхімік, хімік, выкладчык універсітэта
Навуковая сфера біяхімія
Месца працы
Навуковая ступень доктар філасофіі
Альма-матар
Член у
Узнагароды
Commons-logo.svg Томас Чэк на Вікісховішчы

Ранняе жыццё і кар’ераПравіць

Чэк нарадзіўся ў сям’і чэшскага паходжання (яго дзед быў чэхам, іншыя бабулі і дзядулі былі амерыканцамі ў першым пакаленні) у Чыкага, ён вырас у Аява-Сіці, штат Аява. У малодшай школе ён пастукаў у дзверы прафесараў геалогіі Універсітэта Аёвы і папрасіў іх абмеркаваць крыштальныя структуры, метэарыты і закамянеласці[7].

Нацыянальны навуковец Чэк паступіў у каледж Грынэл у 1966 годзе. Там ён вывучаў Адысею Гамера, Інферна Дантэ, канстытуцыйную гісторыю і хімію. Ён ажаніўся на сваёй партнёрцы па лабараторыі арганічнай хіміі Кэрал Лін Марцінсан. Атрымаў ступень бакалаўра ў 1970 годзе [7]

 
Томас Чэк

У 1975 годзе Чэк атрымаў ступень доктара філасофіі па хіміі ў Каліфарнійскім універсітэце ў Берклі і ў тым жа годзе паступіў у дактарантуру ў Масачусецкі тэхналагічны інстытут. У 1978 годзе ён атрымаў сваю першую пасаду выкладчыка ва Універсітэце Каларада, дзе ён чытаў студэнтам бакалаўрыяту лекцыі па хіміі і біяхіміі, дзе ён дагэтуль застаецца на факультэце, у цяперашні час у якасці заслужанага прафесара на кафедры біяхіміі. У 2000 годзе Чэк змяніў Пурнела Чапіна на пасадзе прэзідэнта Медыцынскага інстытута Говарда Х’юза ў Мэрылендзе. Ён таксама працягваў кіраваць сваёй біяхімічнай лабараторыяй ва Універсітэце Каларада ў Боулдэры. 1 красавіка 2008 года Чэк абвясціў, што сыдзе з пасады прэзідэнта Інстытута, каб вярнуцца да выкладання і навуковых даследаванняў вясной 2009 года[8]. Вярнуўшыся ў Боулдэр, Чэк стаў першым выканаўчым дырэктарам Інстытута BioFrontiers, пасаду, якую ён займаў да 2020 года. Ён таксама выкладаў першакурснікам агульную хімію.

ДаследаваннеПравіць

Асноўная вобласць даследаванняў Чэка — працэс транскрыпцыі ў ядры клетак. Ён вывучаў, як генетычны код ДНК транскрыбуецца ў РНК. У 1970-х гадах Чэк вывучаў сплайсінг РНК у аднаклетачным арганізме Tetrahymena thermophila, калі выявіў, што неапрацаваная малекула РНК можа зрошчвацца. У 1982 годзе Чэк стаў першым, хто паказаў, што малекулы РНК не абмяжоўваюцца пасіўнымі носьбітамі генетычнай інфармацыі — яны могуць выконваць каталітычныя функцыі і могуць удзельнічаць у клеткавых рэакцыях. Рэакцыі апрацоўкі РНК і сінтэз бялку на рыбасомах, у прыватнасці, каталізуюцца РНК. Ферменты РНК вядомыя як рыбазімы і адкрылі новы інструмент для генных тэхналогій. Яны таксама маюць патэнцыял для стварэння новых тэрапеўтычных сродкаў — напрыклад, яны валодаюць здольнасцю разбураць і расшчапляць вірусныя РНК, якія ўварваліся.

Другая вобласць даследаванняў Чэка — целамеры, структура, якая абараняе канцы храмасом. Целамеры кароцяцца з кожным дубляваннем ДНК і павінны падаўжацца зноў. Ён вывучае целамеразу, фермент, які капіюе целамерныя паслядоўнасці і падаўжае іх. Субадзінкі бялку актыўнага цэнтра целамеразы ўключаюць новы клас зваротных транскрыптаз, ферментаў, якія раней лічылі абмежаванымі толькі вірусамі і элементамі, што транспануюцца. Тэламераза актывуецца ў 90 % выпадкаў раку чалавека. Такім чынам, прэпарат, які інгібіруе яго актыўнасць, можа быць карысным пры лячэнні рака.

УзнагародыПравіць

Праца Чэка была адзначана ўматлікімі ўзнагародамі і прэміямі, у тым ліку:

У 1987 годзе Чэк быў абраны ў Нацыянальную акадэмію навук ЗША[11] а ў 1988 годзе — у Амерыканскую акадэмію мастацтваў і навук[12]. Чэк быў абраны ў Амерыканскае філасофскае таварыства ў 2001 годзе[13][14][15].

Зноскі

  1. Thomas Robert Cech // Encyclopædia Britannica Праверана 9 кастрычніка 2017.
  2. Thomas Robert Cech // Brockhaus Enzyklopädie / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag Праверана 9 кастрычніка 2017.
  3. Thomas Robert Cech // Proleksis enciklopedija — 2009.
  4. https://www.ae-info.org/ae/User/Cech_Thomas
  5. The Nobel Prize in Chemistry 1989: Illustrated Presentation
  6. Telomeres, Telomerase, and Other Noncoding RNAs, Howard Hughes Medical Institute, July 13, 2010
  7. 7,0 7,1 Nobel autobiography. Nobelprize.org. Retrieved on 2013-10-22.
  8. HHMI News: Thomas R. Cech to Step Down as HHMI President. Hhmi.org (2008-04-01). Retrieved on 2013-10-22.
  9. Golden Plate Awardees of the American Academy of Achievement. www.achievement.org. American Academy of Achievement.
  10. National Science Foundation — The President’s National Medal of Science. Nsf.gov. Retrieved on 2013-10-22.
  11. Thomas R. Cech. www.nasonline.org.
  12. Thomas Robert Cech. American Academy of Arts & Sciences.
  13. APS Member History. search.amphilsoc.org.
  14. Othmer Gold Medal. Science History Institute.
  15. Chemical Heritage Foundation to Present 2007 Othmer Gold Medal to Thomas Cech, PR Newswire .

СпасылкіПравіць