Томская губерня

Томская губерня
Coat of Arms of Russian Empire.svgГуберня Расійскай імперыі
Герб
Coat of arms of Tomsk Governorate 1878 (2).svg
Tomskaya guberniya.jpg
Цэнтр Томск
Утворана 1804
Плошча 744 576,7 кв. вёрст (847 328 км²)
Насельніцтва 1 927 679[1]
Пераемнасць:
Табольская губерня
Сібірскі край
Алтайская губерня
Нова-Мікалаеўская губерня
Омская губерня

Томская губерня (руск.: Томская губерния) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў Расійскай імперыі, Расійскай рэспубліцы, РСФСР у Заходняй Сібіры. Утворана ўказам імператара Аляксандра I ад 26.2(9.3).1804. Першапачаткова была падзелена на 8 паветаў: Бійскі, Енісейскі, Каінскі, Краснаярскі, Кузнецкі, Нарымскі, Томскі і Туруханскі. Цэнтр — г. Томск. Плошча звыш 862,5 тыс. км² (1913), звыш 410,9 тыс. км² (1923). Насельніцтва каля 230—250 тыс. чал. (1804), 396,3 тыс. чал. (1824), звыш 1,9 млн чал. (1897), каля 4 млн чал. (1914), звыш 1,1 млн чал. (1923).

ГісторыяПравіць

Уваходзіла ў склад Сібірскага генерал-губернатарства (1804-22), Заходне-Сібірскага генерал-губернатарства (1822-82). З пачатку 19 ст. Томская губерня шырока выкарыстоўвалася як месца ссылкі. 26.1(7.2).1822 з Томскай губерні вылучана Енісейская губерня, у склад Томскага павета уключаны Нарымскі павет. 22.7(3.8).1822 у склад Томскай губерні ўвайшлі землі Калывана-Васкрасенскай (Алтайскай) горнай акругі Кабінета Я. І. В., паветы губерня перайменаваны ў акругі. Томская губерня был падзелена на 6 акруг: Барнаульскую, Каінскую, Калыванскую, Кузнецкую, Томскую, Чарышскую. 17(29).9.1827 цэнтр Чарышскай акругі перанесены ў г. Бійск, акруга перайменавана ў Бійскую. У 1838—1854 гг. у Бійскую акругу уваходзілі гарады Сяміпалацінск і Аскемен. 19(31).5.1854 частка тэрыторыі губерні з гарадамі Сяміпалацінск і Аскемен перададзена ў склад Сяміпалацінскай вобласці. 6(18).12.1856 скасавана Калыванская акруга і ўтворана новая Кійская акруга (з 11(23).11.1857 Марыінская). 6(18).6.1894 з часткі Бійскай акругі вылучаны Змяінагорская акруга. 2(14).6.1898 акругі Томскай губерні перайменаваны ў паветы.


Да канца XIX стагоддзя Томская губерня была падзелена на 7 паветаў:

Павет Павятовы горад Герб
павятовага горада
Плошча,
кв. вёрст
Насельніцтва[1]
(1897), чал.
1 Барнаульскі Барнаул (21 073 чал.)   106 689,4 584 100
2 Бійскі Бійск (17 213 чал.)   169 256,3
(плошча абодвух паветаў)
337 007
3 Змяінагорскі Змяінагорск (7378 чал.)   242 718
4 Каінскі Каінск (5884 чал.)   67 518,3 187 147
5 Кузнецкі Кузнецк (3117 чал.)   81 634,2 161 799
6 Марыінскі Марыінск (8216 чал.)   71 442,1 137 773
7 Томскі Томск (52 210 чал.)   248 036,4 277 135

Паўднёвыя паветы Томская губерня (Барнаульскі, Бійскі і Змяінагорскі) перададзены 17(30). 6.1917 у Алтайскую губерню, утвораны Нованікалаеўскі і Тогурскі (Нарымскі) паветы. Савецкая ўлада на тэрыторыі Томскай губерні ўстаноўлена ў снежні 1917 — марце 1918. Рашэннем СНК РСФСР ад 21.4.1918 утвораны Шчаглоўскі павет. У ліпені — жніўні 1918 г. Томская губерня перайшла пад кантроль белых войскаў, у снежні 1919 — студзені 1920 занята часткамі РСЧА. Часовым цэнтрам Томскай губерні ў снежні 1919 — марце 1920 быў г. Нованікалаеўск. Пастановай УЦВК ад 13.6.1921 Каінскі і Нованікалаеўскі паветы адышлі да Нованікалаеўскай губерні. Пастановай Прэзідыума УЦВК ад 27.10.1924 Кузнецкі і Шчаглоўскі паветы аб’яднаны ў Кальчугінскі павет. У 1924 у паветах губерні праведзена раянаванне. Да пачатек 1925 Томская губерня уключала Кальчугінскі, Марыінскі, Нарымскі і Томскі паветы.

Скасавана пастановай Прэзідыума УЦВК ад 25.5.1925, яе тэрыторыя склала Кузнецкую, Томскую і часткова Ачынскую акругі Сібірскага края.

ЭканомікаПравіць

Асноўны занятак насельніцтва — земляробства (асноўныя культуры — пшаніца, авёс, жыта, ячмень, бульба). Развіваліся жывёлагадоўля, пчалярства, рыбалоўства. Томская губерня стала адным з найважнейшых цэнтраў масларобства ў Расійскай імперыі. Важнае месца займала горназдабыўная і металургічная прамысловасць (Алтайская горная акруга, Кузнецкі каменнавугальны басейн). У 1840-х гг. пачалося параходнае паведамленне па рэках Об, Том, Чулым. Адкрыты рух па чыгуначных лініях, якія праходзілі праз Томскую губерню: Чалябінск — Омск — Нованікалаеўск (1896) і Об (Нованікалаеўск) — Краснаярск (1898) Транссібірскай магістралі, Тайга — Чарамошнікі (Томск) (1898), Нованікалаеўск — Сяміпалацінск, Барнаул — Бійск (абедзве 1915), Юрга — Топкі — Праектная і Топкі — Кемерава (абедзве 1916), Татарская — Слаўгарад (1917). У 1901-03 пабудаваны Чуйскі тракт. Поўдзень Томскай губерні стаў адным з асноўных раёнаў перасяленства ў канцы 19 — пачатак 20 стст.

НасельніцтваПравіць

 
Спіс населеных месцаў Томскай губерні

Нацыянальны склад у 1897 годзе[2]:

Акруга вялікаросы маларосы татары і алтайцы казахі яўрэі селькупы мардва палякі
Губерня ў цэлым 86,0 % 5,2 % 4,9 % 1,3 %
Барнаульскі 88,5 % 8,6 % 1,2 %
Бійскі 85,3 % 12,3 %
Змяінагорскі 85,1 % 7,9 % 5,7 %
Каінскі 83,9 % 5,8 % 3,1 % 2,4 % 1,2 % 1,0 %
Кавалёвы 82,1 % 16,1 %
Марыінскі 82,7 % 8,0 % 4,8 % 1,2 % 1,4 %
Томскі 87,8 % 1,9 % 4,6 % 1,3 % 1,5 %

Зноскі

СпасылкіПравіць