Францішак Генрык Духінскі

Франці́шак Ге́нрык Духі́нскі (польск.: Franciszek Henryk Duchiński, 1816, Кіеўская губерня, Расійская імперыя — 13 ліпеня 1893) — польскі этнограф і гісторык, віцэ-прэзідэнт парыжскага этнаграфічнага таварыства[3], член Société d’anthropologie de Paris і Société de géographie[4], адзін з заснавальнікаў[5] і сакратар[3] Società per l’alleanza Italo-Slava (Турын, 1849)[5][6].

Францішак Генрык Духінскі
Franciszek Henryk Duchiński
Franciszek Duchiński.jpg
Дата нараджэння 1816[1]
Месца нараджэння
Дата смерці 13 ліпеня 1893(1893-07-13)[2][1]
Месца смерці
Месца пахавання
Грамадзянства
Жонка Севярына Духінская[d]
Род дзейнасці гісторык, журналіст
Навуковая сфера гісторыя, этнаграфія
Альма-матар
Commons-logo.svg Францішак Генрык Духінскі на Вікісховішчы

БіяграфіяПравіць

Нарадзіўся ў Правабярэжнай Украіне ва ўкраінска-польскай сям’і. Наведваў кармеліцкую школу ў Бярдычаве[7], ад 1834 навучаўся ў Кіеўскім універсітэце.

З гэтай пары заняўся даследаваннем расавай ідэнтычнасці рускіх. Першыя працы на польскай і рускай мовах адносіліся да пытання пра першапачатковыя стасункі між Расіяй і Польшчай.

Вышукваны паліцыяй, у 1846 годзе Духінскі эміграваў у Парыж, дзе зблізіўся з князем Адамам Чартарыйскім і атрымаў магчымасць публікавацца ў яго лістку «Trzeci Maj». Быў прафесарам польскай школы ў Парыжы, выкладаў у Гістарычна-літаратурным таварыстве.

Падчас Вясны народаў у Італіі ў 1848 годзе далучыўся да Італьянскага легіёна генерала Уладзіслава Замойскага, дзе разгарнуў антырасійскую прапагандысцкую дзейнасць. У 1849 годзе ў Турыне заснаваў «Società per l’Allianza Italo-Slava».

Разам з генералам Замойскім выехаў у Турцыю, дзе працягнуў сваю прапагандысцкую дзейнасць, спадзеючыся на непазбежны выбух расійска-турэцкай вайны. Падчас Крымскай вайны быў дакладчыкам у аліянцкіх лагерох на Крыме. Прачытаў для французскіх, брытанскіх і турэцкіх салдат серыю лекцый пра шматвекавую барацьбу цывілізацый Польшчы і Русі з Маскоўскай дзяржавай.

Пасля дзейнічаў у Лондане, дзе выдаў сваю працу «Палякі ў Турцыі». У 1860—1864 гадах ізноў у Парыжы, разгарнуў актыўную публіцыстычную дзейнасць па падрыве расійскага панславізму. Стаў віцэ-старшынёй Французскага этнаграфічнага таварыства, абраны сябрам некалькіх іншых навуковых таварыстваў (антрапалагічнага, геаграфічнага і азіятычнага). Дзякуючы свайму ўплыву дабіўся выключэння з французскай школьнай праграмы гісторыі Русі як часткі гісторыі Вялікага княства Маскоўскага. Выкладаў гісторыю ў польскай школе на Манпарнасе.

У 1871 годзе ў выніку збліжэння Францыі і Расіі быў вымушаны пераехаць у швейцарскі Ааргау. Рэдагаваў там Révue historique, éthnographique et statistique, адно з найіістотнейшых выданняў сусветнай этналогіі. У 1872 годзе стаў захавальнікам Нацыянальнага польскага музея ў Раперсвілі. У 1875 годзе падчас прыезду ў Каралеўства Галіцыі і Ладамерыі заснаваў у Кракаве «Przegląd Etnograficzny».

Пахаваны ў Манмарансі (Валь-д’Уаз, Францыя).

Жонка[5] — Севярына Духінская (1815—1905), польская пісьменніца[8], сяброўка Société d’anthropologie de Paris і Société de géographie[9].

ТворчасцьПравіць

Быў стваральнікам спрэчнай тэорыі пра неславянскае і нават не арыйскае, а гэтак званае туранскае (мангольскае) паходжанне рускіх, якіх паводле прынятай тады звычкі называў маскалямі. Саманазва рускія, прысабечаная маскалямі, на яго думку, па праве належыць толькі маларосам і беларусам, блізкім да палякаў паводле паходжання.

Мова, якой у цяперашні час размаўляюць маскалі, ёсць штучна запазычаная і перакручаная імі царкоўнаславянская, якая замяніла нейкую народную туранскую мову. У доказ «туранства» маскалёў Духінскі прыводзіць аўтакратычную форму ўраду («парат»), нібыта неўласцівую арыйскім плямёнам; існаванне «камунізму» (у той час як арыйцаў вылучае індывідуальная ўласнасць); схільнасць да вандраванняў, нібыта ўласцівую для ўсіх туранцаў; нарэшце, слабое развіццё між маскальскага племені гарадоў і гарадскага жыцця.

Натуральная, паводле Духінскага, мяжа туранскага племені — Дняпро, Дзвіна і «рэчкі Фінляндыі». Прагнуў заключэння польска-літоўскай уніі як прыхільнік адбудовы Кіеўскай Русі.

Цікавасць арыйскай Еўропы патрабуе аднаўлення славянскай польскай дзяржавы, якая б ахапіла роднасныя плямёны маларусаў і беларусаў і паслужыла б для Заходняй Еўропы апірышчам ад туранскае моцы маскалёў.

Вучэнне Духінскага, якое адпавядала ўкаранёнай тады сярод палякаў ідэі пра «абранасць» польскага народа, было ўспрынятае большасцю польскай інтэлігенцыі з захапленнем. Прыхільнікі тэорыі ўхвалялі яго вялізны ўнёсак у пачатак навуковай дыскусіі пра адрознасць гісторыі Кіеўскай Русі і Маскоўскай дзяржавы[10], а людзі, якія болей свядома ставіліся да праблемы, не заўжды мелі мажлівасць выказаць уласную думку.

Несумненна, публіцыстычная дзейнасць Духінскага стала прычынаю неахвотнага ўспрыняцця на Захадзе прасоўванай Расійскай імперыяй ідэі панславізму. яго тэорыя пэўны час упрымалася значнай часткай заходнееўрапейскай літаратуры як нешта цвёрда ўсталяванае. Так, французскі гісторык Анры Мартэн пад яе уплывам склаў адзін з найзначнейшых сваіх твораў «La Russie et l `Europe», дзе багата цытаваў прыведзеныя ў працах Духінскага крыніцы па гісторыі Расіі. Працягнуў развіццё ідэі Францішка Духінскага іншы польскі навуковец Фелікс Канечны.

Пра тэзы Духінскага ў адным з лістоў ухвальна выказаўся Карл Маркс; пазней ён заўжды называў думку Духінскага памылковай[11]. Насамрэч, аднак, тэорыя Духінскага ўяўляла сабою адно імкненне ўвасобіць у форме навуковай сістэмы палітычныя мроі і пачуцці польскай эміграцыі.

Паступова аўтарытэт тэорыі спадаў, і ў польскім грамадстве гучнелі галасы крытыкаў. У 1886 годзе прафесар Дэрпцкага ўніверсітэта Ян Бадуэн де Куртэнэ выдаў у Кракаве брашуру «Z роwodu jubileuszu profesora Duchińskiego», у якой адмаўляў за тэорыяй Духінскага якое-небудзь навуковае значэнне і прызнаваў «святкаванне юбілею з нараджэння пана Духінскага юбілеем хранічнай патрыятычнай аблуды».

Асноўныя працыПравіць

  1. «Zasady dziejów Polski i innych krajów słowiańskich» (П., 1858—1861);
  2. «Polacy w Turcyi» (Л., 1858),
  3. «Treść lekcyi historyi polskiéj wykładanych w Paryży» (П., 1860);
  4. «Pologne et Ruthénie. Origines slaves» (П., 1861);
  5. «Dopełnienie do trzech cześći zasad dziejów etc.» (П., 1863);
  6. «Nécessité des réformes dans l’exposition de l’histoire des peuples Aryâs-Européens et Tourans» (П., 1864);
  7. «Peuples Aryâs et Tourans, agriculteurs et nomades» (1864).

Зноскі

  1. 1,0 1,1 Franciszek Henryk Duchiński // CERL ThesaurusConsortium of European Research Libraries. Праверана 9 кастрычніка 2017.
  2. Bibliothèque nationale de France data.bnf.fr: платформа адкрытых дадзеных — 2011. Праверана 10 кастрычніка 2015.
  3. 3,0 3,1 Julian Bartoszewicz. Dzieła: Historja literatury polskiej potocznym sposobem opowiedziana. — Wyd. 2., powiększone. — Nakł. K. Bartoszewicza, 1877. — С. 295.
  4. Duchinski Francizek (фр.) . Le comité des travaux historiques et scientifiques (21 студзеня 2013).
  5. 5,0 5,1 5,2 Henri Francois Duchinski (англ.) . The New York Times (23 лістапада 2011).
  6. Franco Botta, Italo Garzia, Pasquale Guaragnella. Su iniziativa dello stesso Valerio il 7 marzo 1849 è creata a Torino la «Società per l’alleanza Italo-Slava» // La questione adriatica e l’allargamento dell’Unione Europea. — Milano: Franco Angeli, January 2007. — С. 33.
  7. Wołodymyr Jerszow, Złoty wiek drukarstwa w Berdyczowie, 1990
  8. Stefan Vrtel-Wierczyński. Bibliografia historyi literatury i krytyki literackiej polskiej za rok 1905. — Lwów, 1907. — С. 16.
  9. Duchinska Séverine (фр.) . Le comité des travaux historiques et scientifiques (21 студзеня 2013).
  10. Agaton Giller. O życiu i pracach Franciszka Henryka Duchińskiego kijowianina. — Lwów, 1885.
  11. Маркс К., Энгельс Ф. Маркс — Энгельсу, 24 июня 1865, 7 августа 1866; Маркс — Людвигу Кугельману, 17 февраля 1870 // Сочинения. — 2-е изд. — М.: Издательство политической литературы, 1963. — Т. 31, 32. — С. 31/106, 107, 209, 32/541.

ЛітаратураПравіць