Беларускі арабскі алфавіт

Беларускі арабскі алфавіт — алфавіт на аснове арабскага пісьма, створаны ў XVI ст.[1] з-за патрэбы запісу беларускай мовы арабскімі літарамі. Складаўся з 35 графем, з наступнымі асаблівасцямі прыстасавання да беларускай фанетыкі:

  • Для перадачы гукаў [дз’] і [ц]/[ц’] былі створаны графемы "даль з трыма кропкамі ўнізе" і "сад з трыма кропкамі ўнізе" адпаведна[2]:
ࢯ ࢮ (Letter dal with three dots.png Letter sad with three dots.png)
 

Гэтымі графемамі паслядоўна карысталіся яшчэ ў XVIIIXX стст.

  • Для азначэння адсутных у арабскай мове гукаў [ж], [ч] і [п] ужываліся персідска-турэцкія графемы адпаведна:
پ چ ژ
 
  • Для азначэння гука [ў] асобную графему не ўводзілі, а карысталіся такой самай графемай, як для гука [в].

Беларускім арабскім алфавітам карысталіся беларускія татары. У свой час яны былі запрошаны для пасялення на беларускіх землях і паступова, на працягу XIVXVI стст., перасталі карыстацца ўласнай мовай і пачалі карыстацца старабеларускай, але запісанай арабскімі літарамі. Вядомая спадчына гэтай традыцыі пісьменнасці — гэта беларускія кнігі-кітабы. Існавалі і польскія тэксты, запісаныя арабскім пісьмом. Мяркуецца, яны з’явіліся не раней за XVII ст.

Табліца адпаведнасціПравіць

ГалосныяПравіць

Галосныя, як і ў класічнай арабіцы, перадаюць агаласоўкамі над і пад зычнымі. На пачатку слова перад знакамі для абазначэння галосных гукаў пісаўся аліф (ا) або айн (ع). Такім жа чынам абазначаліся і галосныя ў сярэдзіне слова пасля галоснага гука. У рукапісах XVIIXVIII стст. гукі [о] і [у] абазначаліся аднолькавымі сімваламі: вавам з даммай (وُ) або даммай (◌ُ). У тэкстах XIXXX стст. гук [о] абазначаўся толькі вавам з фатхай (وَ).

Кірыліца Лацінка Арабіца Транслітарацыя Антановіча
Канец слова Сярэдзіна слова Пачатак слова
А а A a اَ اَ اَ а
آ а̃
عاَ а ̔
◌ٰ ◌ٰ а̍
ـي◌َ ـيـ◌َ а̄
ـى◌َ
ـي◌ٰ ـيـ◌ٰ а̄̍
ـى◌ٰ
О о, У у O o, U u ◌ُ ◌ُ اُ о̂, у
وُ وُ اوُ о̄, ӯ
عوُ ̔о̄, ̔ӯ
عُ ̔о̂, ̔у
وُا о̄ ̍, ӯ ̍
О о O o وَ وَ اوَ о
عوَ ̔о
Э э E e ◌َ ◌َ е
عَ ̔е
І і, Ы ы I i, Y y ◌ِ ◌ِ اِ и
ـي◌ِ ـيـ◌ِ اِيـ ӣ
ـى◌ِ
عِ ̔и
ـي◌ٖ ӣ̩
ـى◌ٖ

ЗычныяПравіць

Гук [з] аднолькава абазначаецца літарамі дад (ض) і за (ظ) у рукапісах XVIIXIX стст., толькі літарай дад у рукапісах XVIIIXIX стст. і толькі літарай за ў рукапісах XIXXX стст.

Для абазначэння гука [з’] выкарыстоўваюцца літары зайн (ز) і заль (ذ). У большасці рукапісаў літара заль або зусім не ўжываецца, або ўжываецца вельмі рэдка.

Літарай ي абазначаецца гук [й]. Гукаспалучэнні [йа], [йо], [йэ], [йу], [йі] абазначаюцца спалучэннем літары ي з адпаведнымі знакамі для абазначэння галосных [а], [о], [э], [у], [і].

Літарамі ث, س, ڛ абазначаецца гук [с’]. Літары ث і س ужываюцца ва ўсіх вядомых тэкстах XVIIXX стст. з рознай частатой. Літара ڛ сустракаецца ў некалькіх рукапісах побач з літарамі ث і س.

Гук [х] абазначаўся літарай ح. Літара خ сустракаецца ў рукапісах усяго некалькі разоў.

Літара   можа абазначаць як цвёрды гук [ц], так і мяккі гук [ц’] (у рукапісах XVIIIXX стст.). Літара ت абазначае гук [ц’] у рукапісах XVII ст. У такім самым значэнні літара ت часам выступае ў рукапісах XVIII ст. побач з   і ў адзінкавых выпадках у рукапісах XIX ст. У некаторых рукапісах XVIIXVIII стст. і ў адзінкавых выпадках у рукапісах XIXXX стст. літарай ت абазначаецца і гук [т].

Літары аліф (ا), айн (ع) і хамза (ء) не маюць уласнага гукавога значэння. Аліф ужываецца для абазначэння гука [а], а таксама для абазначэння галосных у пачатку слова. У некаторых рукапісах аліф сустракаецца на канцы слоў, звычайна пасля вава (و). Айн з'яўляецца падстаўкай для галосных у пачатку слоў, а таксама можа сустракацца ў пазіцыі пасля галоснага (звычайна абазначанага з дапамогай вава) перад зычным або ў канцы слова. Хамза часам сустракаецца ў сярэдзіне і на канцы слоў, а таксама як падстаўка для кясры.

Кірыліца Лацінка Арабіца Транслітарацыя Антановіча
Кантэкстуальныя формы Ізаляваныя
Канцавая Сярэдняя Пачатковая
Б б B b ـب ـبـ بـ ب б
В в V v ـو و в
Г г H h ـه ـهـ هـ ه г
Ґ ґ G g ـغ ـغـ غـ غ г̣
Д д D d ـد د д
Дж дж Dž dž ـج ـجـ جـ ج дж
Дзь дзь Dź dź ـࢮ ( ) дз
Ж ж Ž ž ـژ ژ ж
З з Z z ض ـضـ ضـ ض з
ـظ ـظـ ظـ ظ з̣
Зь зь Ź ź ـز ز з́
ـذ ذ з̀
Й й J j ـي ـيـ يـ ي й
К к K k ـق ـقـ قـ ق к
Кь кь Kj kj ـك ـكـ كـ ك ќ
Л л, Ль ль Ł ł, L l ـل ـلـ لـ ل л
М м M m ـم ـمـ مـ م м
Н н, Нь нь N n, Ń ń ـن ـنـ نـ ن н
П п P p ـپ ـپـ پـ پ п
Р р R r ـر ر р
С с S s ـص ـصـ صـ ص с
Сь сь Ś ś ـث ـثـ ثـ ث с́
ـس ـسـ سـ س с̀
ـڛ ـڛـ ڛـ ڛ с̨̀
Т т T t ـط ـطـ طـ ط т
Ў ў Ŭ ŭ ـو و в
Ф ф F f ـف ـفـ فـ ف ф
Х х Ch ch ـح ـحـ حـ ح х
ـخ ـخـ خـ خ х̇
Ц ц C c ـࢯ ـࢯـ ࢯـ ( ) ц
Ць ць Ć ć
ـت ـتـ تـ ت т́
Ч ч Č č ـچ ـچـ چـ چ ч
Ш ш Š š ـش ـشـ شـ ش ш
ـا ا ̍
ـع ـعـ عـ ع ̔
ء ̓

ЛігатураПравіць

Кірыліца Лацінка Арабіца
Кантэкстуальныя формы Ізаляваная
Канцавая Сярэдняя Пачатковая
Ла ла, Ля ля Ła ła, La la ـلا لا

Зноскі

  1. Магчыма, яшчэ ў 15 ст.
  2. Арабскае пісьмо // БЭ у 18 т.

ЛітаратураПравіць


  • Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі: У 5-і т. / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: БелСЭ, 1984. — Т. 1. А капэла — Габелен. — С. 154—155. — 727 с. — 10 000 экз.
  • Станкевіч Я. Беларускія мусульмане і беларуская літаратура арабскім пісьмом. [Адбітка з гадавіка Беларускага Навуковага Таварыства, кн. I.] — Вільня : Друкарня Я. Левіна, 1933 ; Менск : Беларускае коопэрацыйна-выдавецкае таварыства ″Адраджэньне″, 1991 [факсімільн.]. — 3-е выд.