Розніца паміж версіямі "Прыстаўкі СІ"

13 байтаў дададзена ,  7 гадоў таму
др
вікіфікацыя
др (clean up using AWB (7893))
др (вікіфікацыя)
'''Прыстаўкі [[СІ, міжнародная сістэма адзінак вымярэння|СІ]]''' служаць для скарачэння напісання доўгіх лікаў.
 
== Прыстаўкі для кратных адзінак ==
'''Кратныя адзінкі'''  — адзінкі, якія ў цэлую колькасць разоў перавышаюць асноўную адзінку вымярэння некаторай фізічнай велічыні. Міжнародная сістэма адзінак (СІ) рэкамендуе наступныя прыстаўкі для пазначэнняў кратных адзінак:
<center>
{| class="wikitable"
 
=== Двайковае разуменне прыставак ===
У праграмаванні і індустрыі, звязанай з камп'ютарамі, тыя жа самыя прыстаўкі кіла-, мега-, гіга-, тэра- і г. д. у выпадку ўжывання да велічынь, кратных ступеням двойкі (напр., [[байт]]), могуць азначаць кратнасць не 1000, а 1024=2<sup>10</sup>. Якая менавіта сістэма ўжываецца, павінна быць ясна з кантэксту (напр., у дачыненні да аб'ёму аператыўнай памяці выкарыстоўваецца кратнасць 1024, а ў дачыненні да аб'ёму дыскавай памяці ўведзеная вытворцамі цвёрдых дыскаў  — кратнасць 1000).
 
<center>
 
== Прыстаўкі для дзельных адзінак ==
'''Дзельныя адзінкі''',
складаюць вызначаную дзель (частка) ад усталяванай адзінкі вымярэння некаторай велічыні. Міжнародная сістэма адзінак (СІ) рэкамендуе наступныя прыстаўкі для пазначэнняў дзельных адзінак:
<center>
 
== Паходжанне прыставак ==
Большасць прыставак утварыліся ад грэчаскіх слоў. Дэка паходзіць ад слова deca або deka (δέκα)  — «дзесяць», гекта  — ад hekaton
(ἑκατόν)  — «сто», кіла  — ад chiloi (χίλιοι)  — «тысяча», мега  — ад megas (μέγας), г.зн. «вялікі», гіга  — гэта gigantos (γίγας)  — «гіганцкі», а тэра  — teratos (τέρας), што азначае «жахлівы». Пета (πέντε) і экса (ἕξ) адпавядаюць пяці і шасці разрадам па тысячы і перакладаюцца, адпаведна, як «пяць» і «шэсць». Дзельныя мікра (ад micros, μικρός) і нана (ад nanos, νᾶνος) перакладаюцца як «малы» і «карлік». Ад аднаго слова ὀκτώ (októ), якое азначае «восем», утворанныя прыстаўкі іота (1000<sup>8</sup>) і ёкта (1/1000<sup>8</sup>).
 
Як «тысяча» перакладаецца і прыстаўка мілі, узыходзячая да лацінскага mille. Лацінскія карані маюць таксама прыстаўкі санты  — ад centum («сто») і дэцы  — ад decimus («дзясяты»), зэта  — ад septem («сем»). Зепта («сем») паходзяць ад лацінскага слова septem або ад французскага sept.
 
Прыстаўка ата ўтвораная ад дацкага atten («васемнаццаць»). Фемта ўзыходзіць да дацкага (нарвежскага) femten або да старажытнаісландскага fimmtān і азначае «пятнаццаць».
 
== Правілы выкарыстання прыставак ==
* Прыстаўкі варта пісаць злучна з найменнем адзінкі або, адпаведна, з яе пазначэннем.
* Выкарыстанне двух або больш прыставак запар (напр., мікраміліфарад) не дазваляецца.
* Пазначэнні кратных і дзельных адзінак зыходнай адзінкі, узвядзёнай у ступень, утвараюць дадаваннем ступені, якая адпавядае паказчыку да пазначэння кратнай або дзельнай адзінкі зыходнай адзінкі, прычым паказчык азначае ўзвядзенне ў ступень кратнай або дзельной адзінкі (разам з прыстаўкай). Прыклад: 1 км<sup>2</sup>² = (10<sup>3</sup>³ м)<sup>2</sup>² =10<sup>6</sup> м<sup>2</sup>² (а не 10<sup>3</sup>³ м<sup>2</sup>²). Найменні такіх адзінак утвараюць, далучаючы прыстаўку да наймення зыходнай адзінкі: квадратны кіламетр (а не кіла-квадратны метр).
* Калі адзінка ўяўляе сабой памнажанне або стаўленне адзінак, прыстаўку, або яе пазначэнне, далучаюць, як правіла, да наймення або пазначэння першай адзінкі: кПа•с/м (кілапаскаль-секунда на метр). Далучаць прыстаўку да другога множніка памнажання або да назоўніка дапушчаецца толькі ў абгрунтаваных выпадках.
 
== Дастасавальнасць прыставак ==
У сувязі з тым, што найменне адзінкі масы ў [[СІ]]  — кілаграм  — утрымоўвае прыстаўку «кіла», для ўтварэння кратных і дзельных адзінак масы выкарыстоўваюць дзельную адзінку масы  — грам (0,001 кг).
 
Прыстаўкі абмежавана выкарыстоўваюцца з адзінкамі часу: кратныя прыстаўкі наогул не спалучаюцца з імі (ніхто не выкарыстае «кіласекунду», хоць гэта фармальна і не забаронена), дзельные прыстаўкі далучаюцца толькі да [[секунда|секунды]] (мілісекунда, мікрасекунда і г. д.). У адпаведнасці з ДАСТ 8.417-2002, найменне і пазначэнні наступных адзінак СІ не дапушчаецца ўжываць з прыстаўкамі: хвіліна, гадзіна, суткі (адзінкі часу), [[Вуглавы градус|градус]], [[Вуглавая хвіліна|хвіліна]], [[Вуглавая секунда|секунда]] (адзінкі плоскага вугла), [[астранамічная адзінка]], [[дыоптрыя]] і [[атамная адзінка масы]].
 
З [[метр|метр]]амі з кратных прыставак на практыцы ўжываюць толькі кіла-: замест мегаметраўв (Мм), гігаметраў (Гм) і г. д. пішуць «тысячы кіламетраў», «мільёны кіламетраў» і г. д.; замест квадратных мегаметраў (Мм²) пішуць «мільёны квадратных кіламетраў».
 
Ёмістасць [[электрычны кандэнсатар|кандэнсатараў]] традыцыйна вымяраюць мікрафарадамі і пікафарадамі, але не міліфарадамі або нанафарадамі (пішуць 60 000 пф, а не 60 нф; 2 000 мкф, а не 2 мф).
 
Прыстаўкі, якія адпавядаюць паказчыкам ступені, і што не дзеляцца на 3 (гекта-, дэка-, дэцы-, санты-), выкарыстоўваць не рэкамэндуецца. Шырока выкарыстоўваюцца толькі [[сантыметр]] (які з'яўляецца асноўнай адзінкай у сістэме [[СГС]]) і [[дэцыбел]], у меншай ступені  — дэцыметр, а таксама [[гектар]]. У некаторых краінах [[віно]] мераюць дэкалітрамі.
 
== ГлядзіцеГл. таксама ==
* [[Сантыметр]]
* [[Нанаметр]]