Пашыраны фенатып (англ.: The Exteded Phenotype) — кніга эвалюцыйнага біёлага Рычарда Докінза, 1982 года, у якой аўтар прадставіў аднайменую біялагічную канцэпцыю. Асноўная ідэя заключаецца ў тым, што фенатып не павінен абмяжоўвацца біялагічнымі працэсамі, такімі як біясінтэз бялку ці разрастанне тканак, а распаўсюджвацца на ўсе эфекты, якія ген аказвае на сваё асяроддзе, альбо на асобны арганізм як знутры так і звонку.

Пашыраны фенатып
Аўтар Рычард Докінз
Жанр эсэ
Мова арыгінала англійская
Выдавецтва Выдавецтва Оксфардскага ўніверсітэта
Выпуск 1982
ISBN 978-0-19-286088-0
Папярэдняя The Selfish Gene[d]
Наступная Сляпы гадзіншчык

Докінз разглядае Пашыраны фенатып як працяг Эгаістычнага гена (1976) прызначаны прафесійным біёлагам[1] і яго асноўны ўклад у эвалюцыйную тэорыю[2].

ЗместПравіць

Гены сінтэзуюць толькі бялкіПравіць

 
Тэрмітнік — жытло маленькіх істот з вялікім пашыраным фенатыпам

Докінз сцвяржае, што адзінае, што непасрэдна катралююць гены — гэта сінтэз бялкоў. Ён указвае на адвольнасць абмежавання ідэі фенатыпу ўжываць толькі фенатыпічную экспрэссію генаў на цела свайго арганізма. Докінз развівае гэту ідэю, дэманструючы ўплыў, які ген можа аказваць на навакольнае асяроддзе арганізма, дзякуючы паводзінам гэтага арганізма.

Гены могуць уздзейнічаць на большае, чым толькі на арганізмПравіць

Докінз мяркуе, што існуе тры формы пашыранага фенатыпу. Першы — гэта здольнасць жывёл змяняць сваё асяроддзе пры дапамозе архітэктурных збудаванняў. Докінз прывёў у якасці прыкладаў дамы ручайнікаў і бабровыя плаціны. Другі — гэта маніпуляванне іншымі арганізмамі. Докінз падкрэслівае, што марфалогія жывёл і ў канчатковым выніку паводзіны жывёл могуць быць выгодныя не самой жывёле, а, напрыклад, паразіту, які жыве за яе кошт — «паразітычная маніпуляцыя». Маецца на ўвазе здольнасць, выяўленая ў асобных групах паразітаў, змяняць паводзіны гаспадара, каб павысіць сваю ўласную выжывальнасць. Адным з вядомых прыкладаў гэтага другога тыпу пашыранага фенатыпу з’яўляецца самагубныя ўтапленні цвыркуноў, заражаных валаснямі, паводзіны, якія маюць важнае значэнне для рэпрадуктыўнага цыклу паразітаў. Яшчэ адзін прыклад падобных паводзін назіраецца ў самак камароў, якія пераносяць мікробы малярыі. Такіх камароў у значна большай ступені прыцягваюць дыханне і пахі чалавека, чым незаражаных[3].

Трэцяя форма пашыранага фенатыпу — гэта ўздзеянне паразіта на гаспадара на адлегласці. Распаўсюджаны прыклад — маніпуляванне паводзінамі гаспадароў птушанятамі зязюлі, якія выклікаюць інтэнсіўнае кармленне птушкамі-гаспадарамі, на якіх паразітуюць зязюлі. Гэтыя мадыфікацыі паводзін фізічна не звязаныя з гаспадаром, але яны ўплываюць на выяўленнасць яго паводзінскага фенатыпу[4].

Докінз абагульняе гэтыя ідэі ў тым, што ён называе Цэнтральнай тэарэмай пашыранага фенатыпу:

Паводзіны жывёлы маюць тэндэнцыю павялічваць выжыванне генаў «для» такіх паводзін, незалежна ад таго, ці знаходзяцца гэтыя гены ў целе пэўнай жывёлы, якія выконваюць іх[2]

 
Гнёзды — тыповы прыклад пашыранага фенатыпу.

Генацэнтрычны погляд на жыццёПравіць

Прыводзячы гэты аргумент Докінз імкнецца ўзмацніць генацэнтрачны погляд на жыццё да такой ступені, што ўзнікае неабходнасць тлумачэння самога арганізма. Гэта задача, якую ён вырашае ў апошнім раздзеле пад назвай «Адкрыццё арганізма». Канцэпцыя пашыранага фенатыпу была абагульнена ў рамках эвалюцыі, арыентаванай на арганізм, з канцэпцыяй пабудовы нішы[5] , у выпадку, калі ціск натуральнага адбору можа быць зменены арганізмамі ў ходзе эвалюцыйнага працэсу[6].

АбмежаванніПравіць

Прыхільнікі гэтай тэорыі пашыраюць яе, мяркуючы, што многія арганізмы ў экасістэме могуць змяняць ціск адбору на іх усіх, змяняючы сваё асяроддзе рознымі спосабамі[7]. Сам Докінз сцвяржаў: «Пашыраныя фенатыпы дастойныя гэтай назвы, толькі калі яны з’яўляюцца кандыдатамі на адаптацыю на карысць алеляў, адказных за іх варыяцыі»[8]. Напрыклад у людзей, спецыфічныя алелі архітэктара не з’яўляюцца ні больш ні менш верагоднымі для выбару на падставе дызайну яго ці яе апошняга будынка.

Зноскі

  1. Richard Dawkins, An Appetite for Wonder: The Making of a Scientist, Black Swan, 2013, page 291.
  2. 2,0 2,1 Dawkins, Richard (1989). The Extended Phenotype. Oxford: Oxford University Press. p. xiii. ISBN 0-19-288051-9. https://archive.org/details/extendedphenotyp0000dawk. 
  3. https://www.newscientist.com/article/dn23543-malaria-bug-may-give-mosquitoes-a-super-sense-of-smell.html
  4. D. P. HUGHES, J. BRODEUR and F. THOMAS (2012) Host Manipulation by Parasites. Oxford.
  5. Odling Smee, John; Laland, Kevin; Feldman, Marcus (2003) (in english). Niche Construction: The Neglected Process in Evolution. Princeton: Princeton University Press. 
  6. Pocheville, Arnaud (2010). "What Niche Construction is (not)." (in english). La Niche Ecologique: Concepts, Modèles, Applications. Paris: Ecole Normale Supérieure. pp. 39–124. 
  7. Hunter, Philip (March 2009). "Extended phenotype redux. How far can the reach of genes extend in manipulating the environment of an organism?". EMBO Reports 10 (3): 212–5. doi:10.1038/embor.2009.18. PMID 19255576. 
  8. Dawkins, Richard (2004). "Extended Phenotype – But Not Too Extended". Biology and Philosophy (19): 377–396. doi:10.1023/B:BIPH.0000036180.14904.96. 

СпасылкіПравіць