Адкрыць галоўнае меню

Нясвіжскае паўстанне — узброенае паўстанне мірнага, ў большасці польскага насельніцтва Нясвіжа супраць бальшавікоў 14-19 сакавіка 1919 года. З-за пераацэнкі паўстанцамі хуткасці наступлення Польскага войска, паўстанне было задушанае, а арганізатары расстраляны. У памяць пра паўстанне былі пастаўлены два помнікі, адзін з іх захаваўся да сённяшняга часу.

Нясвіжскае паўстанне
Асноўны канфлікт: польска-савецкая вайна
Дата 14-19 сакавіка 1919
Месца Нясвіж
Вынік перамога бальшавікоў, расстрэл арганізатараў
Праціўнікі
Сцяг Польшчы насельніцтва Нясвіжа, у большасці польскай нацыянальнасці Сцяг СССР савецкая Расія
Камандуючыя
Мячыслаў Валністы, Палікарп Календа, Юзаф Янушкевіч, Канстанцін Шыдлоўскі, Станіслаў Іваноўскі
 Прагляд гэтага шаблона Польска-савецкая вайна (1919—1921)

1918
Вільня (1)

1919
Бяроза-Картузская
Нясвіж Ліда (1) • Вільня (2) • Мінск
1920
Дзвінск
Латычаў Мазыр Кіеў (1) • Казацін Жытомір Майская аперацыя Кіеў (2) • Валадарка Быстрык Барыспаль Наваград–Валынскі Роўна Ліпеньская аперацыя Львоў Гродна Брэст Варшава Радзымін Осаў Насельск Коцк Цыцаў Вепш Задвор'е Беласток Замосце Камараў Кобрын Дзіцяцін Ковель Нёман Ліда (2)


Ваеннапалонныя Рыжскі дагавор Мяцеж Жалігоўскага

Прычыны, падзеі, наступствыПравіць

У лістападзе 1917 года ў Нясвіжскага замку адбыўся з’езд бальшавікоў 2-й арміі Заходняга фронту, які абраў ваенна-рэвалюцыйны камітэт, што меў на мэце гвалтам падпарадкаваць сваёй волі беларусаў. На пачатку 1919 года, калі немцы пачалі самохаць пакідаць акупаваную імі Беларусь, адразу заварушыліся мясцовыя агенты Масквы. Перш за ўсё яны захапілі маёнтак Малева і прысабечылі там коней, стварыўшы такім чынам чырвонаармейскі конны атрад. Гэты эскадрон на чале з Андрэем Пракапчуком рушыў на мястэчка Лань, дзе арыштаваў абранага насельніцтвам старшыню валасной управы эсэра Кадэбскага і ўтварыў са свайго складу рэўкам, а потым, пасля таго, як немцы пакінулі Нясвіж, накіраваўся туды.

На пачатку 1919 года Нясвіж быў заняты без барацьбы бальшавікамі. У лютым пачалася польска-бальшавіцкая вайна і Польскае войска пачала выцясняць Чырвоную армію на ўсход. У гэтай сітуацыі частка жыхароў Нясвіжа, перш за ўсё палякі, прынялі рашэнне пра арганізацыю паўстання і вызваленне горада з рук бальшавікоў яшчэ перад прыходам польскіх войскаў. Арганізацыйны камітэт паўстання узначаліў дырэктар мясцовай школы, Мячыслаў Валністы[1].

Ноччу з 14 на 15 сакавіка 1919 года паўстанцы занялі самыя важныя будынкі горада і ліквідавалі мясцовы савет[1]. Застаўшыся без войска, мясцовыя бальшавікі спрабавалі змагацца, аднак ў часе бітвы загінулі старшыня выканкаму Файнберг, камісары Розенблюм і Грынблат ды старшыня ЧК Татур.

Камісар Крывашэін у сваёй справаздачы 19-га сакавіка на паседжанні Мінскага губрэўкаму заўважыў: «Досыць было мець 30 добра ўзброеных камуністаў, каб прагнаць банды з Нясвіжу».

Пасля заняцця горада ЧК арыштавала кіраўнікоў паўстання — Мячыслава Валністага, Палікарпа Календу, Юзафа Янушкевіча, Канстанціна Шыдлоўскага і Станіслава Іваноўскага. Яны былі перавезеныя ў даўні кляштар бенедыктынцаў, які бальшавікі выкарыстоўвалі як турму, а пазней, 24 сакавіка 1919 года, іх расстралялі ў лесе за горадам[1].

УшанаваннеПравіць

Пасля заканчэння польска-бальшавіцкай вайны, калі Нясвіж увайшоў у склад Польскай Рэспублікі, у горадзе ўсталявалі два помнікі ў памяць пра польскіх ахвяр паўстання. Адзін з іх знаходзіўся ў цэнтры горада і быў разбураны ў час ІІ сусветнай вайны. Другі гэта надмагілле на каталіцкіх магілках ў Нясвіжы, усталяванае 24 сакавіка 1926 года на магіле арганізатараў паўстання. Яго фундатарамі былі вучні і настаўнікі мясцовай гімназыі. Пасля 1990 ён быў вырэмантаваны і існуе да сённяшняга часу. Мае форму вялікага, чатырохбаковага крыжа з чырвонага граніту, на якім напісаны прозвішчы расстраляных, дата смерці і цытата з польскага паэта Яна Каханоўскага: A jeśli komu droga otwarta do nieba, Tym, co służą ojczyźnie (бел. Калі каму і адчынена дарога на неба, то гэта тым, хто служыць Айчыне). Пасля 1944 з магілы быў сцёрты надпіс pomordowani przez bolszewików (бел. забітыя бальшавікамі)[1].

Зноскі

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Цэнтральная Беларусь. Мінская вобласць // Месцы.... — С. 211—213.

ЛітаратураПравіць