Герб графаў Андэкскіх

Андэкская дынастыя (ням.: Andechser) — нямецкі ўладарны род, які дамінаваў на паўднёвым усходзе Свяшчэннай Рымскай імперыі Нямецкай нацыі ў другой палове XII—пачатку XIII стагоддзя. Атрымаў назву па радавым замку Андэкс у Баварыі.

Прадстаўнікі Андэкскай дынастыі валодалі велізарнымі ўладаннямі ў Верхняй Баварыі, Франконіі, Ціролі, займалі прастолы маркграфства Істрыя (11711230), патрыярхата Аквілеі (12181251), герцагства Меранскага (11801248) і пфальцграфства Бургундскага (12081248).

ПаходжаннеПравіць

Паходжанне роду Андэксаў да канца не вывучана. Паводле адной з версій, іх продкам быў Бертольд II, граф Дысен (пам. 1060), унук Бертольда I (пам. 960), пфальцграфа Баварскага з дому Луітпольдзінгаў. Паводле іншай легенды, першыя графы Андэкскія паходзілі ад карантанскіх кіраўнікоў Істрыі з дому Рапота. Яшчэ адна тэорыя выводзіць радавод Андэксаў ад графа Раса, які кіраваў у Верхняй Баварыі ў сярэдзіне X стагоддзя.

У самым пачатку XII стагоддзя большая частка Верхняй Баварыі ўздоўж рэк Амтэр, Ізар і Ін уваходзіла ў склад графства Дысен, цэнтрам якога быў аднайменны замак на паўднёвы ўсход ад возера Амерзэе. У 1132 годзе замак Дысен быў перададзены царкве, а само графства прыкладна ў гэты ж час было падзелена паміж двума братамі — Атонам II, які атрымаў у спадчыну ўсходнія вобласці з цэнтрам у Вольфратсгаўзене, і Бертольдам II, які выбраў сваёй рэзідэнцыяй Андэкс і стаў заснавальнікам лініі Дысен-Андэкс.

Графы Дысен-АндэксПравіць

 
Андэкс на гравюры 1687 года

Дзякуючы свайму шлюбу са спадчынніцай роду Формбах, Бертольд II стаў уладальнікам вялікіх зямельных уладанняў ва Усходняй Франконіі (будучы Верхні Пфальц). Першая жонка Бертольда II паходзіла з роду маркграфаў Істрыі, што дало магчымасць яго сынам высунуць прэтэнзіі на гэта княства. Старэйшы сын Бертольда граф Попа сканаў у 1148 годзе ў Канстанцінопалі ў час крыжовага паходу ў Святую зямлю. Яго малодшы брат Ота стаў у 1165 годзе біскупам Брыксена, а ў 1177 годзе біскупам Бамберга. Ён адыгрываў значную ролю ў барацьбе паміж імператарам Свяшчэннай Рымскай імперыі і Папам Рымскім і за сваю падтрымку імператара Фрыдрыха I атрымаў тытул герцага Франконіі.

Пасля смерці Бертольда II у 1151 годзе яго ўладання атрымаў у спадчыну сярэдні сын графа Бертольд III (11221188). У 1177 годзе, пасля смерці маркграфа Істрыі з дынастыі Шпангаймаў, Бертольд III далучыў Істрыю і землі ў Крайне да сваіх уладанняў, стаўшы такім чынам адным з найбольш уплывовых феадалаў паўднёва-ўсходніх граніц імперыі.

Герцагі МеранскіяПравіць

 
Інсбрук — горад, заснаваны апошнім герцагам Меранскім з Андэкскага дому. Замалёўка А. Дзюрэра.

Сын і спадчыннік маркграфа Бертольда Бертольд IV (1153—1204) атрымаў у 1180/1183 годзе тытул герцага Меранскага (ад ням.: Meer — мора) з землямі вакол прыморскага горада Рыека. Аб'яднаўшы пад сваёй уладай велізарныя тэрыторыі ад Істрыі да Франконіі Бертольд IV стаў цэнтральнай фігурай у палітычным жыцці паўднёвай Германіі на мяжы XII—XIII стагоддзяў. Пры ім Андэкская дынастыя дасягнула свайго зеніту. Бертольд IV быў адным з найбліжэйшых паплечнікаў імператара Генрыха VI, удзельнічаў у яго ўварваннях у Італію і Трэцім крыжовым паходзе. Сярод васьмі дзяцей герцага Бертольда — Агнеса Меранская, каралева Францыі, жонка Філіп II Аўгуста; Гертруда, каралева Венгрыі; Святая Ядвіга; Эгберт, біскуп Бамберга, і Бертольд V, патрыярх Аквілеі.

Старэйшы сын Бертольда IV Атон I (пам. у 1234 годзе) атрымаў у спадчыну ў 1204 годзе ўладання свайго бацькі, а, ажаніўшыся ў 1208 годзе з Беатрыс Гогенштаўфен, спадчынніцай пфальцграфства Бургундскага, далучыў да сваіх уладанняў Франш-Кантэ. Але ў тым жа годзе Атон і яго брат Генрых прынялі ўдзел у арганізацыі забойства германскага караля Філіпа Швабскага, за што былі трапілі ў няміласць і страцілі Істрыю. Толькі ў 1215 годзе істрыйскія ўладання былі вернуты Атону I. У перыяд кіравання Атона цэнтр Меранскага герцагства перамясціўся ў Ціроль, дзе ў 1234 годзе быў заснаваны новы горад Інсбрук, які неўзабаве стаў адміністрацыйным цэнтрам гэтай вобласці.

Канец дынастыіПравіць

 
Замак Андэкс быў перабудаваны ў Андэкскае абацтва

Сын і спадчыннік Атона I Атон II (1218—1248) сутыкнуўся са значнымі праблемамі ў сваіх уладаннях у Бургундыі і Франконіі, на якія высоўвалі прэтэнзіі суседнія дзяржавы. У Ціролі яму супрацьстаялі біскупы Брыксена і Трэнта, што вымусіла герцага пайсці на дынастычны саюз з невялікім Цірольскім графствам, заключыўшы ў 1234 годзе пагадненне аб сумесных дзеяннях супраць біскупаў і пераходзе па спадчыне ўладанняў Атона да графаў Ціроля.

Атон II не меў дзяцей і з яго смерцю ў 1248 годзе мужчынская лінія Андэкскай дынастыі згасла. Уладанні герцагаў Меранскіх былі падзелены паміж далёкімі сваякамі Андэксаў: Істрыя адышла да патрыярха Аквілейскага, паўночна-цірольскія землі з Інсбрукам — да графаў Ціроля, Кобург — да графаў Генеберга, Усходняя Франконія — да графаў Орламюндэ, Верхняя Баварыя — да герцагаў Баварыі з дому Вітэльсбахаў, Крайна — да герцагам герцагаў, Ліхтэнфельс быў далучаны да біскупства Бамберг, а Франш-Кантэ зноў стала незалежным пад уладай сястры Атона II Адэльгейды.

Андэкскай дынастыі не ўдалося стварыць трывалае дзяржаўнае ўтварэнне са сваіх уладанняў, раскіданых па ўсёй паўднёва-ўсходняй Германіі. Гэта змаглі дасягнуць іх пераемнікі, якія акруглілі свае землі за кошт былых уладанняў Андэксаў, — Вітэльсбахі і графы Цірольскія. Тым не менш кіраванне герцагаў Меранскіх пакінула прыкметны след у гісторыі рэгіёна. На іх час выпаў пачатак бурнага развіцця Ціроля і пік эканамічнага і палітычнага ўплыву Істрыі.

Спіс графаў Андэкскіх і герцагаў МеранскіхПравіць

Кіраўнік Гады кіравання Тытулы
Графы Андэкскія
Бертольд II 1130-е—1151 граф Дысена, Пласенбурга (Усходняя Франконія) і Штэйна (Крайна)
Бертольд III 11511188 маркграф Істрыі (c 1177), граф Пласенбурга і Крайны
Герцагі Меранскія
Бертольд IV 11801204 маркграф Істрыі і Крайны, граф Пласенбурга і Андэкса
Атон I 12041234 пфальцграф Бургундыі (c 1231), граф Пласенбурга і Андэкса
Генрых VI 12041208 маркграф Істрыі і Крайны
Атон II 12341248 пфальцграф Бургундыі, маркграф Істрыі і Крайны, граф Пласенбурга і Андэкса

СпасылкіПравіць