Галшка Гулевічаўна

Лізавета (таксама Галшка, Гальшка, Гельжбета ад польск.: Halszka, Halżbieta) Васільеўна Гулевіч, вядомая як Галшка Гулевічаўна (нар. каля 1575 або 15771642, Луцк, Валынь) — прадстаўніца старадаўняга ўкраінскага шляхецкага роду Гулевічаў[k 1], мецэнатка, фундатар Кіеўскага брацкага Богаяўленскага манастыра і Кіева-брацкай школы, ад якой вядзе гісторыю Кіева-Магілянская акадэмія. Завяшчала таксама грошы Луцкаму братэрству. Клапацілася аб развіцці духоўнасці і асветы. Праваслаўная святая.

Галшка Гулевічаўна
Stamp of Ukraine s286.jpg
Дата нараджэння 1575 ці 1577
Месца нараджэння
Дата смерці 1642
Месца смерці
Месца пахавання
Бацька Васіль Гулевіч[d]
Муж Крыштаф Пацей[d] і Стэфан Лозка[d]
Дзеці Кацярына з Пацеяў[d] і Міхаіл Лозка[d]
Commons-logo.svg Галшка Гулевічаўна на Вікісховішчы

БіяграфіяПравіць

Да 1615 годаПравіць

Паходзіла з уплывовага шляхецкага роду Гулевічаў, вядомага з XV стагоддзя, прадстаўнікі якога займалі розныя пасады на Валыні і іншых землях Рэчы Паспалітай, дасягалі высокіх царкоўных пасад, валодалі населенымі пунктамі. Верагодна паходзілі з Галіцыі[1].

Дзед Галшкі Гулявічоўны, Фёдар (Феадосій) Гулевіч, быў валынскім зямянінам, пазней пасвечаны ў праваслаўнага Луцкага і Астрожскага біскупа[1], меў пяць сыноў. Бацька Галшкі Васіль Гулевіч-Затурэцкі быў уладзімірскім падстарастам і валынскім войскам. Ад трох яго жонак, акрамя Галшкі, у яго былі сыны Андрэй, Міхаіл, Васіль і Бенедыкт, дачкі Марыя і Ганна. Галшка нарадзілася, верагодна, у яго вёсцы Затурці на Валыні ў 70-х гадах XVI стагоддзя[2][3][4].

У 1594 годзе Галшка выйшла замуж за Крыштафа Пацея, сына Іпація Пацея — Бэрэстэйскага земскага суддзі (1580—1588) і каштэляна (1588—1593), праваслаўнага епіскапа Уладзімірскага і Берасцейскага (з 1593), аднаго з галоўных ініцыятараў Берасцейскай уніі, пасля уніяцкага мітрапаліта Кіеўскага і Галіцкага. Пасля ранняй смерці мужа, Галшка Гулевічаўна выхоўвала дачку Кацярыну, у 1615 годзе аддала яе замуж за аршанскага харунжага Мікалая Млечка[2].

У 1601 ці 1602 годзе выйшла замуж другі раз за Стэфана Лозка, мазырскага маршалка. Галшцы на той момант было каля 30 гадоў, Стэфану — 60. Муж і жонка мелі сына Міхаіла, жылі ў сямейнай сядзібе ў Кіеве на Падоле, недалёка ад гарадской ратушы[2].

ДароўнаяПравіць

У канцы XVI — у пачатку XVII стагоддзяў на ўкраінскіх землях узнікаюць друкарні і школы. У іх падтрымку разгортваецца дабрачыннасць, да якой, як лічыцца, далучылася і Галшка[5][6].

14 кастрычніка 1615 склала і падпісала дароўную (фундуш), якая 15 кастрычніка была ўнесена ў кіеўскія гродскія кнігі. Такім чынам дароўная ўступіла ў юрыдычную сілу. У дароўнай яна адпісала свой дом з землямі ў Кіеву для заснавання новага манастыра, шпіталя і школы для дзяцей усіх саслоўяў. У дароўнай адзначалася:

  Я, Галшка Гулевічаўна, жонка Яго Міласці пана Стэфана Лозкі, маршалка Мазырскага, са згоды Яго Міласці на ўсё наступнае, будучы здаровым целам і духам, ясна добраахвотна ўсведамляю ў гэтым сваім добраахвотным лісце што я, пастаянна жывучы ў старажытнай святой праваслаўнай веры Усходняй Царквы і палаючы пабожнай руплівасцю да яе, з любові і дабрыні да братоў маіх - рускага народа і дзеля выратавання душы яе з даўніх часоў намерылася чыніць дабро Царкве Божай... у паветах Кіеўскім, Валынскім і Брацлаўскім духоўна-свецкім дзяржавам: манахі, святары і дыяканы манаскага і свецкага сану, прамяністыя князі, знатныя паны, дваранства і ўсе іншыя чыны і статусы рускага народа.. .  

Як і належыць, у дароўнай паказваліся межы дараванага маёнтка, размешчанага недалёка ад Кантрактовай плошчы. У дароўнай Галшку агаворвала прызначэнне ўкладу:

  Усё пасеяна — у стаўрапійскі манастыр паспалітага жыцця ў чыне Васіля Вялікага, а таксама ў школу для дзяцей, як шляхецкіх, так і мяшчанскіх, і ў любы іншы лад жыцця пабожнага, які б <.. .> служаць для выхавання і навучання ветлівых дзяцей хрысціянскіх людзей, а разам з тым і карчмы вандроўнага духавенства <...> каб і манастыр, і школа, і ўвесь чын кіраваліся законам усходняй царквы грэчаскага абраду.  

Дзякуючы ахвяраванню Галшкі Гулевічаўны ініцыятары Кіеўскага братэрства атрымалі сядзібу з зямлёй у Ніжнім Кіеве, то бок на Падоле, для заснавання манастыра і школы. Развіццём манастыра займаўся Пячэрскі манах, заснавальнік шэрагу манастыроў на ўкраінскіх землях Ісая Капінскі, імя якога згадвае Галшка у сваёй дароўнай. Школа магла размясціцца ў доме Галшкі Гулевічаўны і Стэфана Лозкі, аднак у самой дароўным аб будынку на «двары з пляцам» не згадана. Ахвяраваньнем сваёй сядзібы Галшка Гулевічаўна зрабіла магчымым адкрыцьцё Кіева-брацкай школы, якой пасля рэформы Пятра Магілы давялося адыграць важную ролю у гісторыі ўкраінскай адукацыі і культуры[2].

 
Рэверс юбілейнай манеты «Галшка Гулевічаўна» ад Нацбанка, 2015 год.

Арыгінал дароўнага дакумента гісторыкам невядомы, гэтак жа не выяўленыя копіі Галшкінай дароўнай XVII стагоддзя. Самы старажытны дакумент — гэта рукапісная копія з капіарыя Кіева-брацкага манастыра другой паловы XVIII стагоддзя, якая захоўваецца ў Цэнтральным дзяржаўным гістарычным архіве. Яго ў 1774 годзе Кіеўскі мітрапаліт Гаўрыіл перадаў Свяцейшаму сіноду разам з копіямі іншых дакументаў, якія захоўваліся ў Кіева-Магілянскай акадэміі. З гэтых копій кіеўскі мітрапаліт Яўген склаў зборнік, які захоўваўся да пачатку XX стагоддзя ў бібліятэцы Кіеўскай духоўнай акадэміі. Спіс з дароўнай упершыню быў апублікаваны ў 1846 годзе. Пазней ён неаднаразова перадрукоўваўся і аналізаваўся гісторыкамі (напрыклад, у працах Віктара Аскачэнскага[7], Сцяпана Голубева[8], Мікалая Мухіна[9], Фёдара Цітова[10].

Даследчык Максім Яраменка[uk] адзначыў, што да сярэдзіны XVIII стагоддзя заснаванне акадэміі звязвалі не з ёй, а з мітрапалітам Пятром Магілай і гетманам Пятром Сагайдачным. Пра Галшку ўпершыню «узгадалі» у сярэдзіне 1760-х гадоў, калі прафесара акадэміі сутыкнуліся з праблемай — імкненнем казацкай старшынскай эліты кардынальна рэфармаваць акадэмію, ператварыўшы яе ва ўніверсітэт. Сваё ўмяшанне ў справы ўстановы, якая знаходзілася ў царкоўнай юрысдыкцыі, казакі тлумачылі тым, што яго заснаваў Сагайдачны. Гэта прымусіла магілянцаў звярнуцца да больш глыбокіх пошукаў сваіх каранёў, адным з вынікаў гэтага і стала з’яўленне ў гісторыі Кіеўскай акадэміі фігуры Галшкі, як заснавальніцы школы. Гісторыя з дароўнай магла дапамагчы даказаць, што акадэмія была заснавана не гетманам, што яе заснавальнікамі былі не казакі, а высакародная дама. Яраменка таксама звярнуў увагу на тое, што няма ніякіх доказаў, акрамя запэўнівання прафесараў, што арыгінальная дароўная фігуравала ў нейкіх справах, якія патрабавалі прыцягнення дакументаў акадэміі і брацкага манастыра[11].

Вяртанне ў ЛуцкПравіць

Пасля смерці другога мужа, у 1618 годзе, Галшка Гулевічаўна стала апекуном свайго сына. Міхаіл стаў уладальнікам бацькоўскага Рожава пасля 1628 года[12]. Пакінуўшы ўсе маёнткі свайму сыну, Галшка Гулевічаўна вярнулася ў Луцк, дзе прайшлі апошнія гады яе жыцця. Захаваліся дакументы аб судова-зямельных справах Галшкі, аб маёнтках, пра тое, што сын Міхаіл перайшоў у каталіцтва. У Луцку Галшка Гулевічаўна актыўна ўдзельнічала ў жыцці Луцкага Крыжа-Узвіжанскага братэрства, а ў 1641 годзе — незадоўга да смерці — склала завяшчанне, у якім завяшчала амаль усе свае сродкі і тыя, што ёй запазычылі, на патрэбы Луцкага брацкага манастыра і яго царквы[13].

Галшка Гулевічаўна памерла ў 1642 годзе. Пахавана ў крыпце Луцкай брацкай Крыжаўзвіжанскай царквы[2].

Дом Галшкі ў КіевеПравіць

 
Усходні бок дома Галшкі ў Кіеве.

На думку даследчыцы Зоі Хіжняк, школа, якую фінансавала Галшка Гулевічаўна, магла размясціцца непасрэдна ў доме, які належаў Галшцы. Даследчыкі Юрый Ласіцкі і Ларыса Талочка лакалізуюць «Камяніцу» Галшкі Гулевічаўны на месцы Благавешчанскай царквы і кухарні брацкага манастыра, якія з наступнымі перабудовамі захаваліся да нашых дзён, размешчаны на Падоле на тэрыторыі Нацыянальнага універсітэта «Кіева-Магілянскай акадэміі» па адрасе вуліца Рыгора Скаварады, 2[14][15]. На думку даследчыкаў, дом з’яўляецца тыповым узорам ўкраінскай архітэктуры XVI стагоддзя — домам «на дзве паловы». Будынак — цагляны, атынкаваны, са скляпеністым склепам, прамавугольны ў плане. Аднак археалагічнае вывучэнне «кухні» не выявіла будаўнічых матэрыялаў старэй XVI—XVII стагоддзяў, яго падмурак і сцены выкладзеныя з аднолькавай чырвонай цэглы[16].

ПамяцьПравіць

 
Барэльеф Галшкі Гулевічаўны на Крыжаўзвіжанскай царкве ў Луцку.
  • Адзін з юнацкіх пластунскіх куранёў станіцы Трускавец названы імем Галшкі Гулевічаўны[17].
  • 1992 год — усталяваны барэльеф Галшкі Гулевічаўны на фасадзе Стараакадэмічнага корпуса Кіева-Магілянскай акадэміі[18].
  • Пасля смерці Галшкі Гулевічаўны не засталося ніводнага яе жывапіснага або графічнага партрэта. Па ініцыятыве мужа і жонкі Наталлі і Івана Даніленка са Злучаных Штатаў Амерыкі ў 1997 годзе ў Нацыянальным універсітэце «Кіева-Магілянская акадэмія» быў праведзены конкурс на стварэнне ўяўнага партрэта Галшкі Гулевічаўны, удзельнікі якога прадставілі свае творы на выставе «вобраз жанчыны — вобраз нацыі». У конкурсе прынялі ўдзел каля 30 мастакоў, сярод якіх прафесійныя майстры і студэнты Кіева-Магілянскай акадэміі[19].
  • 1999 год — уведзеная ў абарачэнне марка «Галшка Гулевічаўна» з серыі «слаўныя жанчыны Украіны» аўтарства Аляксея Штанко[uk][20] .
  • 2001 год — па ініцыятыве Саюза украінак[uk] на сцяне Крыжаўзвіжанскай царквы ў Луцку усталяваная мемарыяльную дошку ў гонар Галшкі Гулевічаўны[21].
  • 2007 год — старажытную Армянскую вуліцу Луцка перайменавалі ў гонар Галшкі[22].
  • 2015 год — Нацыянальным банкам Украіны ўведзена ў зварот манета наміналам 2 грыўны, прысвечаная Галшцы Гулевічаўне[23]
  • 2015 год — быў уведзены ў зварот паштовы блок «Нацыянальны універсітэт „Кіева-Магілянская акадэмія“. 400 гадоў» выраблены Укрпоштай. На марцы намаляваная Галшка Гулевічаўна ў коле спудзееў Кіева-Магілянскай акадэміі, а таксама іншых дзеячаў акадэміі. Аўтар — Мікалай Качубей[24].
  • 15 кастрычніка, дзень падпісання дароўнай, з’яўляецца акадэмічным святам Нацыянальнага універсітэта «Кіева-Магілянскай акадэміі» — Днём акадэміі. Ад гэтай падзеі універсітэт вядзе сваю храналогію[25][26].

КананізацыяПравіць

22 лістапада 2021 года Галшка Гулевічаўна была кананізавана як святая, Святы Сінод Праваслаўнай Царквы Украіны падаў блаславенне на мясцовае шанаванне Галшкі ў епархіях на тэрыторыі гістарычнай Валыні і ў Кіеве[27]. 3 лютага 2022 Праваслаўная Царква Украіны здзейсніла прылічэнне Галшкі Гулевічаўны да ліку святых як святой праведнай Лізаветы Гулевіч. Днём святкавання ўстаноўлена 18 верасня (5 верасня па старым стылі)[28]. Член Сінадальнай камісіі па пытаннях кананізацыі святых, протаіерэй Віталь Клос, назваў Галшку прыкладам рэўнасці вызнання праваслаўнай веры, следствам чаго з’яўляецца яе мецэнацтва[29].

У літаратурыПравіць

  • У 1930-х гадах Зінаіда Тулуб прыступіла да напісання гістарычнага рамана «Людаловы», які выходзіў таксама ў скарочанай версіі пад назвай «Сагайдачны». Галшка і яе сын з’яўляюцца героямі першага тома рамана[30].
  • 1968 год — выйшла кніга Сяргея Плачынды «Неапалімая купіна», дзе таксама мастацка асэнсоўваецца фігура Галшкі Гулевічаўны.
  • 1992 год — выйшаў раман украінскай пісьменніцы Аляксандры Багданавай «Каханая патрыярха», дзе Галшка з’яўляецца лірычнай гераіняй[31].

ЗаўвагіПравіць

  1. Не блытаць з Ганнай Гулевічаўнай, пляменніцай Галшкі, якая была замужам за братам Сцяпана Лозкі і таксама жыла на Кіеўшчыне.

Зноскі

  1. 1,0 1,1 Тесленко, 2004, с. 249—250
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Брюховецький, Хижняк, 2001, с. 159–160
  3. Щербак, 2004, с. 250
  4. Лозко, 2015
  5. Осока, 2016
  6. Ільченко, 2010
  7. Аскоченскій, 1856, с. 71—74
  8. Голубевъ, 1886, с. 233–254
  9. Мухинъ, 1893, с. 10—21
  10. Тітов, 1924, с. 71—74
  11. Яременко, 2009, с. 18–44
  12. Літвін, 2016, с. 266
  13. Метліцька, 2008
  14. Лосицкий, Толочко, 1982, с. 25
  15. Лосицкий, Толочко, 2014, с. 50—57
  16. Попельницька, 2003, с. 101
  17. Трускавецький курінь ім "Єлисавети Гулевичівни"(укр.) . Архівавана з першакрыніцы 21 лютага 2020.
  18. Меморіальна дошка Галшці Гулевичівні(нявызн.) . Архівавана з першакрыніцы 13 красавіка 2020.
  19. Галшка Гулевичівна: портрети та образи. Архівавана з першакрыніцы 03-03-2020.
  20. Штанко Алексей - Сайт художника - Работа ""Галшка Гулевичевна", почтовая марка из серии "Выдающиеся женщины Украины" ". Архівавана з першакрыніцы 26 снежня 2019.
  21. Луцьк у пам’ятниках і пам’ятних знаках. Історичні події та постаті. http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?C21COM=2&I21DBN=ELIB&P21DBN=ELIB&Image_file_name=book/0013730.pdf. Retrieved on 1 листопада 2020.  Архівавана 23 студзеня 2022.
  22. У Луцьку перейменували 5 вулиць: Кузнєцова на Шухевича, Червоноармійську - на УПА(укр.) . Архівавана з першакрыніцы 12 красавіка 2020.
  23. Про введення в обіг пам’ятної монети "Галшка Гулевичівна”. http://irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?C21COM=2&I21DBN=UJRN&P21DBN=UJRN&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1&Image_file_name=PDF/Vnbu_2015_3_26.pdf. 
  24. Введення в обіг поштового блоку «Національний університет «Києво-Могилянська академія». 400 років»»| УКРПОШТА(укр.)  (недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 3 сакавіка 20202020-03-03. Праверана 13 красавіка 2022.
  25. Історія академії: КМА - 400 років(укр.) . Архівавана з першакрыніцы 29 жніўня 2018.
  26. Хроніка становлення та відродження(укр.)  (недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 13 красавіка 20202020-04-13. Праверана 13 красавіка 2022.
  27. Офіційне повідомлення про засідання Священного Синоду 22 листопада 2021 р.(укр.) . Православна церква України (22 лістапада 2021). Архівавана з першакрыніцы 23 лістапада 2021.
  28. ПЦУ канонізувала нових святих(укр.) . Духовний Фронт України (4 лютага 2022). Архівавана з першакрыніцы 7 лютага 2022.
  29. Фундаторка та благодійник Могилянки стали святими - Новини Києва | Big Kyiv(укр.) . Великий Київ (25 снежня 2021). Архівавана з першакрыніцы 5 сакавіка 2022.
  30. Зинаїда Тулуб - В єзуїтських тенетах. www.myslenedrevo.com.ua. Архівавана з першакрыніцы 31 жніўня 2021.
  31. Богданова А. Возлюбленная патриарха: істор. роман. — Симферополь: МП «Дар», 1992—311 с.

ЛітаратураПравіць

СпасылкіПравіць