Ананія Шыракацы

Ана́нія Шыракацы (арм.: Անանիա Շիրակացի; каля 610 года — каля 685 года[2]) — армянскі географ, філосаф, матэматык, картограф, гісторык, астраном і алхімік, заснавальнік старажытнаармянскага прыродазнаўства[3].

Ананія Шыракацы
арм.: Անանիա Շիրակացի
2014 Erywań, Matenadaran (07).jpg
Дата нараджэння невядома[1]
Месца нараджэння
Дата смерці невядома[1]
Род дзейнасці матэматык, гісторык, астраном, географ, філосаф, картограф, алхімік
Навуковая сфера матэматыка, астраномія і прыродазнаўства[d]
Альма-матар
Commons-logo.svg Ананія Шыракацы на Вікісховішчы

БіяграфіяПравіць

Нарадзіўся ў вобласці Шырак[2]. Часам заве сябе Шыракаванцы[2], ад назвы мястэчка Шыракаван. Імя бацькі было Аванес[2][4]. Атрымаўшы ў Арменіі пачатковую адукацыю, адпраўляецца для далейшай навукі ў Візантыю. Праз горад Феадосіёпаль (Карын) ён прыбывае ў правінцыю IV Арменія, дзе бярэ навучанне ў матэматыка Крыстасатура. Лічачы, што той «не ведаў усёй навукі», праз некаторы час перасоўваецца ў Трапезунд, дзе яго настаўнікам стаў вядомы навуковец Ціхік[4], як піша сам Шыракацы, чалавек «абазнаны ў армянскай пісьмовасці»[2]. Тут ён навучаецца каля 8 гадоў[5]. Пасля навукі вяртаецца ў Арменію, дзе пачынаецца яго навуковая і выкладчвцкая дзейнасць. На радзіме ён адкрывае школы, выкладанне ў якіх вялося на глебе квадрывіума.

ПрацыПравіць

Перу армянскага навукоўца прыналежыць больш 20 прац[6] па арыфметыцы, тэорыі летазлічэння, касмаграфіі і геаграфіі[2][7]:

  • «Матэматыка Ананію Шыракацы — пра вагі і меры»
  • «Пытанні і рашэнні» (складанка арыфметычных заданняў)
  • Трактат пра каляндар і касмаграфію
  • «Геаграфія»
 
Старонка з падручніка арыфметыкі Ананія Шыракацы, 1283 год.

Падручнік па арыфметыцы «Пытанні і рашэнні» з'яўляецца адной з найстаражытнейшых прац па арыфметыцы, якія дайшлі да нас[3][7], улучае матэрыял па мастацтве злічэння ў выглядзе табліц[7]. Ён стаў значным унёскам у развіццё матэматычнай адукацыі[8].

З гістарычных крыніц вядома, што па патрабаванні каталікоса Анастаса (662—668) Шыракацы спарадкаваў армянскі каляндар. У Арменіі скарысталі рухомы сонечны каляндар, у якім усе гады складаліся з 365 дзён без высакосных. З-за гэтага адмысловыя даты паступова перасоўваліся па порах года. Шыракацы распрацаваў так званы нерухомы каляндар па ўзоры рымскага, аднак, пасля смерці каталікоса, гэта праца так і засталася незапатрабаванай.

«Ашхарацуйц»Правіць

Шыракацы склаў «Геаграфічны атлас свету», больш вядомы як «Ашхарацуйц», у якім утрымваюцца падрабязныя звесткі пра гістарычную геаграфію Арменіі — тут убору з геаграфічнымі і картаграфічнымі звесткамі, што тычацца краін Азіі, Еўропы і Лівіі (Афрыка), падрабязна апісваецца гістарычна які склаўся адміністрацыйна-палітычны стан тэрыторыі старажытнай і раннесярэднявечнай Арменіі ў межах Вялікай Арменіі і якая знаходзілася да захаду ад яе Малой Арменіі. Раней праца прыпісвалася Маўсесу Харэнацы[9].

ХронікаПравіць

Ананімная «Хроніка» VII стагоддзя таксама часам прыпісваецца Ананія Шыракацы[2][10]. У ім аўтар дакранаецца гісторыі Персіі, Вавілона, Рыма, Візантыі і іншых краін[11], карыстаецца працамі Харэнацы, Себеоса і іншых[11]. «Хроніка» пачынаецца з часоў Адама і сканчаецца 685 годам[2] апісаннем нашэсця хазар на Арменію, Грузію і Албанію[12].

«Касмаграфія і каляндар»Правіць

Шыракацы з'яўляецца таксама аўтарам працы з 48 раздзелаў «Касмаграфія і каляндар», у якім разглядаюцца пытанні астраноміі, метэаралогіі і фізічнай геаграфіі[13]. Шыракацы параўноўваў структуру свету з яйкам (Зямля — жаўток, атмасфера — бялок, небасхіл — шкарлупіна) і спрабаваў вызначыць адлегласць да Сонца і Месяца. Разам з тым, ён дакладна лічыў Млечны шлях скопішчам зорак, а Месяц — цёмным целам, што толькі адлюстроўвае сонечнае святло. Пісаў пра шарападобнасці Зямлі[14].

Зноскі

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Армянская савецкая энцыклапедыя / пад рэд. Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — 1974. — Т. 1. — С. 362–364.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 Анания Ширакаци // Православная энциклопедия. — м: 2000. — Т. 2. — С. 224.
  3. 3,0 3,1 История всемирной литературы. — М.: Наука, 1984. — Т. 2. — С. 296—299.
  4. 4,0 4,1 Michael E. Stone. Adam and Eve in the Armenian Traditions, Fifth through Seventeenth Centuries. — Society of Biblical Lit, 2013. — P. 684. — (Early Judaism and its literature, 38).
  5. Р. Хьюсен, «Science in Seventh-Century Armenia: Ananias of Širak(недаступная спасылка)», Isis, vol. 59, No. 1, (Spring, 1968), p. 34—35
  6. Wayne Orchiston, David A. Green, Richard Strom. New Insights From Recent Studies in Historical Astronomy: Following in the Footsteps of F. Richard Stephenson: A Meeting to Honor F. Richard Stephenson on His 70th Birthday. — Springer, 2014. — Vol. 43. — P. 106-107. — (Astrophysics and Space Science Proceedings).
  7. 7,0 7,1 7,2 Анания Ширакаци — артыкул з БСЭ (3 выданне)
  8. Российская педагогическая энциклопедия / Под ред. В. Г. Панова. — 1993.
  9. «Армянская География VII века по Р. Х (приписывавшаяся Моисею Хоренскому)». Пер. с др.-арм. и коммент. К. П. Патканова. — СПб., 1877.
  10. Philip Wood. History and Identity in the Late Antique Near East. — Oxford University Press, 2013. — P. 32.
  11. 11,0 11,1 В. М. Варданян. Анания Ширакаци – символ духовной и политической самостоятельности армян(арм.)  // Вестник общественных наук. — Ер.: 2013. — № 3. — С. 16.
  12. В. М. Варданян. Анания Ширакаци – символ духовной и политической самостоятельности армян(арм.)  // Вестник общественных наук. — Ер.: 2013. — № 3. — С. 17.
  13. Р. Хьюсен, «Science in Seventh-Century Armenia: Ananias of Širak(недаступная спасылка)», Isis, vol. 59, No. 1, (Spring, 1968), p. 40—41
  14. Ravi Agarwal, Syamal Sen. Creators of Mathematical and Computational Sciences. — Springer, 2014. — P. 103.
    . (современный научный консенсус атрибутирует это открытие древнегреческим учёным VI века до н. э.)

ЛітаратураПравіць

  • Анания Ширакаци. Космография. Пер., пред. и комм. К. С. Тер-Давтян и С. С. Аревшатяна. Ереван, 1962.
  • Абраамян А. Г. Научные труды ученого VII в. Анании Ширакаци. Ереван, 1944.
  • Абраамян А. Г. Таблицы лунного круга Анании Ширакаци. Ереван, 1965.
  • Абрамян А. Г., Петросян Г. Б. Анания Ширакаци. Ереван, Из-во ЕрГУ, 176 с. 1970.
  • Орбели И. А. Вопросы и решения вардапета Анания Ширакца, армянского математика VII века. В кн.: Орбели И. А. Избранные труды. Ереван, 1963, с. 512—531.
  • Колчинский И.Г., Корсунь А.А., Родригес М.Г. Астрономы: Биографический справочник. — 2-е изд., перераб. и доп.. — Киев: Наукова думка, 1986. — 512 с.

СпасылкіПравіць