Баяры

саслоўе

Баяры — ваенна-служылы слой феадальнага грамадства ў IX—XVII ст.[1] у Балгарыі і на Русі, пазней у ВКЛ, Маскоўскай дзяржаве, Малдаўскім княстве, Валахіі, з XIV ст. у Румыніі. У раннефеадальны перыяд (IX—XIII ст.) так звычайна называўся вышэйшы слой феадалаў, якія служылі князю, мелі свае вотчыны, слуг і залежных сялян[1]. У ВКЛ баярамі называлі як частку феадалаў (пазней выціснуты паняццем «шляхта»), так і вайсковых слуг (лат. servitores expeditionarii — баяры панцырныя і путныя). У Маскоўскай дзяржаве ў XVII ст. залежныя жыхары вёсак звалі баярамі ўсіх памешчыкаў, адтуль паходжанне слова барын.

Маскоўская дзяржаваПравіць

 
Рускія баяры
 
Баярын-ваявода XVIIст.

Да XVI ст. (усталяванне цэнтралізаванай дзяржавы) баяры з’яўляліся васаламі князя і былі абавязаныя служыць у княжым войску. З іншага боку, яны мелі права змяніць сюзерэна. Баяры валодалі спадчыннымі долямі зямлі — вотчынамі, у якіх валодалі абсалютнай уладай.

Уплыў баяраў, як палітычны, так і эканамічны, аслабляўся ў перыяды цэнтралізацыі і значна ўзмацняўся ў перыяды феадальнай раздробненасці. Так, напрыклад, ён быў вялізным у Наўгародскай феадальнай рэспубліцы, дзе ўсе пытанні вырашаліся пры дапамозе баярскіх саветаў, а пасада князя была выбарнай. Падобная сітуацыя была ў XIII ст. у Галіцка-Валынскам княстве. У некаторых княствах — Чарнігаўскім, Полацка-Мінскім, Мурама-Разанскім — уплыў баяраў было такім моцным, што там не змагла скласціся моцная велікакняжацкая ўлада.

Пасля ўзмацнення княжай улады пачынаючы з 2-й паловы XIV ст. стала ўзмацняцца саслоўе служылых феадалаў — дваранаў, служачых баяраў. Узніклі так званыя путныя баяры, якія займалі асобныя гаспадарчыя пасады пры княжым двары, якія аддаваліся ім у кармленне (напрыклад, канюшы, сакольнічы, чашнічы і інш.). У XIV—XV стст. са з’яўленнем цэнтралізаванай дзяржавы маёмасныя і палітычныя правы баяраў істотна абмяжоўваліся; так, да канца XV ст. было скасавана права ад’езду васалаў ад сюзерэна. З XV ст. узнікае званне баярына — вышэйшы чын сярод «служылых людзей па айчыне». Гэтае званне давала права ўдзельнічаць у пасяджэннях Баярскай думы — дарадчага органа пры вялікім князі, пазней пры цары. Адначасова адбываліся істотныя змены ў складзе баярства: царская ўлада душыла выступы баяраў, якія працівіліся цэнтралізацыі, асабліва моцны ўдар па баярах нанесла апрычніна Івана IV. Да канца XVII ст. шматлікія вядомыя баярскія роды вымерлі, іншыя эканамічна саслаблі, вялікае значэнне набылі нетытулаваныя баяры і дваранства. Таму ў XVII ст. знішчаліся адрозненні паміж баярамі і дваранінамі, у прыватнасці, паміж спадчынным (вотчынным) і маёнткавым землеўладаннем, фармальна скасаванае ў 1714 годзе. Адмена ў 1682 месніцтва канчаткова падарвала ўплыў баяраў. Званне баярын фармальна не было скасавана Пятром I, аднак з пачатку XVIII ст. не было выпадкаў падаравання гэтага звання каму бы то ні было ў Расіі.

Вялікае Княства ЛітоўскаеПравіць

Баяры, ваеннаслужылыя людзі ў ВКЛ. Паходзілі з Б. Полацкага, Тураўскага, Смаленскага i інш. княстваў, ад дружын-нікаў літоўскіх князёў. У 13—16 ст. большасць Б. атрымала саслоўныя прывілеі феадалаў. Частка з ix была прамежкавай групай паміж феадаламі i сялянамі. У юрыд. дакументах пачынаю-чы з 15 ст. сярод Б. вылучаюцца паны і знатныя Б., якія разам з князямі складалі вярхі феад. саслоўя (Гарадзельскі прыві-лей 1413). Гэтыя катэгорыі ўпамінаюцца ў велікакняжацкіх прывілеях да Статута Вялікага княства Літоўскага 1529. У 14—15 ст. i 1-й чвэрці 16 ст. ўсюды асн. маса феадалаў (сярэднія i дробныя землеўладальнікі) мелі адну назву — Б. Пачынаючы з Гарадзельскага прывілея 1413 для абазначэння саслоўя феадалаў побач з гэтым тэрмінам у афіцыйных актах усё часцей трапляецца тэрмін «баяры-шляхта» або «шляхта». Але да 2-й чвэрці 16 ст. асн. тэрмінам для абазначэння феадалаў заставаўся тэрмін «Б.» Большасць Б. былі васаламі вял. князя, частка — васаламі буйных феадалаў-князёў, паноў, буйных Б. Значная колькасць Б. мела толькі па некалькі або зусім не мела залежных сялян. Ix называлі «конныя Б., якія людзей не маюць», пешая шляхта (паводлетэрміналогіі попісаў войска ВКЛ 1528 i 1567). У 1-й пал. 16 ст. побач з тэрмінамі «шляхта», «баяры-шляхта» ўжываліся тэрміны «паны-баяры», «паны-баяры панцырныя», «зямяне», «шляхта панцырная» (у 1570-я r. i ў 1605 у Давыд-Гарадоцкім маёнтку Радзівілаў), «паны-баяры панцырныя i путныя» (у 1597 у Капыскім маёнтку Радзівілаў, у канцы 16 ст. ў Капыльскім i Нясвіжскім маёнтках Радзівілаў). Да канца 16 ст. шляхтай i зямянамі называлі феадалаў Слуцкага княства. Яны мелі па 5—10 валок зямлі, з якіх неслі ваенную службу. Існавала значная па колькасці група ваеннаслу-жылых людзей, куды ўваходзілі не толькі нашчадкі дробных бел. i літоўскіх Б. i дружыннікаў, але i прадстаўнікі вярхоў сялянства. Гэтыя ваеннаслужылыя людзі ўдзельнічалі ў войнах у складзе атрадаў паноў, a часам i самастойна, разам з шляхціцамі. У попісе войска ВКЛ 1528 пазначана 10 Б. путных i 1 конюх з Жалудка, 2 «слугк путные, што людей не маюць» з Рагачова, 34 сакольнікі Новагародскага замка, 11 новагародскіх садоўнікаў, 4 кухары, 1 псяр i 1 «лазеб-нік». У1567 у войску заггісаны 7 саміліш-скіх путных слуг (Троцкі пав., пазней ix нашчадкі лічыліся шляхтай), усе ваенна-служылыя людзі разам з баярамі-шляхтай выступалі ў паход «з ыменей свонх». Яны падзяляліся на панцырныхбаяр, путных баяр або проста Б. (часам ix звалі служкамі), путных слуг, дамовых слуг. Усе яны атрымлівалі надзелы зямлі пры ўмове нясення службы, гал.ч. вайсковай. Паміждробнымі феадаламі i вышэйшай групай ваеннаслужылых сялян у 16 ст. не заўсёды можна правесці мяжу. Тэрмі-налагічная неакрэсленасць адлюстроў-вала пераходную ступень, што займалі ваеннаслужылыя людзі ў эканам. i сац. адносінах. У полацкай рэвізіі 1552 адзначана, што ва ўладаннях полацкай шляхты жылі Б., слугі, путныя слугі, дамовыя слугі, якія неслі вайсковую службуўатрадах шляхціцаў, сваіх паноў. Частка з ix мела сваіх айчызных людзей i агароднінаў. Так, на айчызнай зямлі путнага чалавека Міхаіла Балотава было 15 сялянскіх дымоў. Ваеннаслужылыя сяляне намагаліся ўліцца ў клас феадалаў, i нярэдка гэта ім удавалася. Былі выпадкі, калі баяры-феадалы, якія не маглі выконваць звязаныя з ваеннай службай павіннасці, траплялі ў катэгорыю залежныхсялян. У 2-й пал. 17—18 ст. Б. назы-валі адну з катэгорый сялян ВКЛ. Яны за свой надзел вьжонвалі феад. павіннас-ці, плацілі чынш; не былі асабіста свабод-нымі, не служылі ў войску i па сутнасці былі прыгоннымі. Да канца 18 ст. феада-лы перавялі такіх Б. на становішча чыншавыхі наватцяглыхсялян. У рэдкіх выпадках шляхціцамі станавіліся прад-стаўнікі незапрыгоненыхсялян —людзей пахожых. Працэс прававога фарміра-вання шляхецкага саслоўя зацягнуўся да 2-й пал. 16 ст. (попісы войска ВКЛ 1528 i 1567, Статуты ВКЛ 1529, 1566 i 1588, закон аб доказе шляхецтва 1522 i інш. прывілеі). Значная частка Б. да канца 16 ст. аформілася як шляхецкае саслоўе. Ужо тады было нямала бедных шляхціцаў, якія не мелі прыгонных і залежных сялян. Паводле эканам. стано-вішча яны мала адрозніваліся ад сялян-слуг. Значная частка ваеннаслужылых людзей ВКЛ трапіла ў шляхецкае саслоўе, але захавала назву Б. Часткова гэта былі нашчадкі дробных Б. i путных слуг (панцырныя i путныя Б. i інш.). Яны па-ранейшаму выконвалі ваенныя i інш. службовыя павіннасці i займалі ў пэўнай ступені прывілеяванае становішча ў параўнанні з асн. масай сельскага насельніцтва. На Беларусі ад назвы сац. групы Б. замацаваліся тапонімы: Баяры, Малыя Баяры, Баяры Дзікушкаўскія i тыпу Баяркі, Баярск.

Гл. таксамаПравіць

Зноскі

  1. 1,0 1,1 Кізіма С. А., …

ЛітаратураПравіць

  • Кізіма С. А., Лянцэвіч В. М., Самахвалаў Дз. С. Гісторыя Беларусі: Курс лекцый. — Мн.: Выд-ва МІК, 2003. — 91 с.