Адкрыць галоўнае меню

Беліз

Белі́з (англ.: Belize [bɛˈliːz]) — краіна ў Цэнтральнай Амерыцы, на заходнім узбярэжжы Карыбскага мора. Мяжуе на поўначы з Мексікай, на захадзе — з Гватэмалай. Да 1973 года насіў назву Брытанскі Гандурас. Займае плошчу ў 22 800 км² і мае 360 тыс. чалавек насельніцтва (2017). У Белізе самая нізкая ў Цэнтральнай Амерыцы шчыльнасць насельніцтва. Прырода Беліза адрозніваецца незвычайнай біялагічнай разнастайнасцю. Сучаснае насельніцтва склалася цягам складаных гістарычных працэсаў і ўяўляе сабою мульцікультурную супольнасць. Дзяржаўная мова - англійская, распаўсюджаны крэольская і іспанская. Член Брытанскай Садружнасці, на чале дзяржавы стаіць каралева Елізавета II. Беліз вядомы сваімі вераснёўскімі святамі, шырокімі бар'ернымі каралавымі рыфамі і пунта-музыкай.

Беліз
англ.: Belize
Flag of Belize.svg Герб Беліза
Сцяг Беліза Герб Беліза
Belize on the globe (Americas centered).svg
Belize in its region.svg
Дэвіз: «Sub Umbra Floreo»
Гімн: «Land of the Free»
Дата незалежнасці 21 верасня 1981 (ад Вялікабрытаніі)
Афіцыйная мова англійская
Сталіца Бельмапан
Найбуйнейшыя гарады Беліз
Форма кіравання Канстытуцыйная манархія
Каралева
Генерал-губернатар
Прэм'ер-міністр
Елізавета II
Колвіл Янг
Дын Бараў
Плошча
• Усяго
• % воднай паверхні
150-я ў свеце
22 966 км²
0,7%
Насельніцтва
• Ацэнка (2017)
Шчыльнасць

360 тыс.чал.[1] чал. (177-я)
15,6 чал./км²
ІРЧП (2017) 0,715[2] (высокі) (101-ы)
Валюта Белізскі долар
Інтэрнэт-дамен .bz
Тэлефонны код +501
Часавыя паясы -6

Змест

ЭтымалогіяПравіць

Існуе тры версіі паходжання назвы "Беліз": ад назвы ракі Беліз, на мове майя be'lix, азначае "мутная вада"; ад няправільнага вымаўлення канкістадорамі прозвішча Пітэра Уолеса, англійскага пірата XVIII стагоддзя; магчыма, назву прывезлі з сабой рабы з Конга, паколькі ў суседняй Анголе таксама існуе Беліз.

Геаграфічнае становішчаПравіць

Беліз размешчаны у паўднёва-ўсходнім перадплеччы паўвострава Юкатан. Мяжуе на поўначы з Мексікай, на захадзе — з Гватэмалай. На усходзе абмываецца водамі Карыбскага мора.У паўднёвай частцы ўзбярэжжа мора ўдаецца ў сушу Гандураскім залівам і бухтай Аматыке, у паўночнай – бухтай Чатумаль. Уздоўж узбярэжжа на 300 км, на адлегласці ад 300 м на 40 км ад берага цягнецца Белізскі бар'ерны рыф.

ПрыродаПравіць

Паўночная, а таксама узбярэжная частка краіны — нізінная, забалочаная раўніна з мноствам азёраў і лагун. У паўднёвай частцы прыбярэжная раўніна аддзеленая ад унутранай гарыстай вобласці, цэнтральную частку якой утвораць выцягнутыя з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад горы Майя. Тут знаходзіцца найвышэйшы пункт краіны — пік Вікторыя (1120 м). На паўночны захад ад гэтых гор, у межах акругі Кайа, размешчаная града з вышынямі больш 900 м. Нетры вывучаны слаба.

Клімат Беліза — трапічны пасатны. Сярэднія тэмпературы ліпеня 24-26 °C, студзеня — 20-24 °C. Сярэдняя гадавая колькасць ападкаў ад 1340 мм на поўначы (акруга Карасаль) да 4520 мм на поўдні (Пунта-Пунта-Горда). На ўзбярэжжы паўночна-ўсходні пасат змякчае летнюю спёку, але ўдалечыні ад берага ўлетку тэмпературы могуць перавышаць 38 °C. Вільготнасць высокая, асабліва ў прыбярэжнай частцы. Сухі сезон працягваецца з лютага па май, а максімум ападкаў прыходзіцца на перыяд з чэрвеня па кастрычнік. Беліз знаходзіцца ў адным з найбольш падвержаных трапічным цыклонам раёнаў Карыбскага басейна і перыядычна церпіць велізарную шкоду ад штармоў і ўраганаў.

На поўначы краіны працякаюць буйныя рэкі Рыа-Онда і Беліз, якія раней выкарыстоўваліся для транспартоўкі лесу. Ва ўзбярэжнай частцы шмат азёраў.

Бoльшая частка поўдня краіны пакрытая густымі вільготнымі трапічнымі лясамі. У вышэйшай частцы гор и на поўначы краіны распаўсюджаны хваёвыя лясы. У Белізе растуць шматлікія каштоўныя пароды дрэў, такія, як чырвонае дрэва, кедр, ружовае дрэва (дальбергія), сасна; у мінулым актыўна вяліся нарыхтоўкі кампешавага дрэва і смалы чыкле для вытворчасці жавальнай гумкі. У Белізе водзяцца шыраконосыя малпы, ягуары, браняносцы, буйныя ігуаны; з птуша - папугаі і калібры.

Вядомыя прыродаахоўныя тэрыторыі – Запаведнік ягуара і Прыбярэжны занальны музей, які дэманструе экспазіцыю экалогіі каралавых рыфаў. Разнастайнасць экасістэм вызначае ключавое месца Беліза ў «мезаамерыканскім біялагічным калідоры»

ГісторыяПравіць

Тэрыторыя сучаснага Беліза была адной з калысак цывілізацыі майя. У позні класічны перыяд майя (да канца I тысячагоддзя н. э.) тут пражывала каля 400 тыс. чалавек, існавалі буйныя гарады Ламанай і Лахмуль. Культура майя дасягнула росквіту ў IX стагоддзі. У X стагоддзі амаль усе майя пакінулі гэты рэгіён і мігравалі на поўнач паўвострава Юкатан.

Тэрыторыя сучаснага Беліза адкрыта Х. Калумбам у 1502. Іспанцы заспелі некалькі заняпалых плямёнаў майя, зрэшты, канкістадораў мала цікавіў забалочаны бераг, які ў выніку стаў прыстанішчам для англійскіх піратаў. Першая афіцыйная англійская калонія на беразе ракі Беліз паўстала ў 1638 годзе. Брытанскія мірныя перасяленцы нарыхтоўвалі кампешавае дрэва (з цэзальпініевых), якое давала фарбавальнік для ваўнянай прамысловасці Еўропы. Каланісты з вострава Ямайка прывозілі з сабой неграў-рабоў для працы на лесанарыхтоўках (экспартаваліся сандалавае і чырвонае дрэва) і плантацыях. Брытанія прызнавала за Іспаніяй суверэнітэт над гэтай тэрыторыяй, але з шырокімі правамі для англійскіх перасяленцаў, што рабіла Беліз фактычна паўнезалежнай калоніяй. У 1798 годзе з поўначы ўварваўся іспанскі флот, але жыхары Беліза разграмілі захопнікаў. У пачатку 19 стагоддзя ўзмацніўся брытанскі адміністрацыйны кантроль, у выніку чаго тэрыторыя Беліза ў 1862 стала калоніяй Вялікабрытаніі пад назваю Брытанскі Гандурас (так называлася краіна 1840 - 1973 гг.). У 1964 Беліз атрымаў унутранае самакіраванне, у 1973 быў перайменаваны ў Беліз. 21 верасня 1981 была абвешчана незалежнасць.

У 1966 года Гватэмала высунула прэтэнзіі на тэрыторыю Беліза. Таму Брытанскі кантынгент ў 1500 ваеннаслужачых заставаўся ў Белізе да 1992, да тае пары, калі Гватэмала адмовілася ад сваіх прэтэнзіяў.

Дзяржаўны лад і адміністрацыйны падзелПравіць

 
Карта

Беліз — канстытуцыйная манархія з вестмістэрскай парламенцкай сістэмай. На чале дзяржавы фармальна знаходзіцца каралева Вялікабрытаніі, прадстаўленая генерал-губернатарам. Выканаўчую ўладу ажыццяўляе урад, на чале з прэм'ер-міністрам. Заканадаўчая ўлада належыць двухпалатнаму нацыянальнаму сходу, які складаецца з Сената (12 членаў) і Палаты Прадстаўнікоў (31 член).

Унітарнае дзяржава, складаецца з 6 акругаў (дыстрыктаў).

НасельніцтваПравіць

Гісторыя фарміравання насельніцтва вызначалася ходам еўрапейскай каланізацыі, асаблівасці якой выліліся ў надзвычайную стракатасць этнічнага складу. Паўплывалі на этнічны склад і некаторыя палітычныя падзеі (напрыклад, большая значная кольскасць майя мігрыравала ў Брытанскі Гандурас подчас Вайны каст, што пачалася на паўвостраве Юкатан у 1847 годзе.

 
Танцоры гарыфуна

Насельніцтва падзяляецца на наступныя групы (паводле перапісу 2010 года): метысы (53 %), англа-афрыканскія крэолы (26 %), мая (11 %), гарыфуна (6.4 %), азіяты (4 %) і іншыя (8,0 %). Калі скласці % усіх этнічных груп, выйдзе больш за 100 %, так як многія жыхары Беліза ўказваюць прыналежнасць да некалькіх груп. Этнічны склад вызначае незвычайнае шматмоўе. Сярод распаўсюджаных моваў — англійская — афіцыйная мова, гутарковая англа-крэольская, іспанская, гарыфуна і мовы майя. Меньш за палову (41 %, перапіс 2010) насельніцтва з'яўляюцца католікамі, 31,5 % — пратэстанты. Доля прыхільнікаў пратэстантызму з году ў год узрастае.

Натуральны прырост насельніцтва вельмі высокі — 1.8 % (2017). Тым не менш, заселены Беліз досыць рэдка — тут самая нізкая ў Цэнтральнай Амерыцы шчыльнасць насельніцтва (15 чал. на кв.км), найменш заселены горы Майя, большая шчыльнасць на ўзбярэжжы і ў даліне ракі Беліз.

Гарадское насельніцтва, якое складае 44 % усяго насельніцтва (2017), сканцэнтравана ў буйнейшых гарадах — Беліз-Сіці (62 тыс. чал., 2016), Сан-Ігнасіа (20 тыс), Бельмопан (17 тыс).

ЭканомікаПравіць

Грашовая адзінка - белізскі долар. ВУП на душу насельніцтва - каля 8400 даляраў (2017). Асноўны артыкул валютных даходаў - турызм (асабліва прывабны Беліз для аматараў сёрфінгу і падводнага плавання). За ім ідзе экспарт сельскагаспадарчай прадукцыі (цытрусавых, трысняговага цукру, бананаў, дынь); морапрадуктаў і адзення. У 2006 годзе адкрыты радовішча нафты, ужо ў 2007 пачалася яе здабыча і экспарт (у 2012 - нафта склала 28% экспарту). Тым не менш, электраэнергія, вырабленая ў Белізе, самая дарагая ў Цэнтральнай Амерыцы. Асноўны від электрастанцый - ЦЭС; на рэках Беліз і Макаль пабудаваныя ГЭС. Беліз з'яўляецца афшорнай зонай.

Некаторыя цікавінкіПравіць

  • Да 1970 года сталіцай Беліза быў горад Беліз-Сіці, самы буйны горад краіны, размешчаны ў вусці ракі Беліз на беразе Карыбскага мора. Горад неаднаразова пакутаваў ад ураганаў, якія суправаджаліся моцнымі паводкамі. Пасля спусташальнага ўрагану Хацці у 1961 годзе было вырашана перанесці сталіцу ўглыб краіны. У 1967 годзе ў 80 км да паўднёва-захаду ад Беліз Сіці пачалося будаўніцтва новага адміністрацыйнага цэнтра — горада Бельмапан.
  • У 2001 годзе ЮНЕСКА аб'явіла гарыфуна шэдэўрам вуснай і нематэрыяльнай культурнай спадчыны
  • У Музеі Беліза, размешчаным у будынку былой каланіяльнай турмы сярэдзіны XVIII ст., можна пазнаёміцца з ганчарным мастацтвам майя. Штогод у Белізе працуюць да 30 археалагічных экспедыцый.

Гл. таксамаПравіць

Зноскі

  1. Belize: People. The World Factbook. Central Intelligence Agency. Праверана 2018-29-03.
  2. Belize Country Profile: Human Development Indicators