Эдгар Райс Бэраўз (англ.: Edgar Rice Burroughs; 1 (1) верасня 1875, Чыкага, ЗША — 1 (19) сакавіка 1950, Энсіна, Каліфорнія, ЗША) — амерыканскі пісьменнік «эры макулатурных часопісаў»; найболей вядомы яго серыі кніг пра Тарзана і Джона Картара. Значна ўплыў на развіццё жанраў навуковай фантастыкі і фэнтэзі ў XX ст. Многія творы Бэраўза экранізаваны.

Эдгар Райс Бэраўз
англ.: Edgar Rice Burroughs
E-R-Burroughs.jpg
Асабістыя звесткі
Дата нараджэння 1 верасня 1875(1875-09-01)[1][2][…]
Месца нараджэння
Дата смерці 19 сакавіка 1950(1950-03-19)[5][1][…] (74 гады)
Месца смерці
Пахаванне
Грамадзянства
Жонка Florence Gilbert[d]
Дзеці John Coleman Burroughs[d]
Альма-матар
Прафесійная дзейнасць
Род дзейнасці раманіст, сцэнарыст, пісьменнік-фантаст, празаік, дзіцячы пісьменнік
Гады творчасці 19121950
Жанр навуковая фантастыка, фэнтэзі, прыгодніцкая літаратура, планетарны раман[d], меч і планета[d] і вестэрн
Мова твораў англійская
Узнагароды
Подпіс Edgar Rice Burroughs signature.svg
edgarriceburroughs.com(англ.) 
Commons-logo.svg Выявы на Вікісховішчы

БіяграфіяПравіць

Сям’яПравіць

Нарадзіўся 1 верасня 1875 года ў Чыкага (Ілінойс, ЗША) у сям’і Джорджа Тэндэра Бэраўза і Мэры Эвалайн Зайгер, быў чацвёртым дзіцём у сям’і. Бацька Эдгара, ветэран грамадзянскай вайны, маёр арміі Паўночнага саюза, пасля вайны стаў паспяховым бізнэсмэнам, займаўся вінакурствам і вытворчасцю гальванічных элементаў. Два старэйшыя браты Эдгара скончылі Ельскі універсітэт.

1 студзеня 1900 года Э. Р. Бэраўз ажаніўся з Эмай Сентэніяй Халберт. У шлюбе нарадзілася трое дзяцей: Джоан (1908), Халберт (1909) і Джон Коўлман (1913).

Дапісьменніцкая дзейнасцьПравіць

Эдгар пачаў навучанне ў школе Браўн. Калі школа закрылася на каранцін праз эпідэмію дыфтэрыі, яго перавялі ў Маплхерстаўскую школу для дзяўчынак, а затым — у Эндоверскую гарвардскую школу, пасля яе сканчэння паступіў у Мічыганскую ваенную акадэмію. Пазней Бэраўз успамінаў, што ва ўсіх школах яго вучылі грэчаскай і латыні, але ні ў адной не было курсу англійскай. У ваеннай акадэміі ён навучыўся выдатна ездзіць вярхом. Скончыўшы акадэмію ў 1895 годзе, заручыўся (з дапамогай бацькі, вядома) падтрымкай кангрэсмена ад Чыкага Эдгара Уілсана і атрымаў рэкамендацыю в Вэст-Пойнт, але пераацаніў важкасць рэкамендацыі і праваліўся на ўступных іспытах. Тады ён ў маі 1896 года паступіў на службу ў кавалерыю. Аднак атрымаў не чаканае бурнае паходнае жыццё і сутычкі з апачамі, а звычайную службу ў глухой правінцыі — у форце Грант, штат Арызона, дзе размяшчаўся 7-й кавалерыйскі полк арміі ЗША. Таму ад формы Бэраўз як хутчэй пазбавіўся — ужо праз тры месяцы службы ён напісаў бацьку ліст з просьбай перагаварыць са знаёмымі з Вашынгтона. Бацька зрабіў гэта, бюракратычныя працэдуры цягнуліся сем месяцаў, таму з кавалерыі Эдгар дэмабілізаваўся толькі ў сакавіку 1897 года.

Пасля Бэраўз доўга пасвіў кароў у Айдаха. У 1941 годзе ён успамінаў:

«Жыццё каўбоя прыйшлася мне па душы, хоць у тыя часы ў Айдаха не было ні адной душавой. Бывала, я па тры тыдні не здымаў ботаў і „стэтсана“. У мяне былі мексіканскія шпоры, аздобленыя срэбрам, з вялізнымі зорачкамі і прызвонам. Калі я тупаў па вуліцы, шпоры гучна бразгалі, і мяне было чуваць за квартал. О, які я быў горды!»

Затым працаваў прадаўцом у Покатэла, штат Айдаха, на залатых капальнях у Арэгоне, паліцэйскім у Солт-Лэйк-Сіці, клеркам у чыкагскіх канторах, бухгалтарам, коміваяжорам, няўдала спрабаваў з’ехаць у Кітай інструктарам па верхавой яздзе і думаў нават зноў завербавацца ў войска. Захаваўся ліст ад палкоўніка Тэадора Рузвельта, у тыя гады — камандзіра 1-га кавалерыйскага дабраахвотніцкага батальёна, куды Эдгар спрабаваў запісацца.

«Дарагі сэр, — напісаў Бэраўзу будучы прэзідэнт ЗША, — я быў бы рады прыняць вас на службу, аднак небяспека перавышэння колькасці асабістага складу батальёна не дае мне магчымасці адказваць згодай на прапанову добраахвотніка, які жыве так далёка ад месца маёй дыслакацыі».

Бэраўз не аднойчы браўся за стварэнне ўласнага прадпрыемства, але ўсе яго задумы жыццё перамолвала ў прах.

Пісьменніцкая дзейнасцьПравіць

У 1911 годзе 35-гадовы бізнесмен-няўдачнік, толькі развітаўшыся з чарговым кліентам, вечарам у апусцелым офісе простым алоўкам на абароце бухгалтарскага бланка пачаў пісаць фантастычны раман. Раман пра чалавека, невядома як закінутага на Марс, у свет бясконцых прыгод, свет падобны ні на бульбяны Айдаха, ні на бізнесавы Чыкага, а на сон. Два дзесяцігоддзі барацьбы за існаванне навучылі Бэраўза не грэбаваць ніякім заробкам. Ён не дужа верыў, што твор надрукуюць, але ўсёж паслаў рукапіс у рэдакцыю часопіса «All Story», падпісаўшы гаворачым псеўданімам Normal Bean — «нармальны хлопец». Ён спадзяваўся такім чынам даць зразумець і рэдактару, і гіпатэтычным чытачам, што аўтар, збольшага, усведамляе вар’яцтва свайго ўчынку. Бэраўз шмат і ахвотна чытаў, у кола яго чытання напэўна ўваходзілі і папулярныя часопісы, так што ён уяўляў, творы якога ўзроўню могуць быць прыняты да публікацыі. Як і большасць больш-менш адукаваных людзей, ён, напэўна, часта думаў, зачыняючы і забываючы чарговы «шэдэўр» часопіснай прозы: «Я б напісаў лепей за гэта, калі б захацеў». Такім чынам ён меў шанец праверыць, наколькі амбіцыі адпавядаюць поглядам рэдактараў.

Паводле іншай версіі, адным з яго абавязкаў на працы быў прагляд рэкламы ў pulp-часопісах, таму апавяданні трапілі ў поле яго ўвагі, быццам самі сабой. Рукапіс Бэраўз прапанаваў менавіта таму выданню, якому і варта было прапанаваць найперш — значыць, збольшага меў уяўленне пра тагачасную часопісную галіну. «All Story» лічыўся тады адным з самых папулярных штомесячных часопісаў, якія належалі выдавецкай імперыі Фрэнка Мансі і, да таго ж, плаціў аўтарам самыя высокія ганарары, таму прабіцца на яго старонкі лічылася вялікай удачай. Лагічна было пачаць менавіта з яго — кожны тавар варта спачатку прапанаваць на самым дарагім рынку.

Рэдактарам па самацёку ў «All Story» тым часам быў Томас Ньюэл Меткаф, які і адкрыў будучага папулярнага пісьменніка XX ст. Ён неадкладна прыняў рукапіс, выпісаў на імя Бэраўза чэк на 400 долараў і паставіў раман, названы «Пад Месяцамі Марса» («Under the Moons of Mars»), у план. Раман публікаваўся ў шасці нумарах — з лютаўскага да ліпеньскага выпуску 1912 года. Праўда, задуманая Бэраўзам гульня з псеўданімам была дужа складаная для часопіса: ці то сам Меткаф, ці то нехта з карэктараў выправіў «Normal» на звычайнае «Norman» і звёў на нішто ўсю задуму. Але перашкодзіць трыумфу такая дробязь не магла. З самага першага фрагмента чытач быў пакораны вобразам Джона Картэра, і, хоць тэкст рамана маў усё прыкметы літаратурнага вучнёўства, было ў гэтым героі і яго прыгодах нешта захапляльнае і новае.

Другі раман Бэраўза адкрыў самы папулярны яго цыкл — Тарзан, прыёмыш малпаў (англ.: «Tarzan of the Apes» — «All-Story», 1912). У чэрвені 1914 года «Тарзан з племя малпаў» быў выпушчаны асобным томам, і пачаўся шматгадовы выдавецкі трыумф Бэраўза. «McClurg» цягам паўтара дзесяцігоддзя штогод выдавала на рынак як мінімум адно першае кніжнае выданне якога-небудзь рамана Бэраўза, апублікаванага перад гэтым у часопісе — а часцей два ці тры раманы за год. Гэта былі раманы пра Тарзана, раманы з «марсіянскай» серыі пра Джона Картара, раманы пра свет Пелюсідара, размешчаны ўнутры зямной кары, іншыя гістарычныя і прыгодніцкія раманы. Бэраўз быў ідэальным аўтарам для камерцыйнага кнігавыдання. Ён пісаў хутка, працягваў свае папулярныя серыялы і пачынаў новыя (якія маглі з часам стаць папулярнымі, а маглі і не стаць), але прадаваліся ўсё адно добра.

У 1918 годзе на ганарары Бэраўз купіў ранча ў Каліфорніі, якое назваў Тарзанія. Пачынаючы з 1929 года, яго кампанія Edgar Rice Burroughs, Inc. пачынае выпускаць кніжныя выданні раманаў Бэраўза, кіраваць правамі на экранізацыі, коміксы і іншае.

Асабліва значны ўклад пісьменніка ў жанры «планетарнага рамана» і «sword and planet», а таксама ў жанр фантастыка-прыгодніцкіх апавяданняў пра закінутых светах і цывілізацыях. Агулам Бэраўз напісаў 11 раманаў у цыкле «Марсіяне», 26 раманаў пра Тарзана, 7 раманаў пра Пелюсідар унутры полай Зямлі (адзін з іх уваходзіць у цыкл пра Тарзана), 4 раманы пра Карсана Нэпіра і яго прыгоды на Венеры і мноства іншых кніг, сярод якіх ёсць вестэрны, гістарычныя раманы пра каменным век, сярэднявечча і іншыя.

Падчас Другой сусветнай вайны Бэраўз быў самым старым (і самым знакамітым) ваенным карэспандэнтам на ціхаакіянскім тэатры ваенных дзеянняў.

Памёр 19 сакавіка 1950 года ў Энсіна (Каліфорнія) ад інфаркту міякарда.

Уплыў на літаратуруПравіць

Каласальна ўплыў на масавую літаратуру агулам і прыгодніцкую фантастыку ў прыватнасці. Значная частка фантастыкі 1920-1930-х гадоў была напісана як простае наследаванне кніг Бэраўза. Многія аўтары казалі, што ён значна ўплыў на іх творчасць — напрыклад, Рэй Брэдберы і Філіп Хасэ Фармер, а ў лік паслядоўнікаў ўваходзяць такія пісьменнікі, як Джон Норман і Оціс Клайн.

«Барсумская» серыя пра МарсПравіць

  1. Прынцэса Марса [A Princess of Mars] таксама выдавалася пад назвай «Дачка тысячы джэдакаў» (1912) (Першы экранізаваны твор Бераўза з Марсіянскага цыклу («Princess of Mars», 2009 і «Джон Картар», 2012))
  2. Багі Марса [The Gods of Mars] (1912)
  3. Валадар Марса [The Warlord of Mars] (1913)
  4. Тувія, дзева Марса [Thuvia, Maid of Mars] (1920)
  5. Марсіянскія шахматы [The Chessmen of Mars] (1922)
  6. Вялікі розум Марса [The Master Mind of Mars] (1928)
  7. Вялікі воін Марса [A Fighting Man of Mars] (1931)
  8. Мячы Марса [Swords of Mars] (1936)
  9. Штучныя людзі Марса [Synthetic Men of Mars] (1940)
  10. Ллана з Гатола [Llana of Gathol] (у некаторых перакладах проста Лана) (1948)
    1. Даўно памерлы [The Ancient Dead] (1941)
    2. Чорныя піраты Барсум [Black Pirates of Barsoom] (1941)
    3. Жоўтыя людзі Марса [Yellow Men of Mars] (1941)
    4. Нябачныя людзі Марса [Invisible Men of Mars] (1941)
  11. Джон Картар — марсіянін [John Carter of Mars] (1964)
    1. Гігант з Марса [The Giant of Mars] (1941) (Дзіцячая аповесць, напісаная старэйшым сынам Эдгара Бэраўза)
    2. Людзі-шкілеты Юпітэра [Skeleton Men of Jupiter] (1943)

Серыя пра ТарзанаПравіць

Асноўная серыяПравіць

  1. Тарзан, прыёмыш малпаў [Tarzan of the Apes] (1912)
  2. Вяртанне ў джунглі [The Return of Tarzan] (1913)
  3. Тарзан і яго звяры [The Beasts of Tarzan] (1914)
  4. Сын Тарзана [The Son of Tarzan] (1914)
  5. Тарзан і скарбы Опара [Tarzan and the Jewels of Opar] (1916)
  6. Прыгоды Тарзана ў джунглях [Jungle Tales of Tarzan] (1916)
  7. Тарзан неўтаймоўны [Tarzan the Untamed] (1920)
  8. Тарзан жудасны [Tarzan the Terrible] (1921)
  9. Тарзан і залаты леў [Tarzan and the Golden Lion] (1922—1923)
  10. Тарзан і людзі-мурашы [Tarzan and the Ant Men] (1924)
  11. Тарзан — валадар джунгляў [Tarzan, Lord of the Jungle] (1927—1928)
  12. Тарзан і страчаная імперыя [Tarzan and the Lost Empire] (1928)
  13. Прыгоды ў нетрах Зямлі [Tarzan at the earth’s Core] (1929)
  14. Тарзан непераможны [Tarzan the Invincible] (1930—1931)
  15. Тарзан поўны радасці [Tarzan Triumphant] (1931)
  16. Тарзан і горад золата [Tarzan and the City of Gold] (1932)
  17. Тарзан і чалавек-леў [Tarzan and the Lion Man] (1933—1934)
  18. Тарзан і людзі-леапарды [Tarzan and the Leopard Men] (1935)
  19. Пошук Тарзана [Tarzan’s Quest] (1935—1936)
  20. Тарзан і забаронены горад [Tarzan and the Forbidden City] (1938)
  21. Тарзан цудоўны [Tarzan the Magnificent] (1939)
  22. Тарзан і «Замежны легіён» [Tarzan and «The Foreign Legion»] (1947)
  23. Тарзан і вар’ят [Tarzan and the Madman] (1964)
  24. Тарзан і пацярпелыя караблекрушэнне [Tarzan and the Castaways] (1965) (зборнік з навелы і двух апавяданняў)
    1. Тарзан і пацярпелыя караблекрушэнне [Tarzan and the Castaways] (1941)
    2. Тарзан і чэмпіён [Tarzan and the Champion] (1940)
    3. Тарзан і забойства ў джунглях [Tarzan and Jungle Murders] (1940)
  25. Тарзан і двайняты Тарзана [Tarzan and the Tarzan Twins] (1963) (зборнік з двух навэл, напісаных у разліку на дзіцячую аўдыторыю)
    1. Тарзан і двайняты Тарзана [Tarzan and the Tarzan Twins] (1927)
    2. Двайняты Тарзана і Залаты леў [The Tarzan twins with Jad-Bal-Ja the Golden lion] (1936)
  26. Забытая прыгода Тарзана (Тарзан і страчаная прыгода) [Tarzan and the Lost Adventure] (няскончаны рукапіс аўтара, 1946; скончаны са згоды спадчыннікаў Э. Р. Бэраўза пісьменнікам Джо Р. Лансдэйлам /Joe R. Lansdale/, апублікаваны ў 1995 г.)

Прымыкаюць да цыклаПравіць

  1. «Вечны каханы» (іншая назва — «Вечны дзікун») [The Eternal Lover] (1913)

У рамане «Вечны каханы» Тарзан з’яўляецца другарадным персанажам, не аказвае асаблівага ўплыву на ход падзей.

Серыя пра ПелюсідарПравіць

  1. У нетрах Зямлі [At the earth’s Core] (1913)
  2. Пелюсідар [Pellucidar] (1914)
  3. Танар з Пелюсідара [Tanar of Pellucidar] (1928)
  4. Тарзан ў нетрах Зямлі [Tarzan at the earth’s Core] (1928)
  5. Назад у каменны век [Back to the Stone Age] (1935)
  6. Зямля страху [Land of Terror] (1938)
  7. Люты Пелюсідар [Savage Pellucidar] (1940)

Серыя пра ВенеруПравіць

  1. Піраты Венеры [Pirates of Venus] (1931)
  2. Закінутыя на Венеры [Lost on Venus] (1932)
  3. Карсан з Венеры (Карсан Венерыянскі) [Carson of Venus] (1937)
  4. Тулянні па Венеры (Уцёкі на Венеру) [Escape on Venus] (1940)
  5. Калдун Венеры (Венерыянскі маг) [Wizard of Venus] (напісана ў 1941 г., апублікавана ў 1964)

Серыя пра КаспакаПравіць

  1. Зямля, забытая часам [The Land that Time Forgot] (1917 г.) (ёсць экранізацыя)
  2. Людзі, забытыя часам [The People that Time Forgot] (1917)
  3. З бездані часу [Out of time’s Abyss] (1917)

Серыя пра МесяцПравіць

  1. Месяцовая дзяўчына [The Moon Maid] (1919)
  2. Месяцовыя людзі [The Moon Men] (1919)
  3. Чырвоны Ястраб [The Red Hawk] (1919)

Серыя пра грубіянаПравіць

  1. Грубіян (Баксёр Білі) [The Mucker] (1913)
  2. Вяртанне грубіяна (Закаранелы злачынец) [The Return of the Mucker] (1914)
  3. Справа Окдэйл [The Oakdale Affair] (1916)

Серыя пра ПоладаПравіць

  1. За самай далёкай зоркай [Beyond the Farthest Star] (1940)
  2. Вяртанне Тангора [Tangor Returns] (1940)

Іншая навуковая фантастыкаПравіць

  • Страчаны кантынент (Па той бок трыццатага) [Beyond Thirty] (1915)
  • Людзі-монстры [The Monster Men] (1929)
  • Апошні з плейстацэну [The Resurrection of Jimber-Jaw] (1936)

Раманы пра прыгоды ў джунгляхПравіць

  • Пячорная дзяўчына [The Cave Girl] (1913)
  • Вечны дзікун [The Eternal Lover] (1913)
  • Юнак і леў [The Lad and the Lion] (1914)
  • Пажыральнік людзей [The Man Eater] (1915)
  • Дзяўчына з джунгляў (Зямля страчаных людзей) [Jungle Girl] (1929)

Навелы ў стылі вестэрнаПравіць

  • Бандыт з чортава каньёна [The Bandit of hell’s Bend] (1923)
  • Ваенны правадыр [The War Chief] (1926)
  • Д’ябал апачаў [Apache Devil] (1927)
  • Намеснік шэрыфа акругі Каманча [The Deputy Sheriff of Comanche County] (1930)

Іншыя творыПравіць

  • Мінідока [Minidoka] (1903)
  • Выгнаннік з Торна [The Outlaw of Torn] (1911)
  • Звар’яцелы кароль [The Mad King] (1913)
  • Дзяўчына з Фарыса [The Girl from Farris’s] (1914)
  • Вершнік [The Rider] (1915)
  • Эксперт па эфектыўнасці [The Efficiency Expert] (1919)
  • Дзяўчына з Галівуду [The Girl from Hollywood] (1921)
  • Марсія з парога [Marcia of the Doorstep] (1924)
  • Пірацкая кроў [Pirate Blood] (1932)
  • Я — варвар [I Am a Barbarian] (1941)

Зноскі

  1. 1,0 1,1 Edgar Rice Burroughs // Encyclopædia Britannica Праверана 9 кастрычніка 2017.
  2. 2,0 2,1 Edgar Rice Burroughs // SNAC — 2010. Праверана 9 кастрычніка 2017.
  3. Edgar Rice Burroughs // Internet Broadway Database — 2000. Праверана 9 кастрычніка 2017.
  4. Берроуз Эдгар Райс // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохорова — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969. Праверана 28 верасня 2015.
  5. Берроуз Эдгар Райс // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохорова — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969. Праверана 27 верасня 2015.
  6. http://web.archive.org/web/20170323035131/http://jeugdliteratuur.org/auteurs/edgar-rice-burroughs
  7. LIBRIS — 2018. Праверана 24 жніўня 2018.

СпасылкіПравіць