Кірылічны алфавіт
Cyrillic letter A.svg
Кірыліца
А Б В Г Ґ Д Ђ
Ѓ Е (Ѐ) Ё Є Ж З (Ζ)
Ѕ И (Ѝ) І Ї Й Ј
К Л Љ М Н Њ О
П Р С Т Ћ Ќ У
Ў Ф Х Ц Ч Џ Ш
Щ Ъ Ы Ь Э Ю Я
Гістарычныя літары
(Ҁ) (Ѹ) Ѡ (Ѿ) (Ѻ) Ѣ
Ѥ ІѢ Ѧ Ѫ Ѩ Ѭ Ѯ
Ѱ Ѳ Ѵ (Ѷ) Ын
Літары неславянскіх моў
Ӑ Ӓ Ә Ӛ Ӕ Ғ Ӷ
Ҕ Ӗ Ҽ Ҿ Ӂ Җ Ӝ
Ҙ Ӟ Ӡ Ӥ Ӣ Ӏ Ҋ
Қ Ҟ Ҡ Ӄ Ҝ Ԟ Ӆ
Ӎ Ҥ Ң Ӊ Ӈ Ӧ Ө
Ӫ Ҩ Ҧ Ҏ Ҫ Ҭ Ӳ
Ӱ Ӯ Ү Ұ Ҳ Һ Ҵ
Ӵ Ҷ Ӌ Ҹ Ӹ Ҍ Ӭ
Заўвага. Знакі у дужках
не маюць статусу
(самастойных) літар.

Ґ, ґ — пятая літара ўкраінскага алфавіта. Абазначае рэдкаўжывальны выбухны гук [g]?, які існуе паралельна з фрыкатыўным гукам [ɦ]?, які пазначаецца літарай Г. Таксама выкарыстоўвалася ў класічным правапісе беларускай мовы (факультатыўна) і ў кірылічным варыянце цыганскага пісьма.

ГісторыяПравіць

У старабеларускай пісьменнасці для абазначэння выбухнога гуку [g]? звычайна выкарыстоўвалася спалучэнне кг. Напісанне Ґ, запазычанае з візантыйскага грэчаскага курсіву (дзе было адным са спосабаў напісання малой літары гама (γ)), сустракаецца ўжо ў канцы XVI – пачатку XVII стст. Мялецій Сматрыцкі у сваёй граматыцы 1619 года адзначае, што «Ґ, Ф, Ѯ, Ѱ, Ѳ от греческих согласных, греческих деля и некоих еврейских и латинских речений взаимствована суть». Аднак у пазнейшую царкоўнаславянскую арфаграфію адрозненне паміж Г і Ґ не ўвайшло.

У XVIII стагоддзі, калі літара Г у рускай мове магла пазначаць два розныя гукі ([g]? і [ɣ]?), В. К. Традзьякоўскі прапанаваў пакінуць літару Г (глаголь) для абазначэння гуку [ɣ], а для [g] увесці літару Ґ, якую назваў «голь» (мабыць, таму, што ў Г у корані слоў «голь», «голый» і інш. заўсёды было выбухное вымаўленне)[1].

У грамадзянскім украінскім друку літара Ґ з'явілася ў XIX стагоддзі ў Аўстра-Венгрыі (у ранніх праектах украінскай арфаграфіі канкуравала з напісаннем кг і ідэяй запазычаць лацінскую літару G), на тэрыторыі Расійскай імперыі і СССР ужывалася з 1905 г.; у 1933 г. была адменена рэформай украінскай арфаграфіі, хоць рэгулярна ўжывалася ў лінгвістычнай літаратуры як фанетычна-фанематычны транскрыпцыйны знак і актыўна выкарыстоўвалася ў друку ўкраінскай дыяспары. Адноўлена ва ўкраінскім алфавіце ў 1990 годзе, хоць практыка яе выкарыстання дагэтуль варыятыўная.

УжываннеПравіць

У беларускай мовеПравіць

Спроба дыферэнцыраваць на пісьме перадачу гукаў [γ] і [г], выкарыстоўваючы побач з літарай г адмысловую літару Ґ, якая адрознівалася памерамі і абрысам, мела месца і ў гісторыі старабеларускай мовы[2][3].

У публікацыі А. Ельскага 1895 года быў уведзены новы знак для абазначэння [γ] фрыкатыўнага, уласцівага беларускай мове ў адрозненне ад рускага выбухнога [г]. Новая літара г̑ па абрысах адрознівалася ад літары Г наяўнасцю дыякрытычнага знака ў выглядзе скобкі, загнутай уніз. У выданні фальклорна-этнаграфічнай працы А. К. Сержпутоўскага 1911 года з той жа мэтай быў прапанаваны знак Ґ з загнутай уверх гарызантальнай лініяй. Гэты ж знак быў выкарыстаны ў алфавіце зборніка Я. Купалы 1908 гада і ўвайшоў у склад алфавіта, зацверджанага першай нарматыўнай граматыкай беларускай мовы Б. А. Тарашкевіча, толькі з іншым прызначэннем — для перадачы выбухнога [г]. Але вымаўленне [г] выбухнога ў беларускай мове абмежавана вузкім колам слоў, таму спецыяльны знак не знайшоў распаўсюджання ў выдавецкай практыцы і быў выключаны з алфавіта ў перапрацаваным выданні «Беларускай граматыкі» 1929 года[3].

Ва ўкраінскай мовеПравіць

§ 6. Літара Ґ

Літара «ґ» перадае ззаду зачыненую зычную:

  1. Па-ўкраінску і словамі, даўно запазычанымі з украінскай: а́ґрус, ґа́ва, ґа́зда́ , ґандж, ґа́нок, ґату́нок, ґвалт, ґе́ґати, ґедзь, ґелґота́ти, ґелґотіти, ґерґелі, ґерґота́ти, ґерґоті́ти, ґи́ґнути, ґирли́ґа, ґлей, ґніт (у лямпе), ґо́ґель-мо́ґель, ґонт(а), ґрасува́ти, ґра́ти (назоўнік), ґре́чний, ґринджо́ли, ґрунт, ґу́дзик, ґу́ля, ґура́льня, джиґу́н, дзи́ґа, дзи́ґлик, дриґа́ти і дри́ґати, ремиґа́ти і г.д. і іх вытворныя: а́ґрусовий, ґаздува́ти, ґвалтува́ти, ґе́рґіт, ґратча́стий, ґрунтови́й, ґрунтува́ти(ся), ґу́дзиковий, ґу́лька, проґа́вити і пад.
  2. У ўласных назвах - тапонімы Украіны: Ґорґа́ни (горны масіў), Ґоро́нда, У́ґля (вёскі Закарпацця), у прозвішчах украінцаў: Ґалаґа́н, Ґалято́вський, Ґе́ник, Ґерза́нич, Ґерда́н, Ґжи́цький, Ґи́ґа, Ґо́ґа, Ґо́йдич, Ґо́нта, Ґри́ґа, Ґудзь, Ґу́ла, Лома́ґа.
 
Літери Ґґ прописом

§ 122. Гукі [g], [h]

  1. Гук [g] і блізкія да яго гукі, пазначаныя літарай g, звычайна перадаюцца літарай г: аванга́рд, агіта́ція, агре́сор, бло́гер, гва́рдія, генера́л, гламу́р, гра́фік, грог, емба́рго, марке́тинг, мігра́ція; лінгві́стика, негативний, се́рфінг, синаго́га, Вахта́нг, Гарсі́я, Гайнетді́н, Ердога́н, Гвіне́я, Гольфстри́м, Гренла́ндія, Гру́зія, Ге́те, Гео́рг, Гурамішві́лі, Люксембу́рг, Магоме́т, Фольксва́ген, Чика́го.
  2. Літара ґ перадае гук [g] у шматгадовых агульных назвах, такіх як ґа́нок, ґатунок, ґвалт, ґра́ти, ґрунт і пад. (гл. § 6) і ў іх вытворных: ґа́нковий, ґратча́стий, ґрунто́вний і г.д.
  3. Імёны і прозвішчы людзей дазваляюць перадаваць гук [g] двума спосабамі: прыстасоўваючыся да гукавой сістэмы ўкраінскай мовы, літара г (Вергі́лій, Гарсі́я, Ге́гель, Гео́рг, Ге́те, Грегуа́р, Гулліве́р) і імітуючы замежную мову [г], літара ґ (Верґі́лій, Ґарсі́я, Ге́ґель, Ґео́рґ, Ґе́те, Ґреґуа́р, Ґулліве́р і г.д.).
  4. Гук [h] пераважна перадаецца літарай г: гандбо́л, герба́рій, гі́нді, гіпо́теза, горизо́нт, го́спіс, го́спіталь, гу́мус; Га́рвард, Ге́льсінкі, Гіндуста́н, Ганніба́л, Ге́йне, Гора́цій, Люфтга́нза. Згодна з традыцыяй, у пэўных словах, запазычаных з еўрапейскай і некаторых усходніх моў [h], і фанетычна падобных гукаў мы перадаем літару x: хо́бі, хоке́й, хол, хо́лдинг, брахма́н, джиха́д, моджахе́д, хану́м, харакі́рі, хіджа́б, шахі́д, Алла́х, Ахме́д, Муха́ммед, Сухро́б, Хакі́м, Хаммура́пі і г.д.

Табліца кодаўПравіць

Кадыроўка Рэгістр Дзесятковы код Шаснаццатковы код Васьмярковы код

код

Двайковы код
Юнікод Вялікая 1168 0490 002220 00000100 10010000
Маленькая 1169 0491 002221 00000100 10010001
ISO 8859-5

(са зменамі)

Вялікая 173 AD 255 10101101
Маленькая 253 FD 375 11111101
Windows-1251 Вялікая 165 A5 245 10100101
Маленькая 180 B4 264 10110100
КОІ-8 Вялікая 189 BD 275 10111101
Маленькая 173 AD 255 10101101
 
Літера — Ґ

Ґ на Linux і Mac OS XПравіць

Размеркаванні GNU / Linux і MacOS X падтрымліваюць тыповую ўкраінскую раскладку, у якой яна знаходзіцца на месцы перавернутай касой рысы (\) ангельскага макета. Калі такой клавіятуры няма на клавіятуры, вы можаце ўвесці яе, націснуўшы Ctrl + Shift і набраўшы яе код у unicode: u0490 або u0491.

Ґ на WindowsПравіць

Microsoft Windows мае ўбудаваную падтрымку літары украінскай у ўкраінскай раскладцы клавіятуры: яе трэба набраць, націснуўшы Alt-Gr ("правы альт") з літарай "G"; утрымліваючы клавішы Shift і Alt-Gr, мы маем вялікую літару Ґ. Таксама некаторыя (не ўсе) клавіятуры маюць асобную клавішу, размешчаную паміж левай Shift і I, якая ў украінскім макеце выкарыстоўваецца для друку літары "Г".

У кірылічнай неўкраінскай раскладцы клавіятуры сімвал называецца клавішай Alt з набраным нумарам 0165, а сімвал - камбінацыяй Alt+0180.

Зноскі

  1. Панов М. В. История русского литературного произношения XVIII—XX вв.. — Изд. 2-е, стереотипное. — М.: Едиториал УРСС, 2002. — С. 368. — 456 с. — ISBN 5-354-00042-4.
  2. Жураўскі А. I. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. Мн., 1967. Т. 1. С. 284.
  3. 3,0 3,1 А.I. Яновіч. Станаўленне графічнай сістэмы беларускай літаратурнай мовы новага перыяду // Беларуская мова: хрэстаматыя: вучэбны дапаможнік / аўт.-склад. З.І. Бадзевіч і інш. — Мн.: Изд-во Юнипресс, 2005. ISBN 985-474-560-0

СпасылкіПравіць