Адкрыць галоўнае меню

Грамадзянская вайна ў Таджыкістане

узброены канфлікт у 1992—1997 гадах

Грамадзянская вайна ў Таджыкістане (тадж.: Ҷанги шаҳрвандии Тоҷикистон) — узброены канфлікт у Таджыкістане паміж прыхільнікамі цэнтральнай улады і рознымі групоўкамі ў асобе Аб’яднанай таджыкскай апазіцыі, які рушыў за абвяшчэннем незалежнасці краіны ў выніку распаду СССР (19921997).

Грамадзянская вайна ў Таджыкістане
Spetsnaz troopers during the 1992 Tajik war.jpg
Байцы 15-й асобнай брыгады спецыяльнага прызначэння ў Душанбэ. 1992 год.
Дата 5 мая 199227 чэрвеня 1997
Месца Таджыкістан
Прычына Перабудова, распад СССР, цяжкае сацыяльна-эканамічнае становішча ў краіне, кланавы светапогляд часткі кіраўнікоў і чыноўнікаў рэспублікі, радыкальная рэлігійнасць часткі насельніцтва краіны, уплыў нацыяналістычных і дэмакратычных iдэй
Вынік мiрнае пагаданне
Праціўнікі
Flag of Tajikistan.svg Таджыкістан
Flag of Russia.svg Расія
Flag of Kazakhstan.svg Казахстан
Flag of Uzbekistan.svg Узбекістан
Flag of Kyrgyzstan.svg Кыргызстан
Таджыкістан Аб'яднаная Таджыкская апазіцыя
Джыхад Афганскія маджахеды
Flag of Afghanistan (1992–2001).svg Афганістан
Flag of Taliban.svg Талібан
Камандуючыя
Таджыкістан Рахмон Набіеў
Таджыкістан Эмамалі Рахмон
Таджыкістан Саід Абдула Нуры
Агульныя страты
каля 60 000 забiтых
Commons-logo.svg Аўдыё, фота, відэа на Вікісховішчы

ПерадгісторыяПравіць

Перадумовамі да грамадзянскай вайны ў Таджыкістане паслужыў шэраг прычын: становiшча, якое склалася да таго цяжкае эканамічнае часа, кланавы светапогляд таджыкаў і высокая ступень іх рэлігійнасці. Падчас перабудовы ў Таджыцкай ССР стала ўзнікаць iсламiскія i дэмакратычныя рухi. Касцяк апазіцыі склалі Партыя ісламскага адраджэння (ПIА), Дэмакратычная партыя Таджыкістана (ДПТ) і шэраг іншых рухаў. Супрацьстаянне паміж былой камуністычнай элітай і нацыянальна-дэмакратычнымі і ісламсцкімі сіламі перайшло з палітычнай сферы ў этнічна-кланавую.

Фактычна прэлюдыяй да будучай вайны сталі масавыя беспарадкі ў Душанбэ ў лютым 1990 года, з патрабаваннем адстаўкі Першага Сакратара ЦК Кампартыі Таджыцкай ССР Кахара Махкамава, які ў лістападзе таго ж года быў абраны першым прэзідэнтам Таджыкістана[1].

24 лістапада 1991 года ў Таджыцкай ССР прайшлі прэзідэнцкія выбары, перамогу на якіх атрымаў Рахмон Набіеў, які набраў 56,92% галасоў. Яго галоўны супернікi, якіx падтрымлівалi Дэмакратычная партыя Таджыкістана, Партыяй ісламскага адраджэння і мусульманскім духавенствам, абвінаваціла ўлады ў фальсіфікацыі выбараў[2]. У першыя некалькі месяцаў пасля выбараў у краіне падтрымлівалася крохкае раўнавага сіл — вядучым прадстаўнікам апазіцыі была гарантавана недатыкальнасць у абмен на згоду прытрымлівацца палітычных метадаў.

У пачатаку сакавіка 1992 Душанбінскай гарадскім судом быў асуджаны на два гады турэмнага зняволення адзін з кіраўнікоў «Растохез» «за паклёп на кіраўніка Вярхоўнага Савета Таджыкістана». 23 сакавіка перад прэзідэнцкім палацам пачаліся шматдзённыя мітынгі памірцы з патрабаваннямі адстаўкі ўрада. 21 красавіка прыхільнікі апазіцыі ўзялі ў якасці закладнікаў каля 20 чалавек, прыстрашыўшы расправіцца з імі, калі ўлады не пойдуць на саступкі. 1 мая прэзідэнт Набіяў выдаў указ аб фарміраванні асобага батальёна Нацыянальнай гвардыі і санкцыянаваў раздачу для сваіх прыхільнікаў 1800 аўтаматаў.

ХраналогiяПравіць

1992Правіць

5 мая ў адным з кішлакоў на Яванскі дарозе адбыліся сутыкненні паміж Нацыянальнай гвардыі і апазіцыяй. 7 мая прэзідэнт падпісаў з сіламі апазіцыі пагадненне, па якім ім быў прадастаўлены кантроль над 8 міністэрствамі і прадугледжваўся роспуск гвардыі, а паўнамоцтвы прэзідэнта істотна абмяжоўваліся. 10 мая ў Душанбэ адбыліся сутычкі паміж КНБ і апазіцыяй, загінула 14 чалавек. 16 мая апазіцыянеры спыняюць ўсе свой мітынгі ў сталіцы.

27 чэрвеня ў паўднёвых раёнах Таджыкістана ўспыхнулі узброеныя сутыкненні, якiя пачалiся з-за канфлікту мясцовага насельніцтва Вахшскага раёна з перасяленцамі з суседніх рэгіёнаў. Скарыстаўшыся сутычкамi на поўднi, узброеныя прыхільнікі Набiева захапілі мясцовую радыёстанцыю і паведамілі пра напад на Вахш 3000 атрада дэмакратаў-ісламістаў, паклікаўшы жыхароў Куляб, Ленінабада і ўсяги ўзбекскае насельніцтва ў Курган-Цюбе пачаць узброеную барацьбу з ісламiсцкімі дэмакратамі. У ходзе пяцігадзіннага бою, у якім з абодвух бакоў паводле дадзеных рэспубліканскага МУС удзельнічала каля 400 чалавек і два БТР, загінулі 35 і былі параненыя 56 чалавек[3].

29 чэрвеня ў Курган-Цюбе пры пасярэдніцтве Давлата Худаназарава было дасягнута пагадненне аб спыненні супрацьлеглымі бакамі баявых дзеянняў. 1 ліпеня з-за абвастрэння сітуацыі на поўдні ўрад прыняў пастанову аб ахове асабліва важных аб’ектаў у рэспубліцы, у адпаведнасці з якім частках расійскай 201 МСД была даручана ахова Нурэкскай ГЭС, Яванскі электрамеханічнага камбіната i iнш.

24 жніўня ісламiсцкімі баевікамі быў забіты генеральны пракурор Таджыкістана Нурула Хувайдулаеў. 31 жніўня аднавіў сутыкнення ў Душанбэ. 25 верасня быў здзейснены напад ісламістаў на пасёлак імя Ламаносава пад Курган-Цюбе, дзе засяродзіліся вялікія групы бежанцаў. Ісламісты праніклі ў мястэчка і адціснуўшы афіцэраў 191-га палка 201-й дывізіі, наладзілі разню[4]. 27 верасня кулябскімі атрады пад камандаваннем былога выхавальніка ў калоніі для непаўналетніх афіцэра ўнутраных войскаў Лангары Лангарыева штурмам узялі Курган-Цюбе[4][5]. 24 кастрычніка гiсарскiя ўзброеныя групы пад камандаваннем былога старшыні Вярхоўнага Савета Сафаралі Кенджаява распачалі няўдалую спробу захапіць Душанбэ і былі выбітыя з цэнтра горада на працягу некалькіх гадзін. 10 снежня ў сталіцу з боку Гісара з баямі ўвайшоў спецыяльны батальён міністра ўнутраных спраў Якуба Салімава[4].

1993Правіць

У пачатку 1993 г. асноўныя баявыя дзеянні перамясціліся ў Каратэгін (Гарм, Раміт) і Дарвазу (Тавільдара). 21 чэрвеня 1993 судовая калегія па грамадзянскіх справах Вярхоўнага суда Таджыкістана забараніла дзейнасць апазіцыйных партый (Дэмакратычнай партыі Таджыкістана, Ісламскай партыі адраджэння, народнага руху «Растохез» і таварыства «Лалі бадахшон»). Усе чатыры палітычных руху арганізавалі ваенна-палітычны блок — Аб'яднаную таджыкскую апазіцыю, які выступіў супраць афіцыйнай палітыкі ўладаў[4].

Неспакойная сітуацыя складвалася на таджыкска-афганскай мяжы, дзе сваю службу неслі расійскія памежнікі. З вясны баевікі таджыкскай апазіцыі пры падтрымцы афганскіх маджахедаў неаднаразова спрабавалі здзейсніць прарыў мяжы. Раніцай 13 ліпеня афганскія маджахеды сіламі аднаго батальёна (каля 200 чалавек) з ліку ваеннаслужачых 55-й пяхотнай дывізіі афганскіх узброеных сіл і баевікоў таджыкскай апазіцыі прарваліся на тэрыторыю Таджыкістана, уступіўшы ў бой з 12-й заставай расійскіх пагранвойскаў. Да вечара дня да месца бою падышлі часткі расійскай 201-й мотастралковай дывізіі, якія выбілі маджахедаў з занятых пазіцый і аднавілі цэласнасць мяжы[6]

Да лета інтэнсіўнасць ўзброеных дзеянняў пайшла на спад.

1994—1997Правіць

У 1994 годзе апазіцыя спрабавала актывізавацца, але не дасягнула адчувальных поспехаў. Абвастрыліся адносіны паміж кулябцаў і гiсарцамi, якiя карысталіся падтрымкай Узбекістана. У красавіку 1995 г. апазіцыя пачала контрнаступленне з тэрыторыі Афганістана, якое аднак зноў не дало ім поспехаў. У канцы красавіка ў Маскве прайшлі перамовы ўрада і апазіцыі на вышэйшым узроўні, вынікам чаго стала пагадненне аб працягу спынення агню яшчэ на месяц. У маі ў Кабуле прайшла сустрэча Рахмонава і Саіда Абдула Нуры, дзе яны дамовіліся падоўжыць спыненне агню яшчэ на тры месяцы.

З красавіка 1994 па травень 1997 пад эгідай ААН прайшло восем раўндаў перамоваў паміж варагуючымі бакамі, але самі іх лідэры не мелі выразнай пазіцыі[7].

Мiрнае пагаданнеПравіць

27 чэрвеня 1997 г. у Маскве на дзевятай па ліку сустрэчы паміж прадстаўнікамі супрацьлеглых бакоў (Урадам РТ і Аб'яднанай таджыкскай апазіцыяй) пры пасярэдніцтве ААН было падпісана канчатковае мірнае пагадненне. Прэзідэнтам Таджыкістана (па выніках прэзідэнцкіх выбараў 1999 г.) застаўся прыхільнік свецкага праўлення Эмамалі Рахмон, аднак апазіцыя атрымала месцы ў парламенце, адміністрацыйныя пасады, дырэктарскіх пасты на розных буйных прадпрыемствах, а шараговыя байцы сіл апазіцыі ўвайшлі ў склад арміі. Пачаўся працэс вяртання бежанцаў з Афганістана. З 1998 года 27 чэрвеня з'яўляецца дзяржаўным святам «Дзень нацыянальнага адзінства». Пастановай нацыянальнага парламента гэты дзень абвешчаны непрацоўным.

Наступныя падзеiПравіць

Пасля прымірэння абстаноўка ў краіне паступова стабілізавалася. Працягваў весці ўзброеную барацьбу палявы камандзір Махмуд Худайбердыеў[8], які кантраляваў Курган-Цюбе. У 1998 годзе горад быў узяты пад кантроль ўрадавымі войскамі. Сам палявы камандзір загінуў пры нявысветленых абставінах у 2001 годзе, але доказаў яго гібелі да гэтага часу няма.

Малыя групы працягвалі супраціў аж да 2009 года, у прыватнасці атрад Мула Абдула кантраляваў цяжкадаступныя раёны[9].

У наступныя гады праціўнікі ўрада Эмамалі Рахмона спрабавалі арганізоўваць узброеныя мецяжы — у лістападзе 1998 года на чале з Махмудам Худайбердыявым, у 2010 годзе — Мірза Зыёевым і ў 2011 годзе — Мула Абдула, аднак гэтыя спробы не ўвянчаліся поспехам, яны былі разгромленыя намаганнямі сілавых структур Таджыкістана.

Зноскі

  1. Набиев Рахмон Набиевич | ББД ЛИЧНОСТИ
  2. Бывший первый коммунист Таджикистана стал президентом Журнал Коммерсантъ
  3. Демократы и южане: им никогда не сойтись… Журнал Коммерсантъ
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Бушков, Микульский, 1996, Гражданская война в республике: общий ход событий.
  5. Прибыловский, 2002, с. 149
  6. Виктор Носатов. Застава имени 25 героев
  7. Экспертная оценка. Гражданская война в Таджикистане: причины и последствия. ia-centr.ru. Архівавана з першакрыніцы 3 чэрвеня 2012. Праверана 27 лютага 2012.
  8. Бои в Таджикистане продолжаются (руск.) . Архівавана з першакрыніцы 3 чэрвеня 2012. Праверана 27 лютага 2012.
  9. Полевого командира ищут в маке Газета «Коммерсантъ»

СпасылкiПравіць