Фрымен Джон Дайсан (англ.: Freeman John Dyson 15 снежня 1923, Кроўторн, Графства Беркшыр, Англія28 лютага 2020, Прынстан, Нью-Джэрсі, ЗША) — амерыканскі фізік-тэарэтык англійскага паходжання. Член Лонданскага каралеўскага таварыства (1952) і Нацыянальнай акадэміі навук ЗША (1964). Адзін са стваральнікаў квантавай электрадынамікі.

Фрымен Джон Дайсан
Freeman John Dyson
Freeman Dyson.jpg
Дата нараджэння 15 снежня 1923(1923-12-15)[1][2][3]
Месца нараджэння Кроўторн, Графства Беркшыр
Дата смерці 28 лютага 2020(2020-02-28)[4][5] (96 гадоў)
Месца смерці
Грамадзянства
Бацька George Dyson[d]
Жонка Verena Huber-Dyson[d]
Дзеці Esther Dyson[d] і George Dyson[d]
Род дзейнасці матэматык, фізік-тэарэтык, вучоны-ядзершчык, прафесар, фізік
Навуковая сфера фізіка
Месца працы
Навуковая ступень доктарская ступень[d][7]
Альма-матар Кембрыджскі ўніверсітэт
Вядомы як адзін са стваральнікаў квантавай электрадынамікі, аўтар канцэпцыі Сферы Дайсана
Член у
Узнагароды і прэміі Медаль Лорэнца (1966)
Медаль імя Макса Планка (1969)
Wolf prize icon.png Прэмія Вольфа (фізіка, 1981)
Медаль Матэўчы (1989)

Прэмія Энрыка Фермі (1993)
Прэмія Памеранчука (2003)
Сайт sns.ias.edu/dyson(англ.) 
Commons-logo.svg Фрымен Джон Дайсан на Вікісховішчы

БіяграфіяПравіць

Дайсан нарадзіўся ў Кроўторне, Англія. Яго бацькам быў брытанскі кампазітар Джордж Дайсан. У 1945 годзе скончыў Кембрыджскі ўніверсітэт, дзе і працаваў у 19461949 гадах. Потым ён пераехаў у ЗША, дзе быў прафесарам Карнельскага (1951153), а з 1953 года — Прынстанскага ўніверсітэта, а таксама Інстытута перспектыўных даследаванняў.

Дайсан — бацька амерыканскай пісьменніцы і грамадскага дзеяча Эстэр Дайсан, а таксама пісьменніка Джорджа Дайсана, які папулярызуе гісторыю асобных навуковых распрацовак, у прыватнасці удзел свайго бацькі ў распрацоўцы ядзерна-імпульснага касмічнага карабля («Праект Арыён»).

Навуковая дзейнасцьПравіць

Дайсан з’яўляецца аўтарам твораў па квантавай тэорыі поля, квантавай электрадынаміцы, матэматычнай фізіцы, астрафізіцы, фізіцы нізкіх энергій. Ён даказаў дысперсіённыя суадносіны квантавай тэорыі поля (так званае прадстаўленне Ёста — Лемана — Дайсана), атрымаў формулу для S-матрыцы, даў класіфікацыю разыходнасцей у квантавай электрадынаміцы (КЭД) на аснове кананічных пераўтварэнняў (пераўтварэнні Дайсана, 1948), на аснове ўласцівасцей S-матрыцы ўвёў прадстаўленне аб перанарміруемасці КЭД і паказаў сувязь фейнманаўскага падыходу са звычайнымі формамі квантавай тэорыі поля (фармалізм Фейнмана — Дайсана, 1949). Дайсан заслужана лічыцца адным са стваральнікаў сучаснай квантавай электрадынамікі (разам з Джуліянам Швінгерам, Рычардам Фейнманам і Сін'іціра Таманагай).

У 1955 годзе Дайсан стварыў тэрыю рэзананснага парамагнітнага паглынання выпраменьвання металамі.

У галіне астрафізікі Дайсан вывучаў пульсары і нейтронныя зоркі. Ён таксама з’яўляецца аўтарам канцэпцыі Сферы Дайсана — гіпатэтычнага збудавання, якое з’яўляецца тонкай сферычнай абалонкай вялікага радыуса (памерам з арбіты планет) с зоркай у сярэдзіне. Ідэю гэтай сферы ён запазычыў з кнігі «Стваральнік зорак» фантаста Олафа Стэплдона. Ёсць меркаванне, што развітая цывілізацыя можа выкарыстоўваць сферу Дайсана для поўнага выкарыстання энергіі цэнтральнай зоркі і/ці для вырашэння праблемы жыццёвай прасторы. Дайсан прапанаваў абапірацца на гэтыя меркаванні пры пошуку пазаземных цывілізацый.

Зноскі

  1. MacTutor History of Mathematics archive Праверана 22 жніўня 2017.
  2. Freeman Dyson // SNAC — 2010. Праверана 9 кастрычніка 2017.
  3. Freeman Dyson // Internet Speculative Fiction Database — 1995. Праверана 9 кастрычніка 2017.
  4. https://www.mainepublic.org/post/renowned-mathematician-and-physicist-freeman-dyson-has-died-age-96 Праверана 28 лютага 2020.
  5. https://www.nytimes.com/2020/02/28/science/freeman-dyson-dead.html Праверана 28 лютага 2020.
  6. Freeman Dyson // Muere a los 96 años el legendario físico y matemático Freeman Dyson Праверана 29 лютага 2020.
  7. Нямецкая нацыянальная бібліятэка, Берлінская дзяржаўная бібліятэка, Баварская дзяржаўная бібліятэка і інш. Record #119206269 // Агульны нарматыўны кантроль — 2012—2016. Праверана 2 сакавіка 2015.
  8. 8,0 8,1 NNDB — 2002.

ЛітаратураПравіць

  • Храмов Ю. А. Дайсон Фримен Джон (Dyson Freeman John) // Физики: Биографический справочник / под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е испр. и дополн. — М.: Наука, 1983. — С. 96—97. — 400 с. 200 000 (в пер.)

СпасылкіПравіць

У Вікіцытатніку ёсць старонка па тэме Фрымен Дайсан