Нараджэнне Хрыстова ва Украіне

Дзяржаўнае і хрысціянскае свята Украіны

Традыцыйныя ўкраінскія калядныя святы пачынаюцца напярэдадні Куцці, якую з 24 снежня да 6 студзеня (Хрышчэння Ісуса) па грыгарыянскім і новаюліянскім календарах адзначаюць Праваслаўная царква Украіны, грэка-католікі, рыма-католікі[uk], большасць пратэстанцкіх цэркваў[ru] і румынскія прыходы Украінскай праваслаўнай царквы Маскоўскага патрыярхату. Армянская каталіцкая царква ва Украіне традыцыйна для армян святкуе Раство Хрыстова 6 студзеня разам з Вадохрышчам Гасподнім па грыгарыянскім календары.

Святы Вечар з дванаццаці страў[en] Якава Гніздоўскага[uk]

Украінская праваслаўная царква Маскоўскага патрыярхату, частка пратэстанцкіх цэркваў і некаторыя прыходы Праваслаўнай царквы Украіны святкуюць Каляды па юліянскім календары, таму па грыгарыянскім святы доўжацца з 6 па 19 студзеня.[1]

Дата святкавання

правіць
 
Украінскі юлькорт Якава Гніздоўскага

З пачаткам расійска-ўкраінскай вайны і пасля таго, калі 16 лістапада 2017 года Нараджэнне Хрыстовае 25 снежня па грыгарыянскім календары стала дзяржаўным выходным ва Украіне, пытанне[uk] пераходу ўкраінскіх цэркваў на грыгарыянскі/наваюліянскі каляндар актывізавалася штогод з набліжэннем Нараджэння Хрыстовага. Пытанне каляндарнай рэформы востра паўстала пасля пачатку поўнамаштабнага ўварвання Расіі ва Украіну ў 2022 годзе,[2] бо, як сцвярджаюць некаторыя публіцысты і царкоўнікі, праз выкарыстанне старога стылю разам з Маскоўскім Патрыярхатам Украіна знаходзіцца ў сферы «рускага свету[ru]».[3][4][5][6][7]

1-2 лютага 2023 г. у Львове-Брухавычах Сінод біскупаў УГКЦ пастанавіў, што з 1 верасня 2023 г. Украінская Грэка-Каталіцкая Царква ва Украіне пераходзіць на новы стыль (новаюліянскі каляндар) для нерухомых свят з захавання Пасхаліі, абвешчанай Вярхоўным Архіепіскапам Святаславам 6 лютага 2023.[8][9][10][11]

24 мая 2023 года на Архіерэйскім Саборы ў Скінскай царкве Кіева-Пячэрскай лаўры Праваслаўная Царква Украіны вырашыла перайсці з 1 верасня на новаюліянскі каляндар.[12][13][14][15][16] 27 ліпеня 2023 года Памесны Сабор зацвердзіў пераход.[17][18]

28 чэрвеня 2023 года Прэзідэнт Украіны Уладзімір Зяленскі ўнёс у Вярхоўную Раду законапраект пра адмену святкавання Раства Хрыстова 7 студзеня, і зацвярджэнні даты 25 снежня як адзінага дня святкавання, адлюстроўваючы змены ў календарах ПЦУ і УГКЦ і змяненне дат Дня абаронцаў Украіны і Дня дзяржаўнасці Украіны.[19][20] Парламент ухваліў гэты закон 14 ліпеня 2023 года, закон падтрымаў 241 дэпутат.[21][22] Зяленскі падпісаў закон 28 ліпеня 2023 года.[23]

Паводле даследавання міжнароднай кампаніі Deloitte у лістападзе 2023 года, пасля пераходу ўкраінскіх хрысціянскіх цэркваў на новы стыль большасць украінцаў (каля 45 %) будуць святкаваць Нараджэнне Хрыстова 25 снежня і толькі 17 % — 7 студзеня, а 32 % плануюць святкаваць двойчы[24][25].

Паводле апытання Міжнароднага рэспубліканскага інстытута, у лютым 2024 года 53% украінцаў святкавалі Каляды 25 снежня. Каляды 7 студзеня ў 2024 годзе святкавалі 11%, а двойчы — 17%. Сярод тых, хто святкаваў Каляды 25 снежня пераважалі грэка-каталікі (93%), а на другім месцы – вернікі Праваслаўнай царквы Украіны (58%). Каляды 25 снежня адзначалі таксама атэісты (33%) і тыя, хто не належыць ні да адной рэлігіі (38%). Найменш распаўсюджанай дата была сярод вернікаў УПЦ (МП) (24%).[26]

Святы Вечар

правіць
 
Украінскі юлькорт Якава Гніздоўскага

Святы вечар ва Украіне Святы Вечар (укр.: Святий вечір) або Святвечар (укр.: Святвечір) мае шмат звычаяў і абрадаў, большасць з якіх яшчэ да ўвядзення хрысціянства ва Украіне. Традыцыямі з’яўляюцца ўпрыгожванне хаты і абедзеннага стала адмысловымі атрыбутамі (сімвалічным снапом пшаніцы — дзідухам[uk], часнаком, сенам і інш.), спевам калядак і іншага. Кожны абрад мае свой сэнс і прызначэнне, напрыклад, некалькі пучкоў сена на вышываным абрусе як напамін пра Віфлеемскія яслі. Адным з вядомых звычаяў ночы з’яўляецца спецыяльная вячэра, якая называецца Святая Вячэра[en].[27]

Украінцы пасцяцца на Святы вечар; толькі калі на вячэрнім небе з’явіцца першая зорка, можна пачынаць вячэру. Сям’я збіраецца на абед, які звычайна ўключае 12 страў (колькасць можа вар’іравацца ад 7-17). Гэтыя дванаццаць страў[en] традыцыйна веганскія, а таксама рыба, і не змяшчаюць мяса, малака або яек.[28] Хаця стравы, якія падаюцца, могуць адрознівацца як у розных рэгіёнах, так і ў розных сем’ях, дзве абавязковыя стравы — узвар і куцця, якія этнограф Федзір Воўк[uk] лічыць рэшткамі старажытных рытуалаў, што сягаюць каранямі ў эпоху неаліту.[29] Куцця (страва з збожжа, мёду і маку) традыцыйна падаецца першай за трапезай, пасля таго, як галава дамачадца выносіць яе на мароз. Лыжку падкідваюць пад столь, а колькасць прыліплых макавых зярнят прадвесціць ураджайнасць палёў і жывёлы ў наступным годзе.[30] У іншы час года яго падаюць рэдка. Узвар — гэта напой, прыгатаваны з вараных сушаных садавіны і ягад. Яе можна змяшаць з куццёй або падаць асобна ў канцы трапезы. Порцыі абедзвюх страў таксама адстаўляюцца на ноч на покуці, у куце хаты з абразамі, для продкаў.

Галерэя

правіць

Калядкі

правіць

У канцы Святой Вечары ў сям’і часта спяваюць калядкі. У многіх грамадах старажытную ўкраінскую традыцыю калядавання працягваюць групы маладых людзей і сяброў арганізацый і цэркваў, якія ходзяць па дамах і збіраюць ахвяраванні. Вядомы калядкі «Новая радасць стала[uk]»,[31] «Бог прадвечны народіўся[uk]»,[31] «Добры вечар табе, пане гаспадар[uk]», «У Віфлееме ныне навіна[uk]», «Неба і зямля ныне торжествуюць[uk]», «Бог ся раджае[uk]» г.д.

Дзідух

правіць

У вёсках (земляробчых абшчынах) галава гаспадаркі ўносіць сноп збожжа пад назвай «дзідух[uk]» (яго яшчэ называюць: дзед, каляда, калядоўшчык, сноп, кароль[32]), які ўвасабляе значэнне старажытных і багатых ураджаяў пшаніцы Украіны, жыццёвы кадр стагоддзяў. Даслоўна «дзідух» азначае «дух дзеда», таму ён сімвалізуе продкаў роду. Ва ўкраінскіх гарадскіх хатах можна набыць дыдух, які часта складаецца з трох лапак, зробленых з плеценага збожжа і сухіх траў і кветак.[крыніца?]

Шопка (Калядная батлейка)

правіць

Шопка (вяртэп) — традыцыйная пераносная батлейка, якая ўвасабляла рэлігійныя сюжэты фігурамі-лялькамі.[крыніца?]

Гл. таксама

правіць

Зноскі

  1. Christmas Traditions
  2. Меланка — 1 студзеня, Вадохрышча — 6-га. Царквы Украіны рыхтуюцца да адмовы ад юліянскага календара (руск.). hromadske.ua (10 снежня 2022). Праверана 12 снежня 2022.
  3. Пераход на новы царкоўны каляндар стане ўдарам па рускаму свету, - святар Віталь Сабко (укр.). Духоўны Фронт Украіны (25 лістапада 2022). Праверана 11 снежня 2022.
  4. "Тое, што праваслаўныя карыстаюцца юліянскім календаром, гэта абсурд!" - вучоны (укр.). Радыё Свабода. Праверана 11 снежня 2022.
  5. Калі святкаваць Ражство Хрыстова: выбар паміж Масквой і Еўропай? (укр.). Радыё Свабода. Праверана 11 снежня 2022.
  6. Толькі тыя Цэрквы, на якія ўплывала Масква, карыстаюцца «старым» календаром, - біскуп УГКЦ (укр.). Рэлігійна-інфармацыйная служба Украіны. Праверана 11 снежня 2022.
  7. Каляндар здаровага розуму. risu.ua. Праверана 11 снежня 2022.
  8. Історичне рішення: УГКЦ в Україні переходить на новий календар (укр.). Українська Греко-Католицька Церква. Праверана 6 лютага 2023.
  9. Українська греко-католицька церква переходить на новий календар: подробиці історичного рішення (укр.). ТСН.ua (6 лютага 2023). Праверана 6 лютага 2023.
  10. "Ukraine's main Catholic church moves Christmas to Dec. 25 in pivot to West". Reuters(англ.). 2023-02-06. Праверана 2023-02-06.
  11. Ukraine Catholic Church moves from Russian-affiliated Julian calendar (англ.). The Pillar (6 лютага 2023). Праверана 6 лютага 2023.
  12. Праваслаўная царква Украіны пераходзіць на новы каляндар | Навіны Беларусі | euroradio.fm
  13. Відбувся Архієрейський Собор Православної Церкви України (укр.). OCU (24 мая 2023). Праверана 28 мая 2023.
  14. Доповідь Предстоятеля на Архієрейському Соборі (укр.). OCU (24 мая 2023). Праверана 28 мая 2023.
  15. Постанови Архієрейського Собору від 24 травня 2023 р. (укр.). OCU. Праверана 28 мая 2023.
  16. "ПЦУ переходить на новий календар. Коли буде Різдво, Великдень, Покрова і Миколая". BBC News Україна(укр.). Праверана 2023-05-28.
  17. Orthodox Church of Ukraine finally adopts new calendar (англ.). english.nv.ua. Праверана 31 ліпеня 2023.
  18. Поместный собор ПЦУ подтвердил переход на новоюлианский календарь 156 голосами из 161. interfax.com.ua. Интерфакс-Украина (27 ліпеня 2023). Праверана 29 ліпеня 2023.
  19. Zelensky Introduces Proposed Draft Law to Change Holiday Dates (англ.). Get the Latest Ukraine News Today - KyivPost. Праверана 29 чэрвеня 2023.
  20. Zelensky submitted to the Verkhovna Rada a law on changing holiday dates (англ.). babel.ua (28 чэрвеня 2023). Праверана 29 чэрвеня 2023.
  21. Свабода, Радыё. Вярхоўная Рада Ўкраіны перанесьла сьвяткаваньне Раства на 25 сьнежня . Радыё Свабода (14 ліпеня 2023). Праверана 19 ліпеня 2023.
  22. Рада змінила дати трьох свят – Різдва, Дня Української Державності, Дня захисників і захисниць (укр.). www.ukrinform.ua (14 ліпеня 2023). Праверана 19 ліпеня 2023.
  23. Ukraine moves official Christmas Day holiday to Dec. 25, denouncing Russian-imposed traditions (англ.). AP News (29 ліпеня 2023). Праверана 31 ліпеня 2023.
  24. Больш данатаў на УСУ, новыя традыцыі і працяг байкоту прадаўцоў, якія да гэтага часу працуюць у Расіі - даследаванне «Делойт» аб навагоднім шопінг украінцаў (укр.). «Делойт» в Україні. Праверана 13 снежня 2023.
  25. Пераважная большасць украінцаў будзе святкаваць Нараджэнне Хрыстова 25 снежня - апытанне (укр.). Релігійна правда (8 снежня 2023). Праверана 13 снежня 2023.
  26. Уже понад 50%: в Україні все більше людей святкують Різдво 25 грудня (укр.). Українська правда. Життя. Праверана 8 мая 2024.
  27. Inc, World Book (1997). Christmas in Ukraine(англ.). World Book .com. ISBN 978-0-7166-0897-4. {{cite book}}: |last= мае агульную назву (даведка)
  28. Christmas in Ukraine. Why Christmas. Праверана 14 December 2020.
  29. Traditional Recipe of Ukrainian Kutia. Ethnocook. Праверана 27 November 2022.
  30. Sviat Vechir
  31. а б Boh predvičnyj(недаступная спасылка). Metropolitan Cantor Institute. Byzantine Catholic. Архівавана з першакрыніцы 4 сакавіка 2016. Праверана 26 снежня 2022.
  32. Леся Горошко, науковий співробітник Інституту народознавства НАН України у статті Юлії Курій, газета «Експрес»: Ялинка — це вже немодно! Архівавана 1 січня 2014.. — 30.12.2013 18:00

Літаратура

правіць