Ге́ліяс (стар.-грэч.: Ἥλιος або Ἠέλιος, Гелій, часам Ээліяс[3] «сонца») — у старажытнагрэчаскай міфалогіі[4] сонечнае бажаство, сын тытана Гіперыёна (адкуль пахабна яго мянушка «Гіперыёнід») і Тэі[5] (або сын Гіперыёна і Ірыфесы[6]), брат Селены і Эас.

Геліяс
стар.-грэч.: Ἥλιος
Ilion---metopa.jpg
Міфалогія старажытнагрэчаская рэлігія[d]
Пол мужчынскі пол
Бацька Гіперыён[1][2]
Маці Тэя[1] або Ірыфеса[d]
Браты і сёстры Эас
Сужэнец Рода, дачка Пасейдона, Ceto[d] і Aegle[d]
Дзеці Aegiale[d], Merope[d], Phaethon[d], Phaethusa[d], Lampetia[d], Перс, Astris[d], Aeëtes[d], Circe[d], Pasiphaë[d], Heliadae[d], Керкаф, Кандал, Актый, Тэнаг, Трыяп, сын Геліяса, Охім, Lindus[d], Macareus[d], Q9090441?, Q8209012?, Electryone[d], Euphrosyne[d], Thalia[d], Аглая, Aloeus[d], Aetheria[d], Bisaltes[d], Аўгій, Aega[d], Clymenus[d], Charites[d], Phaetontides[d], Phasis[d], Dioxippe[d], Helia[d], Amalthea[d] і Dirce[d]
У іншых культурах Sol[d], Sun[d], Сур'я і Hvare-khshaeta[d]
Commons-logo.svg Геліяс на Вікісховішчы

З часу Еўрыпіда Геліяса, як усёвідушчага бога Сонца, сталі атаясамляць з Апалонам, усёведным богам-прадракальнікам; адсюль іншае імя Геліяса — Феб. У Ферэкіда Сірскага Геліяс атаясамляецца з Зеўсам[7], у Феагена — з Гефестам, Апалонам і агнём[8]. Паводле Дзіянісія Скітабрахіёна, сам Геліяс — хлопчык, патоплены ў Эрыдане[9].

Паводле прамовы Коты[10], было пяць Геліясаў:

  1. Сын Зеўса, унук Эфіра.
  2. Сын Гіперыёна.
  3. Сын Гефеста, унук Ніла, з Геліяпаля.
  4. Народжаны німфай Аканфа на Родасе, продак родаскіх герояў.
  5. Бацька Ээта і Кіркі, з Калхіды.

Геліяс расказаў Гефесту, што Афрадыта ляжыць з Арэсам[11], за гэта Афрадыта была варожая да нашчадства Геліяса[12].

Распавёў Дэметры, што гэта Аід выкраў яе дачку Персефону.

Паводле Гамера, Геліяс — уладальнік сямі статкаў кароў і сямі статкаў авечак[13]. Яго каровы жылі ў Артэмісія ў Сіцыліі[14], іх пасвілі німфы Фаэтыса і Ламптыя. Штораніцы, паднімаючыся ў небе, і кожны вечар, апускаючыся ў Акіян, Геліяс любаваўся на сваіх вечна юных жывёл. Аднойчы Адысей высадзіўся на востраве, і яго спадарожнікі забілі некалькі быкоў сонечнага бога. У пакаранне за гэта Зеўс па просьбе Геліяса разбіў іх карабель маланкай. Выжыў толькі Адысей.

Культ Геліяса быў асабліва распаўсюджаны ў Карынфе, у Аргасе, у Элідзе і на востраве Родасе, дзе пры ўваходзе ў гавань стаяла яго каласальная выява. З жывёл яму былі прысвечаны певень і белыя коні. Адлюстроўваецца Геліяс амаль гэтак жа, як і Апалон, з якім збліжаўся па сонечных функцыях.

У рымскай міфалогіі Геліясу адпавядае Соль (лац.: Sol).

Умілаваныя і нашчадства ГеліясаПравіць

  • Па іншых версіях: маці Кіркі — Роды[20]; маці Ээта — Антыёпа[21]; маці Пасіфаі — Крыта[22]; маці Алаея — Антыёпа (паводле Еўмела).
  • Жонкай Геліяса і маці Астрыды таксама лічаць акіяніду Кета[28].
  • Клітыя і Леўкафея, дачка Архама. Клітыя пакахала Геліяса, але ён аддаў перавагу Леўкафеі. Геліяс пазбавіў Леўкафею нявіннасці, прыняўшы аблічча яе маці. Раўнівая Клітыя распавяла аб усім яе бацьку Ахраму, і той закапаў дачку жывой у зямлю. Клітыя ж пазней памерла ад голаду. Пасля смерці Леўкафея ператварылася ў галіну, якая змяшчае фіміям, а Клітыя — у кветку геліятроп[29]. Паводле Гігіна Лефкафея нарадзіла ад Геліяса Тэрсанонта з Андраса (аднаго з арганаўтаў)[30].
  • Аўгій, адзін з арганаўтаў, па некаторых крыніцах лічыцца сынам Геліяса[31] ад Гірміны або Наўсідамы[32], дочкі Амфідаманта.
  • Паводле Пталамея Гефестыёна, Алена — дачка Геліяса і Леды[34].
  • Гемера — багіня, якая ўвасабляла дзень. Лічылася спадарожніцай Геліяса.
  • Арга — дачка Зеўса і Геры, каханая Геліяса. Палюючы на аленя, яна гучна закрычала: «Нават калі алень бяжыць хутчэй чым сонца я наганю яго!». Гэтым яна раззлавала Геліяса, і ён ператварыў яе ў сабаку.
  • Гефест часам лічыцца сынам Геліяса.

Калос РодаскіПравіць

Статуя Геліяса ў Родасе з’яўлялася адным з цудаў свету, яна больш вядомая пад назвай «Калос Родаскі». Геліяс быў не проста асабліва ўшанаваным бажаством на востраве — па легендзе ён быў яго стваральнікам: не маючы месца, яму прысвечанага, сонечны бог вынес востраў на сваіх руках з марской глыбіні.

Свята ГеліясаПравіць

Штогод 20 ліпеня ў грэчаскіх гарадах праводзілася свята, адначасова прысвечаны Геліясу і Зеўсу.

Геліяс у літаратурыПравіць

Геліясу прысвечаны XXXI гімн Гамера і VIII арфічны гімн.

ЗноскіПравіць

  1. 1,0 1,1 Любкер Ф. Ἥλιος // Реальный словарь классических древностей по Любкеру / под ред. Ф. Ф. Зелинский, А. И. Георгиевский, М. С. Куторга и др. — СПб.: Общество классической филологии и педагогики, 1885. — С. 598–599.
  2. Любкер Ф. Hyperion // Реальный словарь классических древностей по Любкеру / под ред. Ф. Ф. Зелинский, А. И. Георгиевский, М. С. Куторга и др. — СПб.: Общество классической филологии и педагогики, 1885. — С. 649–650.
  3. Орфіка, фр.222 Керн
  4. Мифы народов мира. М., 1991-92. В 2 т. Т. 1. С. 271, Любкер Ф. Реальный словарь классических древностей. М., 2001. В 3 т. Т.2. С.99; Псеўда-Апаладор. Міфалагічная бібліятэка I 2, 2 далей
  5. Гесіёд. Тэагонія 371
  6. Гімны Гамера XXXI 2
  7. Ферэкід, фр. А9 Дыльс-Кранц = Іаан Лід. Пра месяцы IV 3
  8. Примечания А. А. Тахо-Годи в кн. Платон. Собрание сочинений. М., 1990-94. В 4 т. Т.3. С.582, см. Лосев А. Ф. Мифология греков и римлян. М., 1996. С.341
  9. Диодор Сицилийский. Историческая библиотека III 57, 5 // Лосев А. Ф. Мифология греков и римлян. М., 1996. С.785
  10. Цыцэрон. Аб прыродзе багоў III 54
  11. Гамер. Адысея VIII 271
  12. Сенека. Федра 124; Гігін. Міфы 148; Фульгенцый. Міфалогіі II 7
  13. Гамер. Адысея XII 127—132, 261—269
  14. Апіян. Рымская гісторыя XVII 116
  15. Гесіёд. Тэагонія 356
  16. Гамер. Адысея X 139; Гігін. Міфы 156
  17. Гамер. Адысея X 136—139
  18. Гігін. Міфы. Увядзенне 36
  19. Цэц. Каментар да «Аляксандры» Лікафрона 174
  20. Гесіёд, фр.351 М.-У.
  21. Еўмел. Карынфіяка, фр.3 Бернабэ = Схоліі да Піндара. Алімпійскія песні XIII 75
  22. Дыядор Сіцылійскі. Гістарычная бібліятэка IV 60, 4
  23. Авідзій. Метамарфозы IV 204; Псеўда-Апаладор. Міфалагічная бібліятэка I 4, 6
  24. Дыядор Сіцылійскі. Гістарычная бібліятэка V 56, 5
  25. Лукіян. Гутаркі богаў 12, 1; 25, 2
  26. Авідзій. Метамарфозы IV 204; Гігін. Міфы 152а
  27. Нон. Дзеянні Дыяніса XXXVIII 109
  28. Нон. Дзеянні Дыяніса XXVI 353
  29. Гесіёд, фр. 351 М.-У.; Авідзій. Метамарфозы IV 207—270
  30. Гігін. Міфы 14 (з. 32)
  31. Апалоній Родаскі. Арганаўтыка I 170; Фепкрыт. Ідыліі XXV 54
  32. Гігін. Міфы 14 (з. 29)
  33. Квінт Смірнскі. Пасля Гамера X 337
  34. Комментарий Д. О. Торшилова в кн. Гигин. Мифы. СПб, 2000. С. 98
  35. Фульгенцый. Міфалогіі II 7

СпасылкіПравіць


Пры напісанні гэтага артыкула выкарыстоўваўся матэрыял з Энцыклапедычнага слоўніка Бракгаўза і Ефрона (1890—1907).