Жак Рэнэ Шырак (фр.: Jacques René Chirac, 29 лістапада 1932, Парыж, V акруга — 26 верасня 2019) — французскі палітык, 22-і прэзідэнт Францыі (з 1995 па 2007).

Жак Шырак
фр.: Jacques Chirac
Jacques Chirac (1997) (cropped).jpg
прэзідэнт Францыі
17 мая 1995 — 16 мая 2007
Папярэднік Франсуа Мітэран
Пераемнік Нікаля Сарказі
прэм’ер-міністр Францыі[d]
27 мая 1974 — 25 жніўня 1976
Папярэднік П'ер Месмер
Пераемнік Раймон Бар
прэм’ер-міністр Францыі[d]
20 сакавіка 1986 — 10 мая 1988
Папярэднік Ларан Фабіус[d]
Пераемнік Мішэль Ракар
дэпутат Нацыянальнага сходу Францыі[d]
3 красавіка 1967 — 7 мая 1967
Папярэднік François Var[d]
Пераемнік Henri Belcour[d]
president of the general council[d]
15 сакавіка 1970 — 25 сакавіка 1979
князь Андоры[d]
17 мая 1995 — 16 мая 2007
Папярэднік Франсуа Мітэран
Пераемнік Нікаля Сарказі
mayor of Paris[d]
20 сакавіка 1977 — 16 мая 1995
Папярэднік Jules Ferry[d]
Пераемнік Jean Tiberi[d]
дэпутат Нацыянальнага сходу Францыі[d]
11 ліпеня 1968 — 12 жніўня 1968
Папярэднік Henri Belcour[d]
Пераемнік Henri Belcour[d]
дэпутат Нацыянальнага сходу Францыі[d]
2 красавіка 1973 — 6 мая 1973
Папярэднік Henri Belcour[d]
Пераемнік Henri Belcour[d]
дэпутат Нацыянальнага сходу Францыі[d]
15 лістапада 1976 — 2 красавіка 1978
Папярэднік Henri Belcour[d]
дэпутат Нацыянальнага сходу Францыі[d]
3 красавіка 1978 — 22 мая 1981
дэпутат Нацыянальнага сходу Францыі[d]
2 ліпеня 1981 — 1 красавіка 1986
дэпутат Нацыянальнага сходу Францыі[d]
2 красавіка 1986 — 3 красавіка 1986
Пераемнік Jean-Pierre Bechter[d]
дэпутат Нацыянальнага сходу Францыі[d]
23 чэрвеня 1988 — 1 красавіка 1993
дэпутат Нацыянальнага сходу Францыі[d]
2 красавіка 1993 — 16 мая 1995
Пераемнік Jean-Pierre Dupont[d]
Minister of the Interior[d]
27 лютага 1974 — 28 мая 1974
Папярэднік Raymond Marcellin[d]
Пераемнік Michel Poniatowski[d]
Minister of Agriculture and Rural Development[d]
7 ліпеня 1972 — 28 сакавіка 1973
Папярэднік Michel Cointat[d]
Пераемнік Жак Шырак
Старшыня (Аб'яднанне ў падтрымку рэспублікі[d])
5 снежня 1976 — 4 лістапада 1994
Пераемнік Ален Жупэ
Q51190349?
7 студзеня 1971 — 5 ліпеня 1972
Папярэднік Roger Frey[d]
Пераемнік Robert Boulin[d]
дэпутат Еўрапейскага парламента[d]
17 ліпеня 1979 — 28 красавіка 1980
Minister of Agriculture and Rural Development[d]
5 красавіка 1973 — 1 сакавіка 1974
Папярэднік Жак Шырак
Пераемнік Raymond Marcellin[d]
Q59947266?
1968 — 1988
Папярэднік Marcel Audy[d]
Пераемнік Georges Pérol[d]
Нараджэнне 29 лістапада 1932(1932-11-29)[1][2][…]
Смерць 26 верасня 2019(2019-09-26)[5][6][…] (86 гадоў)
Месца пахавання
Імя пры нараджэнні фр.: Jacques René Chirac
Бацька François Chirac[d]
Маці Marie-Louise Valette[d]
Жонка Bernadette Chirac[d]
Дзеці Claude Chirac[d] і Laurence Chirac[d]
Веравызнанне каталіцтва
Партыя
Адукацыя
Дзейнасць службовая асоба, дзяржаўны дзеяч, палітык
Аўтограф Jacques Chirac Signature.svg
Бітвы
Узнагароды
Commons-logo.svg Жак Шырак на Вікісховішчы

Адукацыя і пачатак кар’ерыПравіць

Яго бацькі, Абель Франсуа Шырак (1893—1968) і Мары-Луіза Валет (1902—1973), родам з дэпартамента Карэз на поўдні Францыі, абодва яго дзеда былі настаўнікамі, наступныя продкі — правансальскія сяляне. Прозвішча паходзіць з аксітанскай мовы. Адзінае дзіця ў сям’і (сястра памерла ў маленстве).

Вучыўся ў ліцэі Карно і Людовіка Вялікага, тры месяца прапрацаваў на транспартным судне, вышэйшую адукацую атрымаў у найпрэстыжных вучэбных установах Францыі — Інстытуце палітычных даследаванняў і Нацыянальнай школе кіравання (1957). Пасля канчатка вучобы пачаў кар’еру дзяржаўнага службоўца (аўдытар Злічальнай палаты, 1959) і неўзабаве заняўся палітычнай дзейнасцю. У 1962 абраны муніцыпальным дараднікам у Сент-Ферэёль, адкуль родам яго сям’я.

Лідар правых, прэм’ер і мэрПравіць

Шырак стаў актывістам, а затым адным з лідараў правых галісцкіх партый. Згуляў вялікую ролю ў выбарчых кампаніях Шарля дэ Голя ў 1965 і Жоржа Пампіду. Ад апошняга атрымаў за агрэсіўнасць і эфектыўнасць мянушку «Бульдозер».

Пры Пампіду ва ўрадзе П’ера Месмера заняў пост міністра сельскай гаспадаркі (1972). Пасля скону Пампіду ў 1974 годзе стаў лідарам (генеральным сакратаром) галісцкага Звяза дэмакратаў у абарону рэспублікі. Падтрымаў на выбарах прэзідэнта Жыскар д’Эстэна і ў абмен на падтрымку прызначаны прэм’ер-міністрам Францыі (1974—1976). Затым зрушаны Жыскарам і заменены на Раймона Бара, пасля чаго сышоў у апазіцыю і ўзначаліў партыю «Аб’яднанне ў падтрымку рэспублікі» (1976). З 1977 аж да абрання прэзідэнтам у 1995 — мэр Парыжа (першы мэр горада больш за векавы перыяд; пасада адноўленая пасля вылучэння французскай сталіцы ў асобны дэпартамент, увесь гэты час меліся пасады мэраў толькі ў акругах).

Перамога галістаў на парламенцкіх выбарах 1986 года прывяла да таго, што Шырак ізноў узначаліў урад у рамках «суіснавання» (cohabitation) з левым прэзідэнтам Франсуа Мітэранам. Шырак — адзіны палітык у гісторыі Пятай рэспублікі, які двойчы станавіўся прэм’ер-міністрам. Падчас другога прэм’ерства Шырака (які па сумяшчальніцтве заставаўся мэрам Парыжа) яго стаўленні з Мітэранам заставаліся вельмі напружанымі. На прэзідэнцкіх выбарах 1988 года дзейны прэм’ер Шырак выставіў сваю кандыдатуру супраць Мітэрана (які падчас тэледэбатаў дэманстратыўна яго называў «спадар прэм’ер-міністр») і прайграў, пасля чаго быў змушаны сысці ў адстаўку з прэм’ерскай пасады і ізноў стаў лідарам апазіцыі.

ПрэзідэнцтваПравіць

Першы тэрмін (1995—2002)Правіць

У 1995 годзе мэр Парыжа ізноў выставіў кандыдатуру на прэзідэнцкіх выбарах. На гэты раз яму процістаяў сацыяліст Ліянель Жаспен, якога Шырак, ненашмат саступіўшы яму ў першым туры, абыйшоў у другім. Пры Шыраку тэрмін прэзідэнцкіх паўнамоцтваў у Францыі быў скарочаны з 7 да 5 гадоў. Усяго Шырак правёў у Елісейскім палацы 12 гадоў, тым самым яго прэзідэнцтва стала другім па працягласці ў французскай гісторыі пасля 14-летняга кіравання Мітэрана.

 
Біл Клінтан і Жак Шырак

Пры Шыраку Францыя вярнулася да палітыкі галізма, відавочна дыстанцавалася ад ЗША і правяла дэманстратыўныя ядзерныя выпрабаванні ў Ціхім акіяне на атоле Муруроа. Ва ўнутранай палітыцы традыцыйны правы лібералізм (нізкая падатковая стаўка, адсутнасць кантролю коштаў) спалучаўся пры ім з вызначаным улікам досведу дырыжызма (дзяржаўнага ўмяшання) і сацыяльнай палітыкі; ён неаднаразова крытыкаваў «англасаксонскі ўльтралібералізм». Крытыкі вінавацілі Шырака ў непаслядоўнасці эканамічнай палітыкі і невыкананні перадвыбарных абяцанняў. Пяцігоддзе 1997—2002 гг. адзначана новым палітычным «суіснаваннем» Шырака, ужо як прэзідэнта, з Жаспенам, які ўзначаліў урад.

Другі тэрмін (2002—2007)Правіць

У 2002 годзе Шырак быў пераабраны на другі прэзідэнцкі тэрмін. Гэта адбылося дзякуючы нечаканаму выхаду ў другі тур лідара Нацыянальнага фронту Жан-Мары Ле Пена, у выніку чаго Шырак, які меў даволі нізкі рэйтынг і набраў у першым туры толькі 20 %, атрымаў 82 % галасоў у другім. Перад другім турам усе левыя партыі (акрамя Працоўнага дужання Арлет Лагіе) заклікалі сваіх прыхільнікаў прагаласаваць за Шырака пад лозунгамі: «за злодзея, але не за фашыста» і «галасуй з прашчэпкай на носе». У наступным рэйтынг Шырака заставаўся нізкім і не перавышаў 35 % падтрымкі.

Праз два месяца пасля выбараў, падчас параду на Елісейских палях 14 ліпеня 2002 года, адбыўся замах на Шырака. Той, хто квапіўся, быў раззброены мінакамі, падвергнуты псіхіятрычнаму лячэнню, а ўльтраправая групоўка, да якой ён прыналежыў, забароненая.

Сітуацыя з Ле Пенам мела і то важнае наступства, што прэм’ер Жаспен, які не выйшаў у другі тур, падаў у адстаўку, сацыялісты апынуліся ў стане крызысу, і сфарміравалася шырокая правая кааліцыя — Саюз за прэзідэнцкую большасць, прадстаўнікі якога Жан П’ер Рафарэн і Дамінік дэ Вільпен узначальвалі ўрад на працягу другога тэрміна Шырака. Шэраг правых і цэнтрыстаў, аднак, не ўвайшлі ў кіравальную большасць і ўтварылі розныя партыі еўраскептыкаў. У 2003 годзе Францыя не падтрымала ваенную аперацыю НАТА ў Іраку. У 2005 годзе канстытуцыя Еўрасаюза, за якую актыўна агітаваў Шырак, была адхіленая на рэферэндуме, пасля чаго Рафарэн падаў у адстаўку. У еўрапейскім маштабе вынік французскага рэферэндума прывёў да адмовы ад дадзенага праекту.

Сацыяльная стабільнасць у грамадстве сярэдзіны 2000-х гг. пакідала жадаць лепшага: 2005 год быў адзначаны беспарадкамі ў прыгарадах Парыжа, 2006 год — выступамі моладзі супраць закона аб кантракце першага наймання. Ізноў набралі сілу сацыялісты на чале з Франсуа Аландам і Сегален Руаяль, якая была высунутая ў прэзідэнты. 74-гадовы Шырак, па некаторых дадзеных, адзін час разглядаў магчымасць балатавацца ў 2007 годзе яшчэ на адзін пяцігадовы тэрмін, але пасля адмовіўся ад гэтай ідэі. Уласным фаварытам прэзідэнта быў яго апошні прэм’ер дыпламат Дамінік дэ Вільпен, аднак рэальная кан’юнктура сярод французскіх правых прывяла да таго, што 11 сакавіка 2007 года Шырак публічна падтрымаў кандыдатуру Нікаля Сарказі, харызматычнага міністра ўнутраных спраў і дзяржаўнага міністра ў кабінеце Вільпена.

Пасля прэзідэнцтваПравіць

Пасля абрання Сарказі прэзідэнтам Шырак 16 мая 2007 года пакінуў Елісейскі палац, склаўшы паўнамоцтвы прэзідэнта. З гэтага моманту Шырак стаў па праве і пажыццёва членам Канстытуцыйнай рады Францыі, а пачынальна з 15 лістапада ўдзельнічае ў яго пасяджэннях.

Гуманітарная дзейнасцьПравіць

Ініцыятар стварэння Парыжскага музея прымітыўнага мастацтва. У 2008 годзе стаў лаўрэатам Дзяржаўнай прэміі Расіі ў вобласці гуманітарнай дзейнасці.[1]

Прыватнае жыццёПравіць

Жанаты на Бернадэт Шадрон дэ Курсель, дзве дачкі — Лоранс (1958) і Клод (1962). Пара Шырак валодае замкам Біці ў дэпартаменце Карэз і парыжскай кватэрай плошчай 114 м².

Зноскі

  1. Person Profile // Internet Movie Database — 1990. Праверана 14 кастрычніка 2015.
  2. Jacques Chirac // Sycomore / Assemblée nationale Праверана 9 кастрычніка 2017.
  3. Jacques Chirac // SNAC — 2010. Праверана 9 кастрычніка 2017.
  4. 4,0 4,1 Fichier des personnes décédées mirror Праверана 20 красавіка 2021.
  5. https://www.20minutes.fr/politique/1749119-20190926-ancien-president-republique-jacques-chirac-decede
  6. Jacques Chirac (86) er død / пад рэд. T. PedersenNorge: Schibsted, 1945. — ISSN 0806-0894 Праверана 26 верасня 2019.
  7. Jacques Chirac // Brockhaus Enzyklopädie Праверана 9 кастрычніка 2017.
  8. L'inhumation de Jacques Chirac aura lieu lundi au cimetière du MontparnasseLCI, 2019.
  9. Jacques Chirac sera inhumé au côté de sa fille à Paris // Le MondeParis: Societe Editrice Du Monde, 2019. — 364240 экз. — ISSN 0395-2037; 1284-1250; 2262-4694

ЛітаратураПравіць

  • Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.18 Кн.1: Дадатак: Шчытнікі — ЯЯ / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. — Т. 18. — С. 18. — 472 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0295-4 (Т. 18 Кн. 1).