Адкрыць галоўнае меню

Беларуская незалежніцкая партыя

Беларуская незалежніцкая партыя (БНП) — вайскова-палітычная арганізацыя беларускіх дзеячаў, створаная ў гады Другой сусветнай вайны.

Беларуская незалежніцкая партыя
Афіцыйныя мовы: беларуская
Кіраўнікі
заснавальнік Вінцэнт Гадлеўскі
заснавальнік Станіслаў Грынкевіч
заснавальнік Часлаў Ханяўка
кіраўнік Цэнтральнага камітэту Усевалад Родзька
сябар ЦК Міхал Вітушка
сябар ЦК / кіраўнік Замежнага Сектару Дзмітрый Касмовіч
Заснаванне
1939
Ліквідацыя
сярэдзіна 1950
Дэвіз: «Беларусь перадусім!»

ГісторыяПравіць

БНП была ўтворана праўдападобна на мяжы 1939—1940 у Вільні (паводле іншай версіі, у Мінску ў 1942).[1] Ініцыятарам яе ўзнікнення быў адзін з ідэолагаў беларускага нацыянальнага руху ксёндз Вінцэнт Гадлеўскі, а аб’ядноўвала яна дзеячаў маладога пакалення.[2]

Кіравалася створанымі да восені 1942 Цэнтральным Камітэтам і пяццю акруговымі камітэтамі. Кіраўнікі: Усевалад Родзька (цэнтральны камітэт), Міхал Вітушка (сябар ЦК), Дзмітрый Касмовіч (сябар ЦК), Юльян Саковіч (мінскі акруговы камітэт), Аляксей Сянкевіч (мінскі акруговы камітэт — пасля гібелі Юльяна Саковіча ў чэрвені 1943 г.), Францішак Аляхновіч (віленскі акруговы камітэт), Янка Гінько (глыбоцкі акруговы камітэт), Рыгор Зыбайла (слонімскі акруговы камітэт), Віктар Сікора (пастаўскі акруговы камітэт), Іван Гелда (беластоцкі акруговы камітэт) і інш. Структуры БНП існавалі ў 1942-1943 на Браншчыне і Смаленшчыне. Выпускала фармальна нелегальны орган друку «Бюлетэнь БНП»[3], пасля вайны — бюлетэнь «Праца і Воля» (2 нумары, 1949). Фармальна БНП прадстаўлялася як патрыятычная і канспірацыйная арганізацыя з задачай збройнай барацьбы за незалежнасць Беларусі, рэальна кіраўніцтва ад пачатку супрацоўнічала з Абверам.

Члены БНП, працуючы ў створаным гітлераўцамі беларускім апараце, імкнуліся арганізаваць беларускі нацыянальны рух для адначасовага выступлення супраць нямецка-фашысцкіх захопнікаў і бальшавікоў. Было створана некалькі нелегальных узброеных груп, найбольш на Палессі — 12. Да сярэдзіны 1944 года БНП не мела шырокай падтрымкі. З прыходам Чырвонай Арміі дзейнасць БНП значна актывізавалася[4].

Практычную дзейнасць БНП пачала ў чэрвені 1944[5], стварэннем некалькі канспірацыйных груп у Беларусі дзеля вядзення разведкі і дыверсій у тыле Чырвонай Арміі (паводле інш. крыніц, падрыхтоўка такіх груп з дапамогаю Абверу вялася з восені 1943, асабліва актыўна зімой-вясной 1944[6]). Выконваючы непасрэдную сваю задачу барацьбы з савецкім войскам у Беларусі, БНП кіравала беларусаў-добраахвотнікаў у вайсковую школу «Дальвіц» (таксама вядомую як беларускі дэсантны батальён «Дальвіц»). Парашутныя закідванні груп з батальёну «Дальвіц» у Беларусь працягваліся з верасня 1944. Частка гэтых груп, як паведамлялася ў інфармацыйных дакументах БНП, працягвала дзейнічаць яшчэ зімою 1945/1946[7], і нават да 1956[8].

У якасці палітычнай праграмы прапаноўвалася выкарыстанне «непазбежнага канфлікту» саюзнікаў пасля перамогі над Германіяй, мацаванне ўласных (узброеных) сіл і ўзброеная барацьба за незалежнасць Беларусі ва ўмовах узгаданага канфлікту.

Пасля эвакуацыі з Беларусі ў 1944 у Германіі быў створаны Замежны Сектар БНП (кіраўнік Дз. Касмовіч). У 1944 кіраўніцтва БНП рэзка крытыкавала Беларускую Цэнтральную Раду і асабіста Р. Астроўскага за кан’юнктурніцтва, марыянеткавы характар дзеянняў, нарэшце, спыніла ўсякае супрацоўніцтва ў пач. 1945. Асабліва моцна БНП выражала незадавальненне няўдалай арганізацыяй «эвакуацыі з Беларусі» ў 1944 і стратай большай часткі асабовага складу БКА, таксама неэфектыўнасцю дзеянняў Астроўскага па стварэнні беларускага войска ў Германіі. Адзначаецца[5], што такія закіды з’яўлялі выключна нямецкія вайсковыя патрэбы канца вайны (задача абароны Германіі кожным коштам).

Пасля раззбраення батальёну «Дальвіц» у Чэхіі (1945), частка яго асабовага складу накіравалася ў Беларусь для працягу ўзброенай барацьбы, але на Беласточчыне была выкрыта савецкай бяспекай і амаль цалкам арыштавана. Кіраўнікі былі суджаныя ў «справе шасцёх» (верагодна, май 1946), Родзька і Гелда пакараныя смерцю.

Пасля вайны БНП дзейнічала сярод беларускіх супольнасцяў у заходніх акупацыйных зонах і Заходняй Еўропе. У 19481949 вакол пытання падтрымкі Беларускага нацыянальнага цэнтру ў шэрагах кіраўніцтва партыі адбыўся падзел, кожная з груповак прэтэндавала на назву БНП (у выніку Б. Рагуля, М. Рагуля, У. Набагез выключаны з ЦК). У далейшым (1954), лідары БНП прызнавалі БЦР як «адзіны легітымны прадстаўнічы цэнтр», а Астроўскага як «вялікага і заслужанага беларускага патрыёта», рэзка выступалі супраць удзелу беларускай моладзі ў скаўцкім і хрысціянска-моладзевым рухах.

У сярэдзіне 1950-х, без фармальнага роспуску партыі, Замежны Сектар БНП увайшоў у Беларускі вызвольны фронт, арганізаваны Дз. Касмовічам.

Прысяга беларускай незалежніцкай партыіПравіць

Прысягаю на Бога, што буду верным да смерці свайму Народу і Бацькаўшчыне, буду аддана і самаахвярна змагацца за незалежнасць Беларусі і за шчасце і волю Беларускага Народа. Уступаючы ў рады БНП, прысягаю не здрадзіць яе спраў і тайнаў ані словам, ані чынам, хоць бы мяне чакалі найбольшыя спакусы і мукі. За справу БНП прысягаю аддаць у кожную хвіліну жыццё, бо ведаю, што яе справа - гэта справа волі і шчасця Беларускага Народа і Бацькаўшчыны, і што сёння толькі ў шчыльных радах БНП мы здабудзем незалежнасць Беларусі і дамо адпор нашым ворагам. Ведаю, што за здраду спраў і тайнаў партыі кожны яе сябра караецца смерцю. Ад сённяшняга дня - я актыўны змагар і працаўнік БНП

.

Зноскі

  1. Ёрш С., Горбік С. Беларускі супраціў. С. 19-20
  2. Ёрш, С.14.
  3. 2 нумары ў 1942—1944 у Беларусі (2-і нумар тыражом 500 ас.), 3-і — жнівень 1944, Усх. Прусія, 4-ы — восень 1944, Берлін, 5-ы (апошні «ваенны») — снежань 1944 або студзень 1945, 6-ы (апошні) — восень 1946, Зах. Германія. Ёрш, С.127-129.
  4. ЭГБ, т. 1. С. 393-394
  5. 5,0 5,1 Туронак, С.155.
  6. Ёрш, С.15.
  7. Ёрш, С.137,138.
  8. Ёрш, С.17.

КрыніцыПравіць

СпасылкіПравіць