Танганьіка

(Пасля перасылкі з Возера Танганьіка)

Танганьіка — буйное возера ў Цэнтральнай Афрыцы. Другое па глыбіні (пасля возера Байкал) возера планеты, адно з самых старажытных па паходжанню. Берагі возера належаць чатыром краінам — Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга, Танзаніі, Замбіі і Бурундзі.

Танганьіка
Fisherman on Lake Tanganyika.jpg
Рыбацкае судна на возеры Танганьіка
Каардынаты: 5°30′ пд. ш. 29°30′ у. д.HGЯO
Размяшчэнне Цэнтральная Афрыка
Вышыня над узроўнем мора 773 м
Плошча 32,9 тыс. км²
Найбольшая глыбіня 1470 м
Плошча вадазбору 231 000 км²
Упадаюць Рузізі, Малагарасі
Выцякаюць Лукуга
Танганьіка (Афрыка)
Танганьіка
Танганьіка
Танганьіка (Танзанія)
Танганьіка
Танганьіка
Лагатып Вікісховішча Танганьіка на Вікісховішчы
Здымак з космасу

Даўжыня возера — каля 650 км, шырыня — 40—80 км. Плошча 34 тыс. км². Ляжыць на вышыні 773 метраў над узроўнем мора ў тэктанічнай упадзіне Усходне-Афрыканскай зоны разломаў. Прыбярэжныя ландшафты, як правіла, уяўляюць сабой велізарныя скалы і толькі з усходняга боку берагі спадзістыя. На заходнім узбярэжжы стромкія бакавыя сцены Усходне-Афрыканскай рыфтавай зоны, якія фарміруюць берагавую лінію, дасягаюць 2000 м у вышыню. Берагавая лінія спярэшчаная бухтамі і залівамі. Самы вялікі з іх — заліў Бертана. Сілкуецца возера ад некалькіх прытокаў. Адзіная рака, якая выцякае з возера, — Лукуга — пачынаецца ў сярэдняй частцы заходняга ўзбярэжжа і цячэ на захад, злучаючыся з ракой Конга, якая ўпадае ў Атлантыку.

У возеры водзяцца гіпапатамы, кракадзілы, шмат вадаплаўнай птушкі. Добра развітыя рыбалоўства і суднаходства.

Старажытнасць возера і доўгі перыяд ізаляцыі прывялі да развіцця вялікай колькасці эндэмічных арганізмаў, у тым ліку з сямейства Cichlidae (цыхлід). З больш чым 200 разнавіднасцяў рыб каля 170 — эндэмікі.

Танганьіка населеная прыкладна да глыбіні 200 м, ніжэй гэтай адзнакі назіраецца высокая канцэнтрацыя серавадароду і жыццё адсутнічае да самога дна. Гэты пласт возера з’яўляецца велізарным «магільнікам», які складаецца з арганічнага глею і асадкавых мінеральных злучэнняў.

Тэмпература вады Танганьікі строга адрозніваецца па пластах. У верхнім пласце тэмпература вагаецца ад 24 да 30 градусаў, з паніжэннем на вялікіх глыбінях. З-за рознай шчыльнасці вады і адсутнасці прыдоннага цячэння пласты не змешваюцца, і тэмпература на ніжніх гарызонтах дасягае ўсяго толькі 6-8 градусаў.

Вада Танганьікі вельмі празрыстая (да 30 м). У ёй у невялікіх канцэнтрацыях растворана мноства соляў, так што па сваім складзе яна нагадвае моцна разведзеную марскую. Калянасць вады (у асноўным абумоўленая солямі магнію) вагаецца ад 8 да 15 градусаў. Вада мае шчолачную рэакцыю, pН 8,0 — 9,5.

Возера адкрылі ў 1858 годзе англійскія вандроўнікі Рычард Фрэнсіс Бёртан і Дж. Спік.

Паходжанне тапонімаПравіць

Паводле распаўсюджанай гіпотэзы, назва возера «Танганьіка» паходзіць ад словазлучэння «Этанга янья», што ў перакладзе з мовы племені бемба, якое жыве ў паўднёвага ўзбярэжжа возера, азначае «водны рэзервуар, поўны рыбы».

Паходжанне возераПравіць

Возера з'яўляецца другім па велічыні ў свеце пасля Байкала па ўзросту на Зямлі. Яно утварылася 20 мільёнаў гадоў таму [1].

Прэснаводныя лініі ракападобных і бруханогіх малюскаў у возеры дэманструюць дзіўнае марфалагічнае падабенства з марскімі відамі і сямействамі, якія ў асноўным абмежаваныя марскім асяроддзем, але чамусьці сустракаюцца таксама ў возеры Танганьіка. З-за моцных марфалагічных сувязяў паміж фаунай возера Танганьіка і марскімі арганізмамі навукоўцы першапачаткова лічылі, што некаторы час у сваёй гісторыі возера было непасрэдна звязана з акіянам. Далейшыя даследаванні геалогіі рэгіёну, аднак, адзначаюць, што Вялікія Афрыканскія азёры утварыліся ў рыфтавай даліне на кантыненце, і, такім чынам, яны ніколі не мелі непасрэднага кантакту з акіянам. Хоць гіпотэза аб прамой марской сувязі лічыцца несапраўднай, загадка «ўтварэння Танганьікі» засталася без адказу: як утварыўся такі спецыялізаваны і ўнікальны прэснаводны біятоп гэтага возера, і чаму яго ўзаемасувязь з морам не пацверджана геалагічна?

Аднак цяпер існуе добра пацверджаная гіпотэза аб тым, што на фарміраванне возера (асабліва часткі яго фауны і флоры) паўплываў Сусветны акіян. Англійскі навуковец Джэс Мур адкрыў буйныя марскія адклады на афрыканскім кантыненце і выкарыстоўвае гэтыя факты як адзін з самых важкіх аргументаў для доказу гістарычнай сувязі возера Танганьіка з Сусветным акіянам. Апошнія геафізічныя даследаванні паказваюць, што буйныя марскія «ўварванні» ў Афрыку адбываліся некалькі разоў у розныя геалагічныя перыяды. У вапняковых адкладах басейна Конга было знойдзена мноства астанкаў марской рыбы, што пераканаўча даказвае маштабныя марскія ўварванні на афрыканскі кантынент у канцы юрскага перыяду (150 мільёнаў гадоў таму). Аналізы седыменталогіі у Цэнтральнай і Заходняй Афрыцы паказваюць, што павышэнне ўзроўню мора з-за змены клімату працягвала стымуляваць марскія ўварванні пасля юрскага перыяду, і гэта пацвярджаецца высновамі і даследаваннямі ў Лівіі і Заходняй Афрыцы ў позніх пластах мелавага перыяду і да эацэну. Улічваючы частату і маштаб марскіх уварванняў на афрыканскі кантынент за апошнія 150 мільёнаў гадоў, некалькі дзіўна, што так мала ўвагі было нададзена магчымасці таго, што марскія арганізмы заставаліся ў прэснай вадзе Танганьікі і пазней ператварыліся ў сённяшнюю водную біяразнастайнасць.

ХарактарыстыкіПравіць

У даўжыню возера працягнулася на 676 кіламетраў (самае доўгае ў свеце прэснаводнае возера) і мае ў сярэднім 50 кіламетраў у шырыню. Плошча возера складае 32900 км², а даўжыня берагавой лініі — 1828 кіламетраў. Сярэдняя глыбіня — 570 метраў, а максімальная — 1470 метраў. Аб’ём — 18900 км³[2]. Возера размешчана ў рыфтавай западзіне Альбярцін, якая з’яўляецца заходняй галіной Усходне-Афрыканскай зоны разломаў. Танганьіка — найбуйнейшае і найстарэйшае возера рыфтавай даліны[3]. Прыбярэжныя ландшафты, як правіла, уяўляюць сабою велізарныя скалы і толькі з усходняга боку берага спадзістыя. На заходнім узбярэжжы стромкія бакавыя сцены Усходне-Афрыканскай рыфтавай зоны, якія фармуюць берагавую лінію, дасягаюць 2000 м у вышыню. Берагавая лінія спярэшчаная бухтамі і залівамі. Самы вялікі з іх — заліў Бертона. Жывіцца возера ад некалькіх прытокаў, плошча басейна складае 231000 км². Найбуйнейшай упадаючай ракой з’яўляецца Рузізі, дэльта якой знаходзіцца ў паўночнай частцы возера. З усходняга боку ў возера ўпадае рака Малагарасі. Малагарасі па паходжанні больш старажытная, чым Танганьіка, і ў мінулым упадала непасрэдна ў раку Конга. Адзіная вынікаючая рака — Лукуга (Lukuga) — пачынаецца ў сярэдняй частцы заходняга ўзбярэжжа і цячэ на захад, злучаючыся з ракой Конга, якая, ў сваю чаргу, ўпадае ў Атлантыку.[4]. Гадавы прыход вады ў возера складае 64,8 км³, з іх 40,9 км³ прыпадае на ападкі (63 %) і 23,9 км³ — на прытокі (37 %). Значную долю расходу вады складае выпарэнне — 61,2 км³ (94,4 %), аб’ём сцёку праз Лукугу ацэньваецца ў 3,6 км³ (5,6 %). Сярэдняя тэмпература паверхні 25 °C, pH у сярэднім 8,4. Значная глыбіня возера і яго размяшчэнне ў трапічным поясе ствараюць умовы, пры якіх не адбываецца кругазвароту вады ў вадаёме, гэта значыць возера ўяўляе сабой мерыміктычны вадаём, у якім ніжні пласт вады не змешваецца з верхнімі пластамі. Па аб’ёме бескіслародных вод Танганьіка займае другое месца пасля Чорнага мора[3]

З прычыны хуткага выпарэння з-за гарачага клімату ўзровень возера моцна залежыць ад рэк, якія ўпадаюць у яго, асабліва ад ракі Рузізі. Менавіта воды прытокаў дазваляюць возера захоўваць досыць высокі ўзровень, каб мець магчымасць выцякаць у Лукугу. Аднак яшчэ 12000 гадоў таму Рузізі не ўпадала ў Танганьіку. Рузізі выцякае з возера Ківу, а ўвесь басейн гэтага возера ў мінулым ставіўся да возера Эдуард, якое належыць да басейну Нілу. Толькі пасля вывяржэння вулкана адбылося пераразмеркаванне басейнаў. Старажытныя сляды берагавой лініі сведчаць аб тым, што ў старажытнасці ўзровень Танганьікі мог быць на 300 метраў ніжэйшы за сучасны ўзровень, і возера не мела выхаду да мора. Нават сучаснае скідванне можа лічыцца няўстойлівым і, магчыма, яго не было, калі возера было знойдзена еўрапейцамі ў 1858 годзе. Таксама верагодна, што ў розныя гістарычныя часы Танганьіка магла мець адрозныя ад сучасных прытокі і вытокі. У яго маглі ўпадаць воды возера Руква, а выцякаць яно магло ў возера Ньяса і ў НілLevequ, Christian. Biodiversity Dynamics and Conservation: The Freshwater Fish of Tropical Africa (англ.) . — Cambridge University Press, 1997. — С. 110.</ref>. Выказваюцца асцярогі, што любое павышэнне тэмпературы і выпарэння з-за кліматычных змяненняў можа пацягнуць надзвычай хуткае падзенне ўзроўню вады ў возеры.

Возера падзяляецца на тры аб’ёмных басейны: басейн Кігома ў паўночнай частцы з максімальнай глыбінёй 1310 метраў, басейн Кунгве ў сярэдзіне з максімальнай глыбінёй 885 метраў і басейн Кіпілі ў паўднёвай частцы з максімальнай глыбінёй 1410 метраў.[3].

ВадаПравіць

Тэмпература вады Танганьікі строга адрозніваецца па пластах. Так, у верхнім пласце тэмпература вагаецца ад 24 да 30 градусаў, з паніжэннем на вялікіх глыбінях. З-за рознай шчыльнасці вады і адсутнасці прыдоннай плыні пласты не змешваюцца, і тэмпература на ніжніх гарызонтах дасягае ўсяго толькі 6-8 градусаў.

Глыбіня пласта тэмпературнага скоку каля 100 м. Вада Танганьікі вельмі празрыстая (да 30 м). У ёй у невялікіх канцэнтрацыях растворана мноства соляў, так што па сваім складзе яна нагадвае моцна разбаўленую марскую. Жорсткасць вады (галоўным чынам абумоўленая солямі магнію) вагаецца ад 8 да 15 градусаў. Вада мае вадародны паказчык pH 8,0-9,5.

Утрыманне пажыўных рэчываў, такіх як азот, кісларод, крэмній і фосфар, мае ярка выяўленае адрозненне ў залежнасці ад глыбіні, што абумоўлена прыродай возера. Пры гэтым багацце верхняга пласта вод Танганьікі пажыўнымі рэчывамі, што павінна тлумачыць вялікія аб’ёмы здабычы рыбы, з’яўляецца вельмі нетыповым для азёр падобнага тыпу. Даследаванні паказалі, што магчымай прычынай можа з’яўляцца паслабленне тэрмакліну, якое выяўляецца ў перыяды зніжэння тэмпературы паветра і дзеянні паўднёвых пасатаў. Паслабленне тэрмакліну дазваляе пажыўным рэчывам, змешчаным на глыбіні, паднімацца ў эпілімніён (верхнія пласты возера). Такім чынам, возера знаходзіцца ў моцнай залежнасці ад кліматычных умоў. Супярэчлівасць паказчыкаў заахвоціла некаторых даследчыкаў аднесці возера да разраду псеўда-эўтрафікацыйных.

У сухі сезон (травень-верасень) пад дзеяннем паўднёвых пасатаў вада ссоўваецца з поўдня на поўнач, ініцыюючы такім чынам апвелінг вод з глыбіні і канцэнтрацыю цёплых мас вады на поўначы возера. У цёплы малаветраны сезон з кастрычніка па май адбываецца зваротнае пераразмеркаванне і выраўноўванне тэмпературы вады ў эпілімніёне. Пасля стабілізацыі ў верхнім пласце возера выяўляюцца сейшы, якія, аднак, слаба ўплываюць на мяшанне пластоў і практычна не правакуюць паступленні пажыўных рэчываў з глыбіні.

ФаўнаПравіць

Фаўна возера налічвае больш за 2 тыс. відаў, уключаючы каля 600 эндэмікаў. З больш за 200 разнавіднасцяў рыб каля 170 эндэмічных. Тут водзяцца гіпапатамы, кракадзілы, вадаплаўныя птушкі, ракападобныя, бруханогія малюскі, дробныя медузы, розныя выгляды прамысловай рыбы. Адмысловае месца ў гаспадарцы прыбярэжных краін займае вылаў акварыўмных рыб.

Многія насельнікі Танганьікі маюць падабенства з марскімі жывёламі. Гэта тлумачыцца тым, што возера ўтварылася ў старажытны перыяд і ні разу за сваю гісторыю не перасыхала, з прычыны чаго фауна не вымірала, але ўвесь час папаўнялася новымі відамі, якія фармаваліся падчас эвалюцыі. Апроч гэтага, Танганьіка на працягу значнага часу была бяссцёкавым вадаёмам, таму яе жывёльны свет развіваўся ў ізаляцыі ад суседніх водных аб’ектаў.

Зоны пасяленняПравіць

Танганьіка населена прыкладна да глыбіні 200 м, ніжэй гэтай адзнакі (тут знаходзіцца каля 90 % аб’ёму вады) назіраецца высокая канцэнтрацыя серавадароду, і жыццё адсутнічае да самага дна. Гэты пласт возера з’яўляецца вялізным «магільнікам», які складаецца з арганічнага глею і ападкавых мінеральных злучэнняў.

 
Глыбіня Танганьікі ў параўнанні з глыбінямі Каспійскага мора і возера Байкал

Рыбныя запасыПравіць

Рыбныя запасы Танганьікі з’яўляліся галоўным фактарам харчовага, эканамічнага і сацыяльнага дабрабыту для карэнных жыхароў рэгіёна са старажытных часоў[3]. Воды Танганьікі на першы погляд з’яўляюцца алігатрофнымі, гэта значыць, змяшчаюць мала пажыўных рэчываў, пра што сведчаць шматлікія прыкметы: воды возера звычайна заўсёды паказваюць высокую празрыстасць па дыску Секі, маюць недахоп біямасы багавіння, ніжнія пласты вады збедненыя ўтрыманнем кіслароду, аднак пры гэтым здабыча рыбы на возеры вельмі значная і пераўзыходзіць у адносных паказчыках здабычу на многіх буйных азёрах (запасы рыбы ў азёрах звычайна складаюць ад 0,02 да 0,2 ад першаснай біялагічнай прадукцыі[en], тады як у Танганьіке яны складаюць надзвычай высокую велічыню ў 0,45 %, што падобна з узроўнем марскіх біясістэм). Прыводзіліся адзнакі першаснай біялагічнай прадукцыі ў возеры (дадзеныя на пачатак 1980-х), якая знаходзілася ў межах ад 0,1 да 3,1 гК/(м²×д) (грамаў арганічна злучанага вугляроду з квадратнага метра ў дзень), аднак гэтая велічыня недастатковая, каб забяспечваць здабычу рыбы ў той жа перыяд у 125 кг/га. Меркавана, крыніцай адсутнасці пажыўных рэчываў могуць служыць воды рэк і раўчукоў, якія ўпадаюць у возера, а таксама асаблівасці цыклаў перасоўвання водных мас, адкрытыя ў апошнія дзесяцігоддзі. Таксама выказваліся здагадкі, што трафічныя сеткі возера падобная з марской, і базавым элементам у харчовым ланцужку з’яўляюцца весланогія ракападобныя, спажыўцамі якіх выступаюць падобныя на марскія віды рыб[3]. Такім чынам, арганічна злучаны вуглярод прапускае стадыю акумуляцыі ў планктону. Спецыфіка гістарычнага развіцця возера, калі яно доўгія стагоддзі існавала як замкнёная сістэма, дазволіла шляхам эвалюцыі сфармавацца эфектыўным кароткім трафічным ланцугам.

Захаванасць і пагрозыПравіць

У воды Танганьікі, асабліва ў яе паўночнай частцы, у берагоў Бурундзі, увесь час адбываецца скід прамысловых, сельскагаспадарчых і бытавых адыходаў. З прычыны адсутнасці вадаправода і каналізацыі жыхары прыбярэжных вёсак нярэдка спраўляюць натуральныя патрэбы прама ў возера, пры гэтым ваду для побытавых патрэб яны бяруць з гэтага ж вадаёма. Як следства, у Бурундзі рэгулярна адзначаюцца ўспышкі інфекцыйных захворванняў, перш за ўсё халеры.

Іншай праблемай, якая пагражае экасістэме Танганьікі, у апошні час стала распаўсюджванне ў возеры новых відаў раслін. З іх найбольшую небяспеку, на думку навукоўцаў, уяўляе вадзяны гіяцынт (лац.: Eichhornia crassipes). Разрастаючыся з вялікай хуткасцю, гэта расліна пакрывае паверхню возера шчыльным дываном, што перашкаджае доступу сонечнага святла, а таксама парушае натуральны кіслародны рэжым вадаёма. Гэта прыводзіць да міграцыі ці гібелі арганізмаў — насельнікаў возера. Акрамя таго, ствараюцца перашкоды для суднаходства.

Эканамічнае значэннеПравіць

Танганьіка служыць жыццёва важнай базай для навакольных краін. Возера з'яўляецца крыніцай пітной вады, ежы, служыць транспартным шляхам. Вобласць валодае вялікім патэнцыялам для экалагічнага турызму[5], бо уздоўж узбярэжжа возера знаходзіцца шмат чыстых пляжаў і прыгожых скалістых участкаў, астравоў і заліваў.

У 1995 годзе рыбнай лоўляй на возеры займалася каля 45 тысяч чалавек, колькасць рыбалоўчых судоў складала амаль 20 тысяч адзінак[5]. Асноўныя аб'екты рыбалоўнай здабычы — ндагала (падобныя на сардзін віды селядцовых)[6]), нільскі акунь, тылапія[7].

Інфраструктура ўзбярэжжа і турызмПравіць

Найбуйнейшым горадам-портам Танганьікі з'яўляецца Бужумбура з насельніцтвам ~500 000 чалавек, другі па значнасці - горад-порт Калемі (Конга) і Кігома (Танзанія), які мае чыгуначныя зносіны з горадам Дар-эс-Салам на ўзбярэжжа Індыйскага акіяна. У гэтых гарадах дзейнічаюць суднаходныя лініі, з іх дапамогай ажыццяўляецца зносіны паміж многімі населенымі пунктамі на ўзбярэжжа возера. Інфраструктура найбольш развіта на поўначы і поўдні возера. На поўначы ўздоўж возера пракладзена асфальтаваная траса. На замбійскім узбярэжжы таксама ёсць шэраг невялікіх гасцініц эканомкласа, разлічаных на небагатых турыстаў. Гасцініцы размешчаны ў маляўнічых бухтах, такіх як Касаба, Ндоле, Нкамба і Ісанга. Дабрацца да іх прасцей за ўсё па чыгунцы, пабудаванай яшчэ немцамі ў пачатку мінулага стагоддзя.

На ўзбярэжжы Конга можна знайсці, у асноўным, невялікія, прыватныя, стылізаваныя хаціны, разлічаныя хутчэй на аматараў экзотыкі.

ТранспартПравіць

Возера Танганьіка адыгрывае значную ролю ў ажыццяўленні пасажырскіх і грузавых перавозак Танзаніі, Дэмакратычнай Рэспублікі Конга, Замбіі і Бурундзі. З прычыны адсутнасці ў многіх прыбярэжных раёнах развітой сеткі дарог з цвёрдым пакрыццём возера фактычна з'яўляецца галоўнай транспартнай артэрыяй для мясцовых жыхароў.

Найважнейшыя парты — Бужумбура (Бурундзі), Кігома (Танзанія), Калемія (ДР Конга). Кігома мае чыгуначныя зносіны з Дар-эс-Саламам, партовым горадам на беразе Індыйскага акіяна.[7].

Даследаванні возераПравіць

З 1992 года функцыянуе "Праект па даследаванні возера Танганьіка" (The Lake Tanganyika Research Project, LTR), створаны Харчовай і сельскагаспадарчай арганізацыяй ААН. З 1995 года пачынае дзейнічаць яшчэ адзін праект — «Праект біяразнастайнасці возера Танганьіка», які атрымлівае сродкі праз Глабальны экалагічны фонд Праграму развіцця ААН Праграмы развіцця ААН. Праект LTR займаецца рыбнымі запасамі Танганьікі, іх ацэнкай, даследаваннем, стварэннем эфектыўных мадэляў выкарыстання з мэтай забеспячэння дабрабыту насельніцтва і захаванасці саміх запасаў. Штаб-кватэра праекта размяшчаецца ў Бужумбура Бужумбуры, Бурундзі, і ўключае прадстаўнікоў Воднага Дэпартамента, нацыянальных даследчых інстытутаў ваУвіры, Дэмакратычная Рэспубліка Конга, Кігома, Танзанія, Мпулунгу[en], Замбія.

Праектам у ліпені 1993 года была запушчана спецыяльная навукова-даследчая праграма па правядзенні гідрадынамічных, лімналагічных даследаванняў, даследаванняў рыбы і планктону, правядзення генетычных даследаванняў відаў рыб, збору статыстычных звестак. Навукова-даследчае судна праграмы, Tanganyika Explorer, праводзіла розныя віды даследаванняў непасрэдна на возеры.

Зноскі

  1. Мир озер. Книга для внеклассного чтения учащихся 8-10 классов средней школы. — М.:Просвещение, 1989
  2. Datbase Summary: Lake Tanganyika (недаступная спасылка). www.ilec.or.jp. Архівавана з першакрыніцы 10 лістапада 1999. Праверана 14 сакавіка 2008.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 V. T. Langenberg. On the limnology of Lake Tanganyika. Thesis Wageningen University, The Netherlands.ISBN 978-90-8504-784-1. P.13-23
  4. Кравчук П. А. Рекорды природы. — Любешов: Эрудит, 1993. — 216 с. ISBN 5-7707-2044-1.
  5. 5,0 5,1 From Limnology to Fisheries: Lake Tanganyia and Other Large Lakes. 1999, Kluwer Academic Publishers. ISBN 0-7923-6017-6
  6. Озеро Танганьика. geodesire. Праверана 25 мая 2018.
  7. 7,0 7,1 Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая Российская энциклопедия, 2004—.

ЛітаратураПравіць

  • Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2002. — Т. 15. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0251-2 (Т. 15).
  • A. Koenings, H.W. Dieckhoff: Geheimnisse des Tanganjikasees, ISBN 3-928457-10-1
  • Олейников И. Н. Страны и народы Востока / Под общей редакцией члена-корреспондента АН СССР Д. А. Ольдерогге. — Москва: Наука, 1969. — С. 182—207.
  • Большая советская энциклопедия : ([в 30 т.]) / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд.. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. (руск.) 
  • Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая Российская энциклопедия, 2004—.

СпасылкіПравіць