Беларускі музей у Вільні

Беларускі музей у Вільні, Віленскі беларускі музей імя Івана Луцкевіча (па-польску: Muzeum Białoruskie w Wilnie, па-літоўску I. Luckevičiaus baltarusių muziejus) — адна з галоўных навуковых і асветніцкіх устаноў у гісторыі Беларусі. Існавала ў 19211945 гадах, знаходзілася ў Вільні на вуліцы Вастрабрамская, 9 ў будынку былога базыльянскага кляштара разам з Беларускім навуковым таварыствам і Беларускай гімназіяй. Адноўлены ў 2001 годзе як Грамадская арганізацыя «Віленскі беларускі музей імя Івана Луцкевіча», з 2021 году мае памяшканне на вуліцы Віленскай, 20.

Беларускі музей у Вільні
Muzeum Białoruskie w Wilnie, I. Luckevičiaus baltarusių muziejus
Заснаваны 1921, адроджаны ў 2001
Месцазнаходжанне Вастрабрамская №9, Вільня, Віленская №20 Vilniaus g.
Дырэктар Антон Луцкевіч, сучасны - Людвіка Кардзіс
Commons-logo.svg Беларускі музей у Вільні на Вікісховішчы

Калекцыя Івана Луцкевіча. Напрацягу большай часткі свайго свядомага жыцця, пачынаючы яшчэ з юнацкіх гадоў, Іван Луцкевіч натхнёна збіраў памяткі беларускай даўніны, якія паступова склаліся ў багатую і разнастайную калекцыю і леглі ў аснову закладзенага ў 1921 годзе музея. Збор старажытнасцяў Іван Луцкевіч распачаў яшчэ падчас навучання ў 3 класе гімназіі і пры любой магчымасці папаўняў яго новымі цікавымі экспанатамі. Да 1908 года, калі Луцкевіч перавёз свае скарбы ў рэдакцыю «Нашай нівы», калекцыя ўжо мела ў складзе асобнікі Бібліі Францыска Скарыны, Статута Вялікага Княства Літоўскага на старабеларускай мове, некалькі слуцкіх паясоў, асобнікі «Мужыцкай праўды» Кастуся Каліноўскага, а таксама іншыя каштоўныя прадметы.

«Польскі перыяд» (1921—1939) у гісторыі Віленскага беларускага музея[1]. У 1921 годзе на аснове калекцыі Івана Луцкевіча ў невялікім памяшканні[2], пяці[3] ці шасці пакоях [4] ў Базыльянскіх мурах Беларускім Навуковым Таварыствам быў створаны музей, дзеля ўвекавечання ахвярадаўцы названы «Беларускім музеем імя Івана Луцкевіча» (Віленскі беларускі гісторыка-этнаграфічны музей імя Івана Луцкевіча)[5]. Уладкаваннем Музея займаліся брат Івана Антон Луцкевіч, а таксама інжынер Лявон Дубейкаўскі. Першы актыўна прапагандаваў дзейнасць гэтай установы ў віленскім асяроддзі, у тым ліку праз змяшчэнне інфармацыі аб музеі ў даведніках і навуковых зборніках.

Калекцыя Івана Луцкевіча складалася з наступных раздзелаў:

· Этнаграфія (адзенне, тканіны, хатнія вырабы, музычныя інструменты);

· Археалогія (рэчы з курганных і іншых раскопак);

· Мастацтва (карціны, абразы, графіка, дэкаратыўна-прыкладное мастацтва);

· Нумізматыка;

· Зброя і рыштунак;

· Бібліятэка (пераважна старадрукі і рукапісы).

"Галоўнай думкай Івана Луцкевіча быў збор матэрыялаў, якія зрабілі б магчымымі даследавання матэрыяльнай і духоўнай культуры беларусаў — перш за ўсё народнай, беларускай гісторыі — з асаблівым акцэнтам на перыяд Вялікага княства літоўскага, "[6] — піша Антон Луцкевіч, тлумачачы і мэту стварэння музея, і выбар асноўных старонак гістарычнага мінулага, якія павінны гэтым праектам ілюстравацца.

У 1937 годзе на пытанне анкеты пра характар збору музея Антон Луцкевіч адказаў: «Рэгіянальны і нацыянальны з тэрыторыі беларускіх земляў (перадваенных), якія знаходзяцца ў межах ВКЛ»[7].

Першы вядомы нам 278-старонкавы інвентар адносіцца да 1922 году. Ён падзяляе экспанаты на групы: «Фольклёр» (106 прадметаў), «Рысункі ручныя — у папках» (797 малюнкаў), «Зброя» (126 прадметаў), «Кафлі, цэглы і т.п.» (435 прадметаў)[8].

У 1933 годзе Антонам Луцкевічам былі апісаныя асобныя аддзелы Беларускага музея. Дагістарычны аддзел складаўся з прыкладна 200 экспанатаў — прадметаў з эпохі палеаліту, неаліту, бронзавага і жалезнага вякоў з больш як 18 паветаў, знойдзеных пры археалагічных раскопках як Іванам Луцкевічам, так і Яўстафіем Тышкевічам. Асобна вылучаныя сфрагістычная калекцыя (каля 103 пячатак), калекцыя пярсцёнкаў, прадметы рэлігійнага культу (старадаўнія крыжы, складні, царкоўныя апараты, антымінсы, іконы і абразы, касцельныя апараты і вопраткі, абразы беларускія, расейскія і візантыйскага стылю), свецкае малярства, графіка, збор дрэварытаў. Этнаграфічны аддзел складаецца з калекцыі тканін і вопраткі, твораў народных разбяроў, музыкальных інструментаў, гліняных, фаянсавых і шкляных вырабаў. Побытавы аддзел аб’ядноўвае старадаўнія вопраткі і прыборы да іх, слуцкія паясы, шапкі. Аддзел зброі налічвае экспанаты старадаўняй і навейшага часу зброі. Багаццем вызначаецца таксама аддзел рукапісаў і друкаў музея (старыя і навейшага часу дакументы)[9].

Анкета, запоўненая 1 студзеня 1937 годзе рукой Антон Луцкевіч, з’яўляецца своеасаблівай справаздачай перад міністэрствам і дазваляе больш падрабязна уявіць склад і колькасныя памеры калекцыяў музея. Паводле яе ўсяго налічвалася 4228 экспанатаў, з іх выстаўлена ў экспазіцыі 1511, у фондах — 2711. Колькасць экспанатаў у раздзелах: этнаграфія — 86, выяўленчае мастацтва — 161, скульптура — 65, мастацкія промыслы — 154, нумізматыка — 2492, археалогія — 184,бібліятэка — 10555 тамоў[10].

Віленскі беларускі музей імя Івана Луцкевіча ў перыяд Другой сусветнай вайны (1939—1945). Складаным для Віленскага беларускага музея быў 1939 год: з уваходам у Вільню савецкіх войск 19 верасня 1939 г. і падпісаннем 10 кастрычніка «Дамовы пра перадачу Літоўскай Рэспубліцы г. Вільні і Віленскага краю ды аб узаемадапамозе паміж СССР і Літвой», усталявалася літоўская ўлада, а сябры Навуковай рады музея (сярод якіх А. Луцкевіч, Ул. Самойла, А. Неканда-Трэпка і іншыя) былі арыштаваны. Такім чынам, ад кастрычніка 1939 г. да 15 чэрвеня 1940 Віленскі беларускі музей фактычна быў нячынны (фармальна ён не быў зачынены, але штатных супраўцоўнікаў і вызначаных гадзін працы не было). Фактычна спыніла сваё існаванне і Беларускае Навуковае Таварыства, а музей імя Івана Луцкевіча перадаецца спачатку пад ведамства Інстытута літуаністыкі, а потым Акадэміі навук Літоўскай СССР, якая была створана на базе гэтага інстытута. Т. Поклад заўважае, што «Музэй быў пераўтвораны ў дзяржаўную ўстанову тагачаснай Літоўскай ССР (гэта была фактычна экспрапрыяцыя ўласнасьці БНТ)»[11].

З кастрычніка 1940 г. Музей распачаў рэгулярную працу. Прэзідэнт Акадэміі Навук ЛССР Вінцас Крэве-Міцкявічус прапанаваў абсальвэнту Віленскага універсітэта, этнографу магістру Мар’яну Пецюкевічу, ўзначаліць Віленскі беларускі музей. У штат былі прыняты таксама мастак Пётра Сергіевіч, музейнік Александровіч і бібліятэкар Янка Шутовіч. У штаце Віленскага беларускага музея быў на той час літоўскі мастацтвазнаўца Уладас Дрэма.

Тагачасны дырэктар Янка Шутовіч у сваіх успамінах узгадвае намаганні, скіраваныя на пашырэнне экспазіцыі. Супрацоўнікі марылі пра стварэнне шырокай карціннай галерэі, паказ твораў выяўленчага мастацтва, скульптур, аднак, як зазначае В. Лабачэўская, вельмі багаты і вялікі збор Івана Луцкевіча не быў належным чынам апрацаваны: «Гэтым можна патлумачыць тое, што на дакументах беларускага фонду, які захоўваецца ў архіве літоўскага фальклору Інстытута літоўскай літаратуры і фальклору, няма пячатак Беларускага музея і яго інвентарных нумароў. Некаторыя дакументы маюць нататкі алоўкам на літоўскай мове, частка іх згрупавана ў падборкі, падпісана і з датай 23.03.1943.»[12].

На пачатак 1944 г. нямецкімі акупацыйнымі ўладамі быў выдадзены загад аб перавозе калекцый з Базыльянскіх муроў на вуліцу Святой Ганны, 4. Менавіта гэтыя памяшканні сталі апошнім прытулкам для збораў Івана Луцкевіча перад іх раздзелам.

Першапачаткова планы аб падзеле скарбаў Музея хаваліся за прапановамі пераезду ў Менск. Падаецца мэтазгодным прывесці тут словы Янкі Шутовіча: «Прыпамінаю апошні час маёй працы ў музэі. 19 лістапада 1944 году ў беларускі музэй зьявілася ўрадавая дэлегацыя БССР з прапановай пераезду музэю ў Менск. Гаварылася, што для пэрсаналу будзе забясьпечана жыльлё і ўмовы для працы, сулілі прывабныя перспектывы працы ў Менску… Я, улічваючы адказнасьць усёй прапановы, ня мог рашаць сам. Прапанаваў склікаць на панядзелак 21 лістапада шырэйшую нараду з удзелам як найбольшага ліку прадстаўнікоў віленскага беларускага грамадзянства. Няхай яна рашыць гэтае, так важнае для лёсу беларускага музэю ў Вільні, пытаньне. Нарада не адбылася. На заўтрашні дзень, г. зн. 20 лістапада, я быў пазбаўлены магчымасьці прабываць у Вільні на даўжэйшы час…»[13]. За апошнімі словамі хаваецца жудасная тагачасная рэчаіснасць — Янка Шутовіч быў арыштаваны і асуджаны на 15 гадоў зняволення ў лагерах.

Ужо праз некалькі дзён пасля арышту Шутовіча, Саўнаркамам Літоўскай ССР быў прызначаны новы дырэктар — Юозас Пятруліс, а таксама ліквідацыйная камісія, у склад якой увайшлі: намеснік народнага камісара асветы М. Мешкаўскене (старшыня), прадстаўнік ЦК дацэнт гісторык Альбінас Даўкша-Пашкявічус і дырэктар музея Акадэміі навук Літоўскай ССР кандыдат навук К. Мякас (сябры).

Згодна з пратаколамі ліквідацыйнай камісіі, якая працавала каля паловы года і скончыла працу ў чэрвені 1945 г., экспанаты, адабраныя для вывазу ў БССР, павінны былі апісаны, сфатаграфаваны і зафіксаваны малюнкамі, інвентарызаваны (на рускай і літоўскай мовах, беларускі характар збораў і тут не браўся пад увагу) і перавезены. Улічваючы цяжкасці, з якімі сучасныя даследчыкі знаходзяць часткі былога Віленскага беларускага музея, можна казаць, што нават гэты мінімум дзеянняў не быў да канца выкананы.

Віленскі беларускі музей імя Івана Луцкевіча, які дзесяцігоддзямі назапашваў, зберагаў і экспанаваў скарбы беларускай зямлі, спыніў сваё існаванне.

Аднаўленне Віленскага беларускага музея імя Івана Луцкевіча ў Вільні[14]. У 2001 г. была зроблена рэальная спроба аднаўлення інстытуцыі. У Вільні намаганнямі Сяржука Вітушкі было зарэгістравана грамадскае аб’яднанне «Беларускі музей імя Івана Луцкевіча», якое ставіць мэтамі даследаванне старажытнай гісторыі, фіксацыю гістарычнага працэсу і прэзентацыю гістарычных ведаў у грамадстве. Падкрэсліваецца, што музей з’яўляецца самастойнай грамадскай установай, зарэгістраванай у Літоўскай Рэспубліцы. «Сваю дзейнасьць мы разумеем як працяг віленскай музэйнай традыцыі і таму падкрэсьліваем — мы ня проста ствараем — мы адраджаем Віленскі Беларускі Музэй.»[15] — дэкларуюць стваральнікі (Галіна Войцік, Сяргей Вітушка, Сяргей Дубавец, Таццяна Поклад, Людвіка Вітушкава (Кардзіс)). У 2021 годзе Віленскі беларускі музей імя Івана Луцкевіча атрымаў памяшканне на вуліцы Віленскай у доме пад нумарам 20. Хаця да уз’яднання калекцый Івана Луцкевіча яшчэ далёка, адноўлены сімвал багатага гістарычнага мінулага і асяродак культурнага жыцця беларусаў у Вільні, працягваюцца зборы нацыянальнай спадчыны і праца над яе папулярызацыяй.

Музей налічваў каля 14 тысяч рукапісаў і старадрукаў. У экспазіцыі меліся, у прыватнасці: частка пражскай Бібліі 1517 года Францішка Скарыны, Статут ВКЛ 1588 года, Навагрудскае Евангелле 14 стагоддзя, Аль-Кітаб, друкаваныя па-беларуску кнігі (Вільня, Еўе, Супрасль, Нясвіж, Слуцк), іншыя рэдкія кнігі.

Экслібрыс музея

Музей быў ліквідаваны ў канцы 1944 года. Тое, што захавалася пасля вайны, было падзелена супольнай камісіяй паміж Літоўскай ССР і БССР. Ад беларускага боку ў камісіі былі асобы, не звязаныя з Беларуссю. Яны адбіралі толькі тыя экспанаты, якія былі на беларускай мове. Усё звязанае з ВКЛ было адкінута, таму найбольш значныя экспанаты засталіся Літве ці патрапілі ў Маскву.

Гл. таксамаПравіць

Зноскі

  1. Саладоўнік А. (2010). Віленскі беларускі музей імя Івана Луцкевіча як нацыянальны праект. [Бакалаўрская праца] Еўрапейскі Гуманітарны Ўніверсітэт.
  2. ЛУЦКЕВІЧ, Лявон. З успамінаў Янкі Шутовіча. Спадчына, 1995, № 1, с. 33.
  3. ПОКЛАД, Т. Віленскі Беларускі Музэй імя І. Луцкевіча і яго адраджэнне. [он-лайн] [прагледжана 11 мая 2009 года]. Доступ праз Інтэрнэт: < http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/bzh/20/12.htm>.
  4. Wilno i ziemia wileńska: zarys monograficzny: w 3 t., Wilno: Polska Drukarnia Nakładowa «LUX» Ludwika Chomińskiego, 1930, T. 1, S. 258.
  5. ЛУЦКЕВІЧ, Лявон. З успамінаў Янкі Шутовіча. Спадчына, 1995, № 1, с. 33.
  6. ŁUCKIEWICZ, Anton. Muzeum Białoruskie im. Jana Łuckiewicza w Wilnie. Balticoslavica: w 2 t., Wilno: Instytut Naukowo-Badawczy Europy Wschodniej, 1933, T. 1, s.
  7. ЛАБАЧЭЎСКАЯ, Вольга. Новыя звесткі пра зборы Беларускага музея імя Івана Луцкевіча ў Вільні. Спадчына, 1995, № 5, с. 162.
  8. Аддзел рукапісаў Бібліятэкі Акадэміі навук Літвы, ф. 21, арк. 378. Інвентарная кніга Музэю ім. Івана Луцкевіча Беларускага Навуковага Таварыства ў Вільні № 1.
  9. Аддзел рукапісаў Бібліятэкі Акадэміі навук Літвы, ф. 21, арк. 378. Інвентарная кніга Музэю ім. Івана Луцкевіча Беларускага Навуковага Таварыства ў Вільні № 1.
  10. ЛАБАЧЭЎСКАЯ, Вольга. Новыя звесткі пра зборы Беларускага музея імя Івана Луцкевіча ў Вільні. Спадчына, 1995, № 5, с. 162.
  11. ПОКЛАД, Т. Віленскі Беларускі Музэй імя І. Луцкевіча і яго адраджэнне. [он-лайн] [прагледжана 11 мая 2009 года]. Доступ праз Інтэрнэт: < http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/bzh/20/12.htm>.
  12. ЛАБАЧЭЎСКАЯ, Вольга. Фалькларыстычны архіў Беларускага музея імя Івана Луцкевіча: вяртанне праз 65 гадоў. (не выданы)
  13. ЛУЦКЕВІЧ, Лявон. З успамінаў Янкі Шутовіча. Спадчына, 1995, № 1, с. 39.
  14. http://kamunikat.org/naviny.html?artid=2428&lang=BE
  15. Віленскі Музэй. [он-лайн] [прагледжана 4 чэрвеня 2009 года]. Доступ праз Інтэрнэт: < http://vilnia.com/museum/default.asp?newsId=16>.

ЛітаратураПравіць

  • Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 1: А — Беліца / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1993. — С. 436.
  • Луцкевіч А. Беларускі музей імені Івана Луцкевіча. — Вільня : [б. в.], 1933. — 16 с. Рэпрынт 1992.
  • Саладоўнік А. Віленскі беларускі музей імя Івана Луцкевіча. Этапы гісторыі. Вільня: ЕГУ, 2010 г. (Бакалаўрская праца)

СпасылкіПравіць