Васіліск (ад стар.-грэч.: βᾰσῐλίσκος — царок; таксама лац.: basiliscus, regulusbasiliscus, regulus, англ. basilisk, cockatrice ) — істота, згадваная ў розных крыніцах.

У Бібліі, на думку шэрагу каментатараў, — адно з назваў небяспечнай атрутнай змеі. Хоць дакладнае атаясненне абцяжарана, у тых ці іншых месцах можа пазначаць кобру ці гадзюку.

У «Натуральнай гісторыі» Плінія Старэйшага васіліск — змяя, надзеленая міфічнымі рысамі[1]. У іншых крыніцах — міфічны жахлівы змей[2]. У прыватнасці, лужычане лічылі, што васіліск — певень з крыламі і хвастом дракона яшчаркі[3].

Васіліск у БіблііПравіць

У Бібліі слова «васіліск» упершыню з'яўляецца ў перакладзе Старога Запавету з іўрыту на старажытнагрэцкую мову (Септуагінты, III—I стагоддзя да н э.) і латынь (Вульгата, IV—V стагоддзя). Таксама ўжываецца ў рускім Сінадальным перакладзе (XIX стагоддзе).

ЩоУ габрэйскім тэксце, Танах, прамога аналага слова «васіліск» няма. У прыватнасці, у 91 псальме Танах (адпавядае 90-му псалму грэцкага і рускага тэксту Псалтыры) месца гэтага слова займае стар.-яўр.: «פתן»«פתן» («леў, львяня»)[4], а ў Кнізе прарока Ісаі Танах — стар.-яўр.: «אפעה»«אפעה».

Акрамя таго, «васіліск» з Сінадальнага перакладу другі закон адпавядае яўрэйскаму слову сараф («пякучы»), якое можа пазначаць атрутных змей; а ў Кнізе прарока Ераміі яму адпавядае яўрэйскае слова цэфа, або цыфоні, якое пазначае атрутную змяю — усходнюю гадзюку (Vipera xanthina).

СептуагінтыПравіць

Слова «васіліск» (стар.-грэч.: «βᾰσῐλίσκος») у грэцкай тэксце Старога Запавету, Септуагінце, згадваецца двойчы — у 90-м псальме (Шаблон:Библия) і ў Кнізе прарока Ісаі (Шаблон:Библия, у грэцкім тэксце верша).

Кірыл Александрыйскі, тлумачачы месца з Кнігі прарока Ісаі, паказаў, што васіліск — гэта дзіцяня аспіда: «Але яны памыліліся ў разліках, і ім прыйшлося выпрабаваць тое ж, чаго, па вялікаму неразумію падвяргаюцца тыя, якія разбіваюць яйкі аспідаў; таму што, разбівшы іх, нічога іншага ў іх не знаходзяць, акрамя васіліска. А гэты зародак змея вельмі небяспечны, і прытым гэта яйка — нягоднае»[5].

Такая трактоўка супярэчыць таму, што ў Шаблон:Библия гаворыцца быццам пладамі аспіда з'яўляюцца «лятучыя цмокі». Аднак крыніцы адрозніваюць міфічных лятучых змей, у якіх тады верылі, і васіліскаў[6].

У грэка-рускім слоўніку Прыслужніка ἀσπίς, ἀσπίδος (аспід) абазначаюць змяю відаў Coluber aspis, Coluber haye або Naia haye[7].

Заходнееўрапейскія перакладыПравіць

Лацінскі тэкст Бібліі, Вульгата, змяшчае слова «basiliscum» (яно прысутнічае ў 90 псальме[8]), форму вінавальнага склону для лац.: «basiliscus»«basiliscus». (Апошняе адбываецца ад стар.-грэч.: «βασιλίσκος».)

Беларускаму слову «васіліск» адпавядаюць ангельскія cockatrice і basilisk[9], і ў ангельскай Бібліі караля Якава першае з іх згадваецца чатыры разы: тройчы ў Кнізе прарока Ісаі (Шаблон:Библия, Шаблон:Библия, Шаблон:Библияу Сінадальным перакладзе слова «васіліск» не прысутнічае) і адзін раз у Кнізе прарока Ераміі (у тым жа месцы, што і яго рускі аналаг у Сінадальным перакладзе)[10].

Сінадальны перакладПравіць

У Сынадальным перакладзе васіліск згадваецца тройчы.

З апісання ў Другазаконии можна заключыць, што васіліскі ўваходзяць у лік небяспечных насельнікаў пустыні, ад якіх Бог выратаваў яўрэйскі народ у час яго блуканняў (Шаблон:Библия), Ерамія жа піша пра васіліскаў, пералічваючы будучыя кары Божыя (Шаблон:Библия). Нарэшце, гэта істота згадваецца ў 90-м псальме: «на аспіда і васіліска наступіш; таптаць будзеш льва і дракона» (Шаблон:Библия), — тут васіліск фігуруе ў ліку грозных небяспекаў, ад якіх Гасподзь абяцае захоўваць праведніка.

Тлумачэнне ў біблеістыцыПравіць

 
Малаазіятская гадзюка (Vipera xanthina)

У Бібліі слова «васіліск», і яго сінонім «яхідна», пазначала любых атрутных змей[11]. Хоць дакладнае атаясненне абцяжарана, мяркуюцца змяя сямейства аспідаў, у тым ліку кобраў, і сімействі гадзюк[12].

Пры гэтым два верша Бібліі (Шаблон:Библия, Шаблон:Библия) падзяляюць аспідаў і васіліскаў. Аммиана Марцеллина, які жыў у IV стагоддзі, таксама падзяляў аспідаў, яхіднаў, васіліскаў, і іншых змей.

У «Яўрэйскай энцыклапедыі Бракгаўза і Эфрона» пазначаны некаторыя варыянты атаясамленьня васіліска з тымі ці іншымі відамі змей, але дакладнае рашэнне пытання прызнана цяжкім.

У «Тлумачальнай Бібліі» пад рэдакцыяй А. П. Лопухіна біблейскага васіліска атаясамліваюць з індыйскай очковой змяёй.

У тлумачэнні раннехрысціянскага святога і багаслова Іаана Касіана васіліск служыць чынам дэманаў і д'ябла, а яд васіліска — чынам зайздрасці[13].

Антычныя ўяўленніПравіць

Як мяркуецца, міф пайшоў з апісання маленькай атрутнай змейкі, якая лічылася ў Егіпце святой, ад шыпенні якой разбягаюцца усе жывёлы і змеі, якую згадвалі Арыстоцель у IV стагоддзі да н. э. і Псеўда-Арыстоцель[14].

Апісанне васіліска як міфічнай істоты прысутнічае ў «Натуральнай гісторыі» Плінія Старэйшага (I стагоддзе н. э.), напісанай, у тым ліку, на аснове прац грэцкіх гісторыкаў і храністаў[15]. Згодна яму, васіліск жыве ў ваколіцах Кірэнаіка, яго даўжыня да 30 см[16], з белай плямай на галаве, якія нагадваюць дыядэму. Некаторыя энцыклапедыі канца XIX стагоддзя прыпісвалі Плінію адсутныя ў яго словы, што змей жоўтага колеру і мае нарасты на галаве. Ад шыпення васіліска ўцякаюць ўсе змеі. Перасоўваецца выгінаючыся не як іншыя змеі, а падымаючы ўгору сваю сярэднюю частку. Валодае здольнасцю забіваць не толькі атрутай, але і поглядам, пахам, спальвае траву і ламае камяні[17]. Лукан, які пісаў у тыя ж гады, што і Пліній, лічыў, што васіліск з'явіўся з крыві забітай Гаргоны Медузы, таксама якая валодае акамяняючым позіркам.

Помню паўтарае Гай Юлій Саліна ў III стагоддзі, аднак з невялікімі адрозненнямі: даўжыня змеі каля 15 см, пляма ў выглядзе белай павязкі, не згадвае смяротны погляд, а толькі крайнюю ядавітасць яду і паху[18]. Яго сучаснік Геліядор пісаў пра васіліска, які адным сваім дыханнем і поглядам сушыць і губіць усё, што яму трапляецца[19].

Пліній пісаў пра паданні, што аднойчы вершнік ўдарыў васіліска дзідай, але яд пацёк па дрэўку і забіў вершніка і нават каня. Падобны сюжэт сустракаецца ў паэме Лукана, пісаў у тыя ж гады, пра тое, як васіліск забівае атрад воінаў, але адзін з воінаў ратуецца, адсякаючы сабе руку заражаную ядам васіліска, які пацек па дзідзе[20].

Пліній пісаў, што ласкі могуць забіць васіліска сваім пахам, залазячы ў яго нару, але пры гэтым паміраюць самі[17]. Пра варожасць васіліскаў і ласак згадвалася і ў працы приписываемом Демокриту, які жыў у III стагоддзі да н. э.[15] Пачынаючы з II стагоддзя н. э.[15] пайшло павер'е, што васіліск гіне ад крыку пеўня, і таму раілася насіць гэтых жывёл у клетцы[14].

З вачэй і крыві васіліскаў нібыта можна было вырабляць розныя амулеты і зёлкі[17][21].

 
Урэй на лбе маскі Тутанхамона.

«Мастацтва і традыцыйна» IV стагоддзя н. э. апавядае, што егіпцяне мелі іерогліф са змяёй, якую называлі «урэем», што па-грэцку азначала «васіліск», і ён абазначаў «вечнасць». Егіпцяне верылі, што толькі гэтая змяя несмяротная, дыханнем яна здольная забіць любую іншую істоту, і яе малявалі над галовамі багоў[22]. Гэты іерогліф адлюстроўваў Сонца і багіню-кобру Уаджыт — апякунку Ніжняга Егіпта. Залатая фігурка урэя мацавалася на лбе фараонаў як частка царскага галаўнога ўбору.

 
Рагатая гадзюка

Біёлаг І. І. Акімушкін і іншыя аўтары меркавалі, што васіліск — гэта рагатая гадзюка[23]. Яе малюнак з рожкамі быў егіпецкім іерогліфам, які абазнача гук «ф», і магло быць прынята Плинием Старэйшым за змяю з каронай, што і спарадзіла грэцкую назву змяі «васіліск» — «цар»[23].

Нараджэнне з птушынага яйкіПравіць

 
Васіліск, які вылупіўся з яйкі птушкі ібіс. Гравюра Пьерио В. Б.(англ.) бел., 1556

Па антычнаму павер'і, васіліскі нараджаліся з яек птушкі ібіс, якая сілкуючыся яйкамі змей, сама часам адкладае ўласныя яйкі праз дзюбу (магчыма, гэта інтэрпрэтацыя ладу пушчыка са змяіным яйкам у дзюбе[24]). Запісы аб павер'е захаваліся ў пісьменнікаў IV стагоддзя: багаслова Каміниана[25], знаўцы Егіпта, які сцвярджаў, што «няма сумневу, што васіліскі нараджаюцца з яек птушкі, якую ў Егіпце клічуць ібісам», і Аммиана Марцеллина, у якога аповяд пра васіліска варта адразу пасля згадкі егіпецкага павер'я. Гай Юлій Саліна ў III стагоддзі таксама пісаў пра павер'е, што ібісы пажыраюць вельмі атрутных змей, і адкладаюць яйкі ротам[26].

Аб тым жа пісалі медык Г Браўн XVII стагоддзя ў крытычным працы «Памылкі і памылкі» і заолаг-падарожнік А. Э. Брем[27] XIX стагоддзя, што прыводзіла спасылку на сярэднявечнае выданне В. Б. Пьерио(англ.) бел., з ілюстрацыяй васіліска, вылупіўся з яйка пушчыка[28]. Яны тлумачылі павер'е тым, што паглынанне атрутных і заразных змяіных яек заражае змяенышамі яйкі саміх птушак. Таму егіпцяне разбівалі знахадзімыя яйкі ібіса, каб не вылупіліся васіліскі, хоць у той жа час абагаўлялі гэтых птушак за паглынанне змей[29].

Сярэднявечны змей-певеньПравіць

У Сярэднія стагоддзя вобраз васіліска быў дапоўнены новымі дэталямі, згодна з якім ён вылупляется з яйка, знесенага старым пеўнем, пакладзенага ў гной і высіджанага жабай. Змяніліся і ўяўленні аб знешнім выглядзе: васіліска сталі адлюстроўваць у выглядзе пеўня са змяіным хвастом, часам з тулавам жабы, хоць меліся і іншыя варыянты. Першае падобнае ўпамінанне сустракаецца ў Пьера де Бове(фр.) бел. у пачатку XIII стагоддзя. Ён паўтарае апісанне Плінія, апісваючы васіліска як хахлатага змея, але таксама згадвае, што часам яго выяўляюць як пеўня са змяіным хвастом, прыводзячы падобную выяву, і што часам ён нараджаецца ад пеўня[30][15]. Нягледзячы на тое, што вера ў васіліска была падобна царкоўным дагматам, якія адмаўляць было нельга, Альберт Вялікі ў XIII стагоддзі лічыў выдумкамі гісторыі пра крылаты лацінскі выраз васіліска, народжанага з пеўневага яйкі.

Таксама было павер'е, што калі адлюстраваць погляд васіліска люстэркам, то той памрэ убачыўшы сябе самога, падобна Горгоне Медузе[15]. Гэта меркаваньне выклікала саркастычнае заўвагу даследчыка XI ст. Аль-Біруні: «Чаму ж гэтыя змеі да гэтага часу не знішчылі адзін аднаго?»[14]. У XIII стагоддзі з'явіліся зборнікі навел «Рымскія дзеі», і яго дапоўненая рэдакцыя «Гісторыя бітваў Аляксандра Вялікага», у якіх васіліск, седзячы на сцяне крэпасці (у іншым варыянце — на гары), поглядам забівае шмат воінаў, і тады Аляксандр Македонскай загадвае зрабіць люстэрка, гледзячы ў якое змей забівае сам сябе[31].

Па паданнях лужичан, васіліск — гэта певень з крыламі дракона, кіпцюрамі тыгра, хвастом яшчаркі, дзюбай арла і зялёнымі вачыма, на галаве якога знаходзіцца чырвоная карона, а па ўсім целе — чорная шчацінне (луска), хоць ён можа выглядаць і як вялікая яшчарка[3].

Падобнае павер'е існуе ў літоўскіх паданнях пра лятучага змея Айтварасе. Ён вылупляется з яйка чорнага пеўня, якога трэба трымаць у доме 7 гадоў. Па начах ён прыносіць гаспадарам грошы і ежу, напрыклад смятану, якую адрыгае ў посуд.

Палякі лічылі, што васіліск створаны д'яблам[3].

«Паядынак тхара з васіліскам». Гравюра Холара, XVII стагоддзе.
Малюнак васіліска з кнігі Альдравандзі «Гісторыя змей і драконаў» (Балоння, 1640)

Скепсіс і крыптазаалогіяПравіць

З росквітам прыродазнаўчых навук ў эпоху Адраджэння пра васіліска згадваецца ўсё радзей.

Апошняе згадванне аб «сустрэчы» з ім у Варшаве датуецца 1587 годам. Двума дзесяцігоддзямі раней прыродазнавец Конрад Геснер скептычна выказаўся адносна існавання васіліска[32]. Эдвард Топселл(англ.) бел. у 1608 годзе казаў, што певень са змяіным хвастом, магчыма, існуе, але не мае нічога агульнага з васіліскам[33]. Г. Браўн у 1646 годзе ідзе яшчэ далей: «Гэта істота — не толькі не васіліск, але і наогул не існуе ў прыродзе»[15].

Афрыканіст і натураліст Н. Н. Няпомняшчы выказаў здагадку[24], што верш Бібліі аб нараджэнні васіліскаў з яек аспіда (у грэч. арыгінале верша Шаблон:Библия) і вобраз васіліска — змеяпеўгя з'яўляюцца скажэннем егіпецкага павер'я аб птушкі ібіса. Якая, па павер'і, елі васіліскаў, з яек якой яны нараджаліся.

Часам за васіліска прымаліся проста прадметы дзіўнай формы. Напрыклад, у 1202 годзе ў Вене з-за яго быў прыняты выяўлены ў шахце студні кавалак пяшчаніку, падобны на пеўня, што разам са зловонием падземнага серавадароду прывяло забабонных жыхароў у жах, і гэта падзея было занесена ў аналы горада. У 1677 годзе надпіс аб гэтай «сустрэчы з василиском» была выбітая на каменнай пліце і ўстаноўлена на гэтым калодзежы. І толькі ў пачатку XX стагоддзя прафесар-даследчык спусціўся ў калодзеж і выявіў камень, падобны на васіліска[34].

Іншыя версііПравіць

Д. Б. Дэ Тоні, каментуючы працу Леанарда ды Вінчы, які цытаваў Плінія, выказаў здагадку, што па апісанні васіліск падобны на варава[35].

Неабходна адзначыць, што ў Еўропе былі распаўсюджаныя містыфікатары: калечачы жывёл, яны выдавалі іх за казачных істот[36]. Напрыклад, за васіліска выдаваўся пахіл[36]. Большасць яго малюнкаў, якія адносяцца да XVI—XVII стагоддзяў, заснаваныя менавіта на такіх муляжах[15].

Вобраз васіліска ў культурыПравіць

Васіліск (разам з асьпідам, ільвом і цмокам — на падставе 90-га псалма) уваходзіць у лік зааморфных выяаў дэманаў або д'ябла, прынятых у хрысціянскім мастацтве[37].

На стадыі станаўлення хрысціянскай іканаграфіі перыяду IV — пачатку IX стагоддзяў візантыйскія майстры звярталіся да ўмоўнага мове знакаў. Хрыстос над аспідам і васіліскам адлюстроўваўся на шчытах візантыйскіх лампад[38].

«Хрыстос-пераможца, які папірае аспіда і васіліска» — адзін з рэдкіх варыянтаў іканаграфіі Ісуса Хрыста. Сярод вядомых узораў можна назваць рэльеф IX стагоддзя на слановай косткі з Оксфардскай бібліятэкі[39]. Аналагічная кампазіцыя намаляваная ў конхе паўднёвай апсіды сабора Сан Джуста ў Трыесце. У левай руцэ Хрыстос трымае разгорнутую кнігу, а правай бласлаўляе. Мясцовыя святыя Іуст і Сервул размяшчаюцца па баках ад яго[40].

«Вобраз Хрыста, які топча аспіда і васіліска, у паўднёвай апсідзе, відавочна, узыходзіць да мазаіцы Архіепіскапскай капэлы ў Равенне. Ён сустракаецца таксама на адной з стуковых панэляў у Баптыстерыі праваслаўных у Равенне і быў прадстаўлены ў мазаіцы не захавалася базылікі Санта Крочэ (1-я палова V стагоддзя), вядомай па апісанні храніста Андрэа Аньела».

Адна з ікон Божай Маці, якая адносіцца да XVIII стагоддзя, носіць назву «На аспіда і васіліска наступішы». Яна адлюстроўвае Божую Маці, якая папірае сілы зла[41].

У эпоху Адраджэння васіліск даволі часта згадваўся ў шматлікіх багаслоўскіх тэкстах і бестыярыях як вобраз заганы. Ва часы Шэкспіра ім называлі прастытутак, хоць сам англійскі драматург згадваў яго[42] толькі як класічнага змея са смяротным позіркам[15].

У паэзіі XIX стагоддзя хрысціянскі вобраз васіліска-д'ябла пачынае цмянець. У паэтаў-рамантыкаў Кітс, Колрыджа і Шэлі васіліск больш падобны да высакароднага егіпецкага знаку, чым пачвары. У «Одзе да Неаполю» Шэлі заклікае горад: «Будзь, як імперскі васіліск, сражай ворагаў нябачным оружьем»[15].

У геральдыцы васіліск — сімвал магутнасці, лютасці і царскасці.

У сучаснай культурыПравіць

Існуе меркаванне, што ў сучаснай культуры васіліск не мае вялікай папулярнасці і адмысловага сімвалічнага значэння, у адрозненне, напрыклад, ад аднарога і русалкі. Патэнцыйную міфалагічную нішу васіліска трывала заняў цмок, чыя гісторыя старажытнае і шырэй[15].

Тым не менш васіліск прадстаўлены ў сучаснай літаратуры, у кіно і камп'ютэрных гульнях.

У прыватнасці, у вобразе гіганцкага змяя ён прысутнічае на старонках рамана Джоан Роўлінг «Гары Потэр і Таемная пакой», а таксама ў яго экранізацыі.

РознаеПравіць

У сучаснай заалогіі василисками называецца род яшчарак з сямейства Corytophanidae, якія жывуць у Паўднёвай Амерыцы. Яны названыя так з-за наяўнасці ў самцоў на патыліцы трохкутнага грэбня, які выклікае асацыяцыю з міфічным васіліскам.

Гл. таксамаПравіць

ЗаўвагіПравіць

Шаблон:Примечания

ЛітаратураПравіць

Гістарычныя крыніцы
Канец XIX стагоддзя

СпасылкіПравіць

  1. Плиний Старший, комментарий переводчика И.Ю. Шабага
  2. Белова, 1995
  3. 3,0 3,1 3,2 Белова, 1995, с. 292
  4. Текст Библии. Лексикон. Поиск.
  5. Кирилл Александрийский. Творения. т. 8. Толкования на пророка Исаию. стр.364
  6. Шаблон:Книга
  7. Древнегреческо-русский словарь Дворецкого Архіўная копія ад 28 сакавіка 2016 на Wayback Machine: стар.-грэч.: ἀσπίς, ίδος (ῐδ) ἡ … 7) зоол. аспид (Coluber aspis, Coluber haye или Naia haye) Her., Arst., Men., Plut.
  8. Psalms/Псалтырь // Иероним. Вульгата.
  9. василиск // Мультитран.
  10. 4 Bible results for «Cockatrice.» Showing results 1-4 // BibleGateway.com.
  11. Ехидна // Толковый словарь Ефремовой, 2000.
  12. Ехидна // Толковый словарь живого великорусского языка(руск.) бел. / авт.-сост. В. И. Даль. — 2-е изд.. — СПб.: Типография М. О. Вольфа, 1880—1882.
  13. Шаблон:Книга
  14. 14,0 14,1 14,2 Юрченко, 2002
  15. 15,0 15,1 15,2 15,3 15,4 15,5 15,6 15,7 15,8 15,9 Непомнящий, 1997
  16. В переводе И. Ю. Шабага ошибка: «до двенадцати локтей», что значит до 5 метров.
  17. 17,0 17,1 17,2 Плиний Старший
  18. Шаблон:Книга
  19. Гелиодор Эфиопика. — III—IV век.
  20. Шаблон:Книга
  21. Шаблон:Книга
  22. Шаблон:Книга
  23. 23,0 23,1 Акимушкин, 1965, «Рогатая гадюка — прародитель легенды»
  24. 24,0 24,1 Непомнящий, 1997, с. 3
  25. Шаблон:Книга(англ.) (англ.)
  26. Шаблон:Книга
  27. Шаблон:Книга
  28. Шаблон:Книга(лац.) (лат.) — перевод на англ. сделал Браун, 1672, см. у него в примечаниях.
  29. Шаблон:Книга
  30. Пьер де Бове, 1218
  31. Шаблон:Bestiary.us : Повесть о рождении и победах Александра Великого — СПб.: Азбука-Классика, 2006. — с. 186, 190—192
  32. Конрад Геснер. «Истории животных»
  33. Эдвард Топселл(англ.) бел.. «История змей», 1608
  34. Булычёв, 1995 и Акимушкин, 1965, с. 34-36, пересказывая сообщение зоолога Вилли Лея в книге «Экзотические животные»
  35. Комментарии Де Тони на стр. 106 в Шаблон:КнигаШаблон:Недоступная ссылка ;
    Де Тони Д. Б. Le piante e gli animali in Leonardo da Vinci. Bologna, 1922.
  36. 36,0 36,1 Акимушкин, 1965, с. 37-38
  37. Шаблон:Православная энциклопедия
  38. Шаблон:Православная энциклопедия
  39. Иисус Христос // Большая Российская энциклопедия.
  40. Орецкая И. А. ИКОНОГРАФИЯ МОЗАИК СОБОРА САН ДЖУСТО В ТРИЕСТЕ: ПРЕДВАРИТЕЛЬНЫЕ ЗАМЕЧАНИЯ // Вестник ПСТГУ. Серия V. Вопросы истории и теории христианского искусства, 2014. Вып. 4 (16). — С. 19—29.
  41. На аспида и василиска наступиши икона // Vidania.ru.
  42. basilisk // A General Glossary to Shakespeare’s Works. / Alexander Dyce[en]. — Boston. Dana Estes and Company. — 1904.(англ.) (англ.)