Кларк — абсярэдненае ўтрыманне, доля хімічнага элемента ў буйной геахімічнай сістэме (зямной кары, літасферы, атмасферы, гідрасферы, біясферы, на Зямлі ў цэлым) або ў космасе ці Сусвеце.

Кларкі падаюцца ў аб’ёмных, масавых або атамных далях, працэнтах (%), праміле, мільённых далях (ppm; грам на тону), або ў выглядзе адносінаў да ўтрымання найбольш распаўсюджанага з элементаў.

Амерыканскі вучоны Ф.У. Кларк упершыню абагульніў даследаванні па сярэднім ўтрыманні элементаў у зямной кары (да глыбіні 16 кіламетраў) у 1889 годзе. Назва «кларк» прапанаваная ў 1923 годзе савецкім вучоным А.Е. Фэрсманам.

Велічыні кларкаў розных элементаў адрозніваюцца ў мільёны разоў у залежнасці ад устойлівасці ядраў і механізмаў пераразмеркавання элементаў у сістэмах, што разглядаюцца. У космасе рэзка пераважаюць найлягчэйшыя элементывадарод і гелій (99,99%), у зямной карыкісларод, алюміній, жалеза, кальцый, магній, натрый, калій, тытан, марганец, вадарод (99%), у гідрасферыкісларод і вадарод.

Веданне Кларкаў элементаў важны пры пошуках і прамысловай ацэнцы радовішчаў карысных выкапняў і экалагічных даследаваннях забруджвання навакольнага асяроддзя.

Кларкі элементаў у зямной карыПравіць

Ніжэй прыведзены кларкі элементаў (у масавых працэнтах) для зямной кары. Элементы размешчаны ў па­радку змяншэння іх распаўсюджанасці.

Нумар п/п Элемент Кларк, мас.%
1. О 49,5000
2. Si 25,8000
3. Al 7,5700
4. Fe 4,7000
5. Ca 3,3800
6. Na 2,6300
7. Ka 2,4100
8. Mg 1,9500
9. H 0,8800
10. Ti 0,4100
11. Cl 0,1900
12. Р 0,0900
13. З 0,0870
14. Mn 0,0850
15. S 0,0480
16. N 0,0300
17. Rb 0,0290
18. F 0,0280
19. Ba 0,0260
20. Zr 0,0210
21. Cr 0,0190
22. Ni 0,0150
23. Sr 0,0140
24. V 0,0140
25. Zn 0,0120
26. Cu 0,0100
27. W 0,0064
28. Li 0,0060
29. Ce 0,0043
30. Co 0,0037
31. Sn 0,0035
32. Y 0,0026
33. Nd 0,0022
34. Nb 0,0019
35. Pb 0,0018
Разам 99,98 мас.%
Астатнія элементы (у суме) 0,02 мас.%

Кларкі элементаў у гарадскіх глебахПравіць

Ніжэй прыведзены кларкі элементаў у мг/кг (грам на тону; ppm; 1•10−4 %) для гарадскіх глебаў. Распаўсюджанасць і размеркаванне хімічных элементаў вывучаны В.А. Алексеенко і А.В. Алексеенко пры садзейнічанні акадэміка Н.П. Лавёрова ў глебах больш чым 300 населеных пунктаў. Працы праводзіліся на працягу 15 гадоў і дазволілі абагульніць як звесткі ўласных апрабаванне глеб, так і значная колькасць апублікаваных даследаванняў, прысвечаных забруджванню гарадскіх глебаў ў многіх краінах. Падрабязная інфармацыя аб методыцы разліку кларкаў гарадскіх глебаў і выкарыстаных дадзеных прыведзена ў артыкулах[1][2] і двух манаграфіях[3][4].

Упершыню прыводныя значэнні кларкаў могуць быць выкарыстаны як стандарты утрыманняў элементаў (як гранічна дапушчальная канцэнтрацыя) у гарадскіх глебах пачатку XXI ст.

Элемент Атамны нумар Кларк у гарадскіх глебах[3]
Ag 47 0,37
Al 13 38200
As 33 15,9
B 5 45
Ba 56 853,12
Be 4 3,3
Bi 83 1,12
C 6 45100
Ca 20 53800
Cd 48 0,9
Cl 17 285
Co 27 14,1
Cr 24 80
Cs 55 5,0
Cu 29 39
Fe 26 22300
Ga 31 16,2
Ge 32 1,8
H 1 15000
Hg 80 0,88
K 19 13400
La 57 34
Li 3 49,5
Mg 12 7900
Mn 25 729
Mo 42 2,4
N 7 10000
Na 11 5800
Nb 41 15,7
Ni 28 33
O 8 490000
P 15 1200
Pb 82 54,5
Rb 37 58
S 16 1200
Sb 51 1,0
Sc 21 9,4
Si 14 289000
Sn 50 6,8
Sr 38 458
Ta 73 1,5
Ti 22 4758
Tl 81 1,1
V 23 104,9
W 74 2,9
Y 39 23,4
Yb 70 2,4
Zn 30 158
Zr 40 255,6

ЛітаратураПравіць

  • Taylor S. R., Abundance of chemical elements in the continental crust: a new table. «Geochimica et Cosmochimica Acta», 1964, v. 28. p. 1273-85
  • Alekseenko V., Alekseenko A. The abundances of chemical elements in urban soils // Journal of Geochemical Exploration. — 2014. — № 147 (B). — С. 245–249. http://dx.doi.org/10.1016/j.gexplo.2014.08.003
  • Wedepohl K. H., Geochemie, B., 1967 (Sammiung Goschen, Bd 1224-1224a/1224b)
  • Виноградов А.П. Закономерности распределения химических элементов в земной коре. Геохимия, 1956, № 1, с. 6-52.
  • Виноградов А.П.: Средние содержания химических элементов в главных типах изверженных горных пород земной коры. Геохимия, 1962, № 7, с. 555—571.
  • Алексеенко В.А., Алексеенко А.В., Воронец С.Н. Роль природных факторов в формировании геохимических особенностей почв селитебных ландшафтов // Структура и морфогенез почвенного покрова в условиях антропогенного воздействия. Мат-лы Междунар. науч.-практ. конф. — Изд. центр БГУ, Минск, 2013. — С. 236–238. http://elib.bsu.by/handle/123456789/48936
  • Алексеенко В.А., Лаверов Н.П., Алексеенко А.В. О кларках химических элементов в почвах населенных пунктов // Науковi працi Донецького нацiонального технiчного унiверситету. Серiя: “Гiрничо-геологiчна. — 2011. — № 15 (192). — С. 17–21.
  • 3,0 3,1 Алексеенко В.А., Алексеенко А.В. Химические элементы в геохимических системах. Кларки почв селитебных ландшафтов. — Ростов н/Д: Изд-во ЮФУ, 2013. — 388 с. — 5000 экз. —ISBN 978-5-9275-1095-5.
  • Алексеенко В.А., Алексеенко А.В. Химические элементы в городских почвах. — М.: Логос, 2014. — 312 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-98704-670-8.