Камічная опера

Камічная опера — опера камедыйнага зместу. Тэрмінам «апера камік» (фр.: opéra comique) вызначаюць менавіта французскія оперы, якія маюць камічную жанравую афарбоўку.

brightly coloured theatre poster depicting the major characters of the opera
Плакат да арыгінальнай пастаноўкі Карневільскія званы(англ.) бел.

Асноўныя асаблівасці камічнага опернага жанру: гутарковыя дыялогі, рэчытатывы, арыёзнасць і дынамічныя ансамблі, блізкасць да каларытнага народнага тэматызму, больш дэталёвыя, чым на ранніх этапах станаўлення жанру, характарыстыкі персанажаў.

Першыя формы камічнай оперы развіліся ў Італіі ў канцы XVII стагоддзя. У 1730-я гады ў якасці альтэрнатывы опера-серыі з’явіўся новы оперны жанр — опера-буфа. Яна хутка прабралася ў Францыю, дзе стала апера камік, а ў наступным стагоддзі — французскай аперэтай, найбольш дасведчаным выканаўцам якой стаў Жак Афенбах.

Уплыў італьянскіх і французскіх формаў распаўсюдзіўся на іншыя часткі Еўропы. Многія краіны распрацавалі ўласныя жанры камічнай оперы, уключыўшы італьянскі і французскі ўзоры разам са сваімі музычнымі традыцыямі. Прыкладамі з’яўляецца нямецкі зінгшпіль, венская аперэта, іспанская сарсуэла, руская камічная опера, англійская балада і савойская опера, паўночнаамерыканская аперэта і музычная камедыя.

Італьянская опера-буфаПравіць

У канцы XVII стагоддзя ў Італіі лёгкія музычныя п’есы пачалі прапаноўвацца ў якасці альтэрнатывы больш важкім операм-серыям (італьянская опера XVII стагоддзя, заснаваная на класічнай міфалогіі(англ.) бел.). Опера «Трэспола-настаўнік(англ.) бел.» Алесандра Страдэла(руск.) бел. (1679) была раннім папярэднікам оперы-буфы. У оперы фарсавы сюжэт, а персанажы недарэчнага апекуна Трэспола і служанкі Дэспіны з’яўляюцца прататыпамі персанажаў, шырока выкарыстоўваных пазней у жанры оперы-буфа.

Спачатку камічныя оперы звычайна прадстаўляліся як інтэрмецца(англ.) бел. паміж актамі больш сур’ёзных твораў. Неапалітанская, а затым італьянская камічная опера вырасла ў самастойную форму і зрабілася самай папулярнай формай сцэнічных забаў у Італіі прыкладна з 1750 па 1800 год. У 1749 годзе, праз трынаццаць гадоў пасля смерці Пергалезі, яго «Служанка-пані(англ.) бел.» ахапіла Італію і Францыю, выклікаючы хвалу такіх дзеячаў французскага Асветніцтва, як Ж.-Ж. Русо.

 
Дж. Расіні, каля 1810—1815

У 1760 годзе Нікола Пічыні(руск.) бел. напісаў музыку да «Дзяўчына з Чэкіны(англ.) бел.» на тэкст венецыянскага драматурга Карла Гальдоні. Гэты тэкст быў заснаваны на папулярным англійскім рамане Сэмюэля Рычардсана «Памэла, або ўзнагароджаная дабрачыннасць(руск.) бел.» (1740). Праз шмат гадоў Дж. Вердзі назваў «Дзяўчыну з Чэкіны» «першай сапраўднай італьянскай камічнай операй» — гэта значыць, у ёй было ўсё: яна была на стандартнай італьянскай мове, а не на дыялекце; гэта было ўжо не проста інтэрмецца, а хутчэй самастойны твор; у ёй была сапраўдная гісторыя, якая спадабалася людзям; яна мела драматычную разнастайнасць; і, у музычным плане, яна мела моцныя мелодыі і нават моцныя аркестравыя партыі, у тым ліку моцную «самастойную» ўверцюру. Вердзі таксама быў у захапленні, бо музыка была напісана паўднёвым італьянцам, а тэкст — паўночным, што адпавядала агульнаітальянскаму бачанню Дж. Вердзі.

У першай палове XIX стагоддзя жанр атрымаў далейшае развіццё ў творах Дж. Расіні «Севільскі цырульнік(руск.) бел.» (1816) і «Папялушка(руск.) бел.» (1817), а таксама ў творах Гаэтана Даніцэці «Любоўны напой(руск.) бел.» (1832) і «Дон Паскуале(руск.) бел.» (1843), але ў сярэдзіне XIX стагоддзя жанр заняпад, нягледзячы на пастаноўку Дж. Вердзі «Фальстаф(руск.) бел.» у 1893 годзе.

Французская апера камік і аперэтаПравіць

 
Плакат да пастаноўкі XIX стагоддзя Арфей у пекле(руск.) бел.

Французскія кампазітары ахвотна ўхапіліся за італьянскую мадэль і зрабілі яе сваёй, назваўшы яе апера камік (фр.: opéra comique). Сярод першых прыхільнікаў былі італьянец Эджыдыа Дуні(англ.) бел., Франсуа-Андрэ Філідор, П’ер-Аляксандр Мансіньі(англ.) бел., Андрэ Грэтры, Франсуа-Адрыен Буальдзьё(англ.) бел., Даніэль Абер і Адольф Адан. Хаця першапачатковы тэрмін «апера камік» прызначаўся для менш сур’ёзных твораў, пазней тэрмін стаў абазначаць любую оперу, дзе быў размоўны дыялог, уключаючы такія творы, як «Медэя(англ.) бел.» Л. Керубіні і «Кармэн» Ж. Бізэ, якія не з’яўляюцца «камічнымі» ні ў якім сэнсе гэтага слова.

Фларымон Эрвэ(англ.) бел. лічыцца вынаходнікам французскай оперы буф (фр.: opéra bouffe), або аперэты[1]. Працуючы па той жа мадэлі, Жак Афенбах хутка пераўзышоў яго, напісаўшы больш за дзевяноста аперэт. У той час як ранейшыя французскія камічныя оперы мелі сумесь пачуццяў і гумару, творы Афенбаха былі прызначаны выключна для забаўлення. Нягледзячы на тое, што ў цэлым яго творы былі добра апрацаваны і поўны гумарыстычнай сатыры і грандыёзных оперных пародый, сюжэты і персанажы часта былі ўзаемазаменнымі. Улічваючы шалёны тэмп, з якім ён працаваў, Афенбах часам выкарыстоўваў адзін і той жа матэрыял у некалькіх операх. Яшчэ адным французам, які прыняў гэтую форму, быў Шарль Лекок(англ.) бел..

Нямецкі зінгшпіль і венская аперэтаПравіць

Зінгшпіль развіўся ў Вене ў XVIII стагоддзі і распаўсюдзіўся па ўсёй Аўстрыі і Германіі. Як і французская апера камік, зінгшпіль быў операй з гутарковымі дыялогамі і звычайна на камічную тэму, напрыклад, творы Моцарта «Выкраданне з сераля(руск.) бел.» (1782) і «Чароўная флейта» (1791). Пазнейшыя зінгшпілі, напрыклад «Фідэліа(руск.) бел.» Л. Бетховена (1805) і «Вольны стралок(руск.) бел.» К. Вебера (1821), захавалі форму, але былі на больш сур’ёзныя тэмы.

Венская аперэта XIX стагоддзя была пабудавана як на зінгшпілі, так і на французскай апера камік. Адным са стваральнікаў венскай аперэты лічыцца Франц фон Зупэ(руск.) бел., які, аднак, запомніўся пераважна сваімі ўверцюрамі. Іаган Штраус II, «кароль вальса», таксама зрабіў унёсак у развіццё венскай аперэты сваімі творамі «Лятучая мыш(руск.) бел.» (1874) і «Цыганскі барон(англ.) бел.» (1885). Карл Мілёкер(англ.) бел., дырыжор тэатра ан дэр Він(англ.) бел., таксама напісаў некалькі з самых папулярных венскіх аперэт канца XIX стагоддзя, у тым ліку «Жабрак-студэнт(руск.) бел.» (1882), «Гаспаронэ(руск.) бел.»(1884) і «Бедны Джонатан(ням.) бел.» (1890).

Пасля пачатку XX стагоддзя Франц Легар напісаў «Вясёлую ўдаву(англ.) бел.» (1905); Оскар Штраус(руск.) бел. паставіў аперэты «Мара аб вальсе(англ.) бел.» (1907) і «Шакаладны салдат(англ.) бел.» (1908); а Імрэ Кальман склаў «Каралева чардаша(руск.) бел.» (1915).

Іспанская сарсуэлаПравіць

Сарсуэла, якая з’явілася ў Іспаніі ў XVII стагоддзі, сыходзіць сваімі каранямі ў папулярны іспанскі традыцыйны музычны тэатр. У ім чаргуюцца гутарковыя і песенныя сцэны, апошнія ўключаюць танцы, харавыя нумары і гумарыстычныя сцэны, якія звычайна ўяўляюць сабой дуэты. Гэтыя працы адносна кароткія, і кошты на квіткі часта былі нізкімі, каб спадабацца шырокай публіцы. Існуе дзве асноўныя формы сарсуэлы: сарсуэла ў стылі барока(англ.) бел. (каля 1630—1750), самы ранні стыль, і рамантычная(англ.) бел. сарсуэла (каля 1850—1950), якія можна падзяліць на два паджанры: вялікая сарсуэла (género grande), у двух і болей актах, і малая сарсуэла(англ.) бел. (género chico), аднаактовая, з рысамі вадэвіля.

Педра Кальдэрон дэ ла Барка быў першым драматургам, які прымяніў тэрмін сарсуэла для свайго твора пад назвай «Заліў сірэн» (ісп.: El golfo de las sirenas, 1657). Лопэ дэ Вэга неўзабаве напісаў твор пад назвай «Джунглі без кахання, драма з аркестрам» (ісп.: La selva sin amor, drama con orquesta). Аркестр інструментаў быў скрыты ад публікі, артысты спявалі зладжана, а сама музычная кампазіцыя была прызначана выклікаць эмацыянальны водгук. Некаторыя з гэтых ранніх твораў былі страчаны, але «Рэўнасць ператвараецца ў зоркі» (ісп.: Los celos hacen estrellas) Хуана Ідальга(англ.) бел. і Хуана Велеса(ісп.) бел., прэм’ера якога адбылася ў 1672 годзе, захаваліся і даюць нам некаторае ўяўленне аб тым, якім быў гэты жанр у XVII стагоддзі.

У XVIII стагоддзі на сарсуэлу паўплываў італьянскі оперны стыль. Але, пачынаючы з праўлення караля Бурбонаў Карла III, антыітальянскія настроі ўзмацніліся. Сарсуэла вярнулася да сваіх каранёў у папулярных іспанскіх традыцыях у такіх творах, як сайнетэ(ісп.) бел. або энтрэмес(ісп.) бел. Дона Рамона дэ ла Круса(ісп.) бел.. Першым творам гэтага аўтара ў гэтым жанры быў «Жняцы Вальекаса» (ісп.: Las segadoras de Vallecas, 1768) на музыку Радрыгеса дэ Хіты(англ.) бел..

Аднаактовыя сарсуэлы былі класіфікаваны як малыя (малы жанр або малая форма), а сарсуэлы з трох ці больш актаў былі класіфікаваны як вялікія (вялікі жанр або вялікая форма). Вялікія сарсуэлы ставіліся ў тэатры сарсуэлы ў Мадрыдзе(ісп.) бел., але без асаблівага поспеху і з невялікай наведвальнасцю. Нягледзячы на гэта, у 1873 годзе для вялікай сарсуэлы быў адчынены новы тэатр Апола(англ.) бел., які падзяліў няўдачы тэатра сарсуэлы, пакуль не быў змушаны змяніць сваю праграму на малыя сарсуэлы.

Руская камічная операПравіць

 
Тытульны ліст лібрэта «Млынар — вядзьмак, ашуканец і сват(руск.) бел.»

Першай операй, прадстаўленай у Расіі ў 1731 годзе, была камічная опера (або commedia per musica) «Каландра(англ.) бел.» італьянскага кампазітара Джавані Альберта Рысторы(англ.) бел.. За ёй былі камічныя оперы іншых італьянцаў, такіх як Б. Галупі, Дж. Паізіела і Д. Чымароза, а таксама бельгійска-французскага кампазітара А. Грэтры.

Першай рускай камічнай операй была «Анюта(руск.) бел.» (1772). Тэкст напісаны Міхаілам Паповым(руск.) бел. на музыку невядомага кампазітара, якая складаецца з падборкі папулярных песень, указаных у лібрэта. Яшчэ адна ўдалая камічная опера «Млынар — вядзьмак, ашуканец і сват(руск.) бел.» на тэкст Аляксандра Аблесімава(руск.) бел. (Масква, 1779), з сюжэтам, які нагадвае «Вясковага вяшчуна(англ.) бел.» Ж.-Ж. Русо, прыпісваецца Міхаілу Сакалоўскаму(руск.) бел.. Іван Керцэлі(руск.) бел., Васіль Пашкевіч(руск.) бел. і Еўсцігней Фамін(руск.) бел. таксама напісалі серыю паспяховых камічных опер у XVIII стагоддзі.

Далейшае развіццё руская камічная опера ў XIX стагоддзі атрымала ў творчасці Аляксея Вярстоўскага(руск.) бел., які напісаў больш за 30 опер-вадэвіляў і 6 вялікіх опер (большасць з іх з гутарковымі дыялогамі).

Пазней Мадэст Мусаргскі працаваў над дзвюма камічнымі операмі — «Сарочынскі кірмаш(руск.) бел.» і «Жаніцьба(руск.) бел.», якія пакінуў няскончанымі (яны былі скончаны толькі ў ХХ стагоддзі). Пётр Чайкоўскі напісаў камічную оперу «Чаравічкі(руск.) бел.» (1885). Мікалай Рымскі-Корсакаў склаў «Майскую ноч(руск.) бел.» (1878—1879) і «Залатога пеўніка(руск.) бел.» (1906—1907).

У ХХ стагоддзі лепшымі ўзорамі камічнай оперы рускіх кампазітараў былі «Маўра(руск.) бел.» (1922) і «Прыгоды павесы(руск.) бел.» (1951) Ігара Стравінскага, «Каханне да трох апельсінаў(руск.) бел.» (1919) і «Заручыны ў манастыры» (1940—1941, паст. у 1946) Сяргея Пракоф’ева, «Нос(руск.) бел.» Дзмітрыя Шастаковіча (1927—1928, паст. у 1930). Адначасова жанры лёгкай музыкі(англ.) бел., аперэты, музычнай камедыі, а пазней і рок-оперы развівалі такія кампазітары, як Ісак Дунаеўскі, Дзмітрый Кабалеўскі, Дзмітрый Шастаковіч, Ціхан Хрэннікаў, а пазней Генадзь Гладкоў(руск.) бел., Аляксей Рыбнікаў і Аляксандр Журбін(руск.) бел..

XXI стагоддзе ў рускай камічнай оперы пачалося з шумных прэм’ер двух твораў, жанр якіх можна ахарактарызаваць як «опера-фарс»: «Цар Дзям’ян — страшны оперны спектакль». Твор з’яўляецца калектыўным аўтарскім праектам пяці аўтараў: Леаніда Дзесятнікава(руск.) бел. і Вячаслава Гайваронскага з Санкт-Пецярбурга, Іраіды Юсупавай і Уладзіміра Нікалаева з Масквы, а таксама творчага калектыву «Кампазітар», які з’яўляецца псеўданімам вядомага музычнага крытыка Пятра Паспелава. Лібрэта Алены Паленавай паводле народнай драмы «Цар Максіміліян», прэм’ера твора адбылася 20 чэрвеня 2001 года ў Марыінскім тэатры ў Санкт-Пецярбургу.

«Дзеці Разэнталя» — опера ў двух дзеях Леаніда Дзесятнікава(руск.) бел. на лібрэта Уладзіміра Сарокіна. Гэты твор быў выкананы на замову Вялікага тэатра, а прэм’ера адбылася 23 сакавіка 2005 года.[2] Пастаноўка оперы суправаджалася гучным скандалам;[3][4] аднак опера мела вялізны поспех.

Англійская баладная і савойская оперыПравіць

Англія вядзе сваю традыцыю лёгкай оперы да баладнай оперы, звычайна камічнай п’есы, у якую ўваходзяць песні на папулярныя мелодыі. «Опера жабрака(англ.) бел.» Джона Гея(англ.) бел. была самай ранняй і самай папулярнай з іх. «Дуэнья(англ.) бел.» Рычарда Брынслі Шэрыдана (1775) на музыку Томаса Лінлі(англ.) бел. была апісана як «камічная опера».[5][6]

Да другой паловы XIX стагоддзя на лонданскай музычнай сцэне пераважалі пантаміма і музычны бурлеск(англ.) бел., а таксама непрыстойныя, дрэнна перакладзеныя кантынентальныя аперэты, якія часта ўключалі «балеты», якія выклікалі вялікую юрлівую цікавасць, і наведванне тэатра стала непрыемным для рэспектабельных людзей, асабліва жанчын і дзяцей. Містэр і місіс Томас Герман Рыд(англ.) бел., пачынаючы з 1855 года, і шэраг іншых брытанцаў выказалі шкадаванне наконт стану музычнага тэатра і прадставілі кароткія камічныя оперы(англ.) бел., прызначаныя для сямейнага прагляду і павышэння інтэлектуальнага ўзроўню музычных забаў.

 
Сцэна з камічнай опера «Карабель Яе Вялікасці «Пінафор»(англ.) бел.» (1886), сувенірная праграма тэатра Савой

Тым не менш, пастаноўка оперы Ж. Афенбаха «Вялікая герцагіня Геральштэйнская(англ.) бел.» ў 1867 годзе (праз сем месяцаў пасля яе французскай прэм’еры) распаліла цікавасць англічан да лёгкіх опер з старанна прапрацаванымі лібрэта і партытурай, а аперэты з кантынентальнай Еўропы працягвалі быць надзвычай папулярнымі ў Вялікабрытаніі ў 1860-х і 1870-х гадах, у тым ліку «Карневільскія званы(англ.) бел.», «Мадам Фавар(англ.) бел.» і іншыя ў 1880-х гадах, часта адаптаваныя Генры Броэмам Фарні(англ.) бел. і Робертам Рысам(англ.) бел.. Ф. К. Бернанд(англ.) бел. супрацоўнічаў з некалькімі кампазітарамі, у тым ліку з Артурам Саліванам(англ.) бел. над операй «Кокс і Бокс(англ.) бел.», над напісаннем некалькіх камічных опер на англійскія тэмы ў 1860-х і 1870-х гадах.

У 1875 годзе Рычард Д’Ойлі Карт(руск.) бел., адзін з імпрэсарыа, якія імкнуліся стварыць англійскую школу сямейнай лёгкай оперы такіх кампазітараў, як Фрэдэрык Клей(англ.) бел. і Эдвард Саламон(англ.) бел., у якасці контрмеры кантынентальным аперэтам, даручыў супрацоўніку Клея, У. Ш. Гілберту(руск.) бел., і шматабяцаючаму маладому кампазітару Артуру Салівану(англ.) бел. напісаць кароткую аднаактовую оперу, якая паслужыла б працягам оперы Ж. Афенбаха «Перыкола(руск.) бел.». Вынікам стала камічная опера «Суд прысяжных(англ.) бел.»; яе поспех паклаў пачатак партнёрству Гілберта і Салівана(англ.) бел.. «Трупа оперы-буф містэра Р. Д’Ойлі Карт» узяла з сабой «Суд прысяжных» у турнэ, паставіўшы яе разам з французскімі творамі Ж. Афенбаха і Аляксандра Шарля Лекока(англ.) бел.. Імкнучыся вызваліць англійскую сцэну ад французскага ўплыву і натхнёны поспехам «Суда прысяжных», Карт у 1877 годзе сфармаваў сіндыкат для выканання «лёгкай оперы законнага толку».[7] Гілберту і Салівану было даручана напісаць новую камічную оперу «Чарадзей(руск.) бел.» (англ.: The Sorcerer), пачынаючы серыю, якая атрымала назву «Савойскія оперы» (названая ў гонар тэатра Савой, які Карт пазней пабудаваў для гэтых твораў). У серыю савойскіх опер уваходзілі «Карабель Яе Вялікасці «Пінафор»(англ.) бел.», «Піраты Пензанса(англ.) бел.» і «Мікада(англ.) бел.», якія сталі папулярнымі ва ўсім свеце. Оперная трупа Д’Ойлі Карт(англ.) бел. працягвала выконваць творы Гілберта і Салівана амаль бесперапынна да свайго закрыцця ў 1982 годзе.

Стыль Гілберта і Салівана шырока пераймалі іх сучаснікі (напрыклад, у «Дораці(англ.) бел.»), а самі творцы пісалі творы ў гэтым стылі разам з іншымі супрацоўнікамі ў 1890-я гады. Аднак ні адзін з іх не меў працяглай папулярнасці, пакінуўшы Савойскія оперы практычна адзінымі прадстаўнікамі жанру, якія захаваліся сёння. Толькі нядаўна некаторыя з гэтых іншых англійскіх лёгкіх опер пачалі даследавацца навукоўцамі і ставіцца на сцэне.

Зноскі

  1. Operette001 at Theatrehistory.com, accessed 4 January 2009
  2. «Дети Разэнталя» в Бальшом театре | Belcanto.ru. www.belcanto.ru. Праверана 6 жніўня 2016. (руск.) 
  3. Махлина, Светлана Тевельевна Семиотика искусства в XXI в // Вестник Санкт-Петербургского государственного университета культуры и искусств. — 2013-01-01. — Вып. 3 (16). (руск.) 
  4. Густякова, Дарья Юрьевна Российский оперный театр в контексте массовой культуры (руск.) 
  5. «The Duenna», Mary S. Van Deusen, accessed 4 January 2009
  6. Gillan, Don. «The Origins of Comic Opera» at the stagebeauty website, accessed 4 January 2009
  7. Stone, David. «Richard D’Oyly Carte», Архівавана 1 верасня 2006 года. Who Was Who in the D’Oyly Carte Opera Company, accessed 4 January 2009

ЛітаратураПравіць

  • Ла Лоранси Л. де, Французская комическая опера XVIII в., пер. с франц., М., 1937.
  • Русская комедия и комическая опера XVIII в., под ред. П. Н. Беркова, М.-Л., 1950.
  • Ливанова T. H. Комическая опера // Музыкальная энциклопедия в 6 томах, БСЭ, М., 1973—1982, Т. 2, сс. 888—889.
  • Брянцева В. Н. Французская комическая опера XVIII века. Пути становления и развития жанра. — М.: Музыка, 1985.
  • Соллертинский И. И. Заметки о комической опере // Исторические этюды. — Л.: Гос. муз. изд., 1962. — С. 347—357.