Францішак Кушаль

беларускі вайсковы дзеяч
(Пасля перасылкі з Франц Кушаль)

Франці́шак Вінцэ́нтавіч Ку́шаль (16 лютага 1895, в. Пяршаі, Мінскі павет25 мая 1968, Рочэстэр, Нью-Ёрк) — беларускі вайсковы і палітычны дзеяч, афіцэр войскаў Расійскай імперыі і Польшчы, кіраўнік штаба Беларускай самааховы, камендант Беларускай краёвай абароны (Вафен-штурманфюрэр СС) у часе Другой сусветнай вайны. Муж паэткі Наталлі Арсенневай.

Францішак Кушаль
Francišak Kušaĺ.jpeg
Дата нараджэння 16 лютага 1895(1895-02-16)
Месца нараджэння
Дата смерці 25 мая 1969(1969-05-25) (74 гады)
Месца смерці
Месца пахавання
Жонка: Наталля Арсеннева
Дзеці Яраслаў Кушаль[d] і Уладзімір Кушаль[d]
Альма-матар
Прыналежнасць
Род войскаў Руская імператарская армія, пяхота Другой Польскай Рэспублікі[d], Беларуская дапаможная паліцыя, Беларускі корпус самааховы, Беларуская краёвая абарона і 30 грэнадзёрская дывізія войскаў пры СС (Германія, 1918-1945)
Званне генерал
Бітвы/войны
Узнагароды і прэміі
ордэн Святога Станіслава ордэн Святой Ганны 3 ступені ордэн Святога Станіслава 3 ступені

БіяграфіяПравіць

Нарадзіўся ў сялянскай каталіцкай сям’і. Бацькі працавалі на графа Тышкевіча, каб пракарміць вялікую сям'ю: узімку гатавалі дровы, а ўлетку касілі графскія сенажаці. У маленстве Францішак Кушаль працаваў пастухом, пакуль у 10 год не пайшоў у школу, дзе вельмі палюбіў кніжкі. Скончыў Пяршайскую народную школу, а ў 1910 г. паступіў у гарадское вучылішча ў Івянцы. Напярэдадні Першай сусветнай вайны сям'я пераехала з Пяршаёў у Забор'е. [1]. У 1915 годзе быў мабілізаваны ў войска Расійскай імперыі. Па сканчэнні школы маладых камандзіраў у тым самым годзе накіраваны ў Віленскае пяхотнае вучылішча, якое скончыў у 1916 годзе. Атрымаў ранг прапаршчыка, прайшоў кароткі стаж у палку недзе ў Астрахані, а потым у ранзе падпаручніка быў адразу адасланы на фронт, знаходзіўся пад Крэвам. Служыў на Заходнім фронце ў шэрагах 115-га Астраханскага запаснога, а ў 1916 годзе быў пераведзены да 276-га Купянскага палка стральцоў камандзірам роты, даслужыўся да чыну штабс-капітана.

Па распадзе царскага войска вярнуўся на Беларусь. Даведаўшыся, што ў Мінску адчынілася беларуская кнігарня, Францішак Кушаль пехатою прайшоў 70 кіламетраў, каб туды трапіць — там ён пазнаёміўся з Алесем Гаруном і далучыўся да беларускай справы. Прыняў удзел у дзеянні беларускіх нацыянальных арганізацый. У 1918 годзе ўзначаліў беларускую моладзевую арганізацыю ў Івянцы, а ў сярэдзіне 1919 года ўвайшоў у склад Цэнтральнай беларускай рады Віленшчыны і Гарадзеншчыны, за што пазней быў арыштаваны польскімі акупацыйнымі ўладамі.

З пачаткам польска-савецкай вайны ў 1919 г. стаўленне Польшчы да беларускага руху змянілася, Юзаф Пілсудскі пагадзіўся на стварэнне беларускага войска. Вызвалены Кушаль з жніўня 1919 года працаваў намеснікам старшыні Беларускай вайсковай камісіі, у ваенных дзеяннях на фронце ўдзелу не браў. Па акупацыі бальшавікамі Мінску Вайсковая камісія была эвакуявана ў Лодзь і там неўзабаве развязана, а Францішак прыехаў у Вільню шукаць працы. У 1920 г. ад тыфусу памерла маці і наймалодшая сястра. Атрымаўшы доўгатэрміновую пазыку і прадаўшы маёмасць, Кушалі пераехалі ў Доры.

Па заканчэнні вайны застаўся ў Польшчы. Параіўшыся зь беларускімі дзеячамі, наважыўся далей набываць вайсковыя веды і ў 1922 годзе далучыўся да Войска Польскага. Прайшоўшы шматмесячнае перашкаленне ў польскім ваенным вучылішчы ў Рэмбертове, ён быў прызначаны ў 80-ты Слонімскі пяхотны полк, ажаніўся і пераехаў у 1922 годзе ў Слонім, адкуль праз год для пэўнасці быў пераведзены на Польскае Памор'е: ён выпісваў сабе беларускія газеты, што лічылася небяспечным. Такім чынам, сям'я з маленькім сынам апынулася на Памор'і, дзе Францішак Кушаль шмат гадоў быў афіцэрам 66-га Кашубскага палка пяхоты ў Хэлмне, у якім апроч іншага выконваў абавязкі каменданта унтэр-афіцэрскай школы. Тут Кушаль скончыў курс цяжкіх кулямётаў у Торуні, быў камандзірам кулямётнае роты ў палку, камандзірам афіцэрскага курса перашкалення для падхарунжых, камандзірам падафіцэрскае школы, а тады – выхаваўцам і камандзірам роты у 2-м Кадэцкім корпусе. У 1932—1936 гадах быў выкладчыкам у Корпусе кадэтаў № 3 у Равічы, адкуль ізноў жа за сувязь з беларускаю справаю і выпісванне беларускай прэсы, быў пераведзены з Кадэцкага корпуса ізноў у 13-ты пяхотны полк у Пултуску пад Варшавай. Пасля выкладаў у школе падхаружых пяхоты ў Камарове каля места Остраў Мазавецка. Атрымаў чыны паручніка і капітана, быў узнагароджаны срэбным Крыжам заслугі.

Камандаваў батальёнам у часе Польскай абарончай вайны 1939 года, у баях у раёне Львова трапіў у савецкі палон. 22 верасня 1939 года інтэрнаваны ў СССР. Разам з іншымі польскімі афіцэрамі трапіў у Старабельскі лагер (цяпер Луганская вобласць), дзе ўтрымлівалася 4 тысячы чалавек. Амаль усе зняволеныя былі расстраляныя, аднак Францішак Кушаль быў перавезены ў Бутырскую турму, дзе быў у зняволенні разам з высокапастаўленымі польскімі ваеннапалоннымі, у тым ліку з генералам Уладыславам Андэрсам. Адтуль перад самай Другой сусветнай вайной яго перавезлі ў Валожын – «по месту жительства», быццам на «перагляд справы». У пачатку 1941 года вызваліўся, бо ў першы ж дзень вайны энкавэдысты збеглі, і вязні ў бальшыні паўцякалі таксама. Валожын ад Дор усяго 16 кіламетраў, так што хутка Кушаль, апынуўся ў роднай хаце. Адначасова жонцы Наталлі Арсенневай было дазволена вярнуцца з ссылкі. Гэтыя акалічнасці далі магчымасць меркаваць, што ў лагеры Кушаль быў завербаваны НКУС[2][Удакладніць!].

Да пачатку нямецка-савецкай вайны ў 1941 годзе пражываў у Беластоку. У часе нямецкай акупацыі Францішак Кушаль супрацоўнічаў з немцамі. З снежня 1941 года быў камендантам падафіцэрскай школы Беларускай дапаможнай паліцыі ў Мінску. З кастрычніка 1941 года быў шэфам аддзела самааховы Цэнтральнай рады Беларускай народнай самапомачы. У чэрвені — ліпені 1942 года на загад Івана Ермачэні, шэфа Беларускай самааховы, распрацаваў праект стварэння Вольнага корпуса Беларускай самааховы. Са жніўня да канца лістапада быў камендантам афіцэрскіх курсаў у Мінску, пад канец лістапада стаў галоўным вайсковым рэферэнтам Беларускай самааховы, на гэтай пасадзе кіраваў працай акруговых і павятовых рэферэнтаў. У красавіку 1943 года спыніў гэтую дзейнасць у сувязі з расфармаваннем немцамі Беларускай самааховы. З жніўня 1943 года быў галоўным упаўнаважаным па пытаннях беларускіх аддзелаў дапаможнай паліцыі. У студзені 1944 года стаў начальнікам аддзела вайсковых спраў Беларускай цэнтральнай рады. З сакавіка 1944 года шэф галоўнага камандавання Беларускай краёвай абароны. Удзельнічаў у выданні часопіса «Беларус на варце».

У часе наступу Чырвонай Арміі эвакуяваўся ў Германію. Увесну 1945 года стаў камандзірам аднаго з палкоў 30-й грэнадзёрскай дывізіі СС, якая таксама называлася дывізіяй «Беларусь», якая без бою капітулявала амерыканцам у апошнія дні красавіка. Перабываў у лагеры для інтэрнаваных у Рэгенсбургу.

Пазбег рэпатрыяцыі ў СССР. У 1947 годзе ў Германіі заснаваў Аб’яднанне беларускіх ветэранаў. У 1950 годзе выехаў у ЗША. У 1952—1954 узначальваў Беларуска-амерыканскае задзіночанне; удзельнічаў у выданні яго газеты «Беларус». Адзін з заснавальнікаў газеты «Бацькаўшчына». Выступаў у друку з публіцыстычнымі матэрыяламі (таксама па пытаннях вайсковай гісторыі Беларусі[3]), аўтар успамінаў пра дзеячаў беларускай культуры[4]. Выконваў функцыі вайсковага міністра Беларускай цэнтральнай рады на выгнанні, пазней сябра Рады БНР у выгнанні[5].

Пахаваны на могілках ў Рочэстэры (могілкі Маўнт Хоўп), штат Нью-Ёрк[6]. Побач пахаваная ягоная жонка Наталля Арсеннева[7].

Сям’яПравіць

У 1922 годзе ажаніўся з паэткай Наталляй Арсенневай, у шлюбе мелі двух сыноў — Яраслава (1923—1943) і Уладзіміра (1924—?). Яраслаў загінуў ад выбуху закладзенай савецкімі партызанамі бомбы, у мінскім тэатры ў часе прадстаўлення. Уладзімір ажаніўся з Наталляй Куліковіч (1928—1967), дачкой Мікалая Шчаглова-Куліковіча, ад якой меў двух дзяцей — Пятра і Наталлю, якіх пасля смерці жонкі дапамагалі даглядаць ягоныя бацькі[8]

ТворыПравіць

Зноскі

ЛітаратураПравіць

  • Маракоў Л.У. Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі, 1794-1991. Энц. даведнік. У 10 т.. — Мн., 2003. — Т. 1. — ISBN 985-6374-04-9.
  • Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1999. — 560 с.: іл. ISBN 985-11-0155-9 (т. 9), ISBN 985-11-0035-8.
  • Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 4: Кадэты — Ляшчэня / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1997. — 432 с.: іл. ISBN 985-11-0041-2.
  • Rocznik Oficerski 1924. — Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, Oddział V Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, 1924. — С. 280, 381.
  • Rocznik Oficerski 1928. — Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1928. — С. 80, 234.
  • Rocznik Oficerski 1932. — Warszawa: Biuro Personalne Ministerstwa Spraw Wojskowych, 1932. — С. 75, 594.
  • Залесский К.А. Кушель Франц // Кто был кто во второй мировой войне. Союзники Германии. — М., 2003.