Прастрэл шыракалісты

Прастрэл шыракалісты, Сон раскрыты[3][4], Сон-трава, Сон звычайны[5] (Anemone patens, Pulsatilla patens ці Pulsatilla latifolia[6]) — від кветкавых раслін з роду Кураслеп, сямейства Казяльцовыя (Ranunculaceae).

Прастрэл шыракалісты
Pulsatilla patens in Belarus.jpg
Навуковая класіфікацыя
Міжнародная навуковая назва

Anemone patens L.

Сінонімы
гл. тэкст
Ахоўны статус
Wikispecies-logo.svg
Сістэматыка
на Віківідах
Commons-logo.svg
Выявы
на Вікісховішчы
ITIS  18799
NCBI  387931
EOL  596368
GRIN  t:318689
IPNI  306901-2
TPL  kew-2638552

Паводле The Plant List на 2013 год, від адносіцца да роду кураслеп, адпаведна мае назву: Anemone patens L.[7].

НазваПравіць

Сон раскрыты, друмель[8], сон, сон-трава, сончык[9][10][3], булдоўнік, казінае масла, курчаннік, пралеска, саксоннік[11].

Батанічнае апісаннеПравіць

Батанічная ілюстрацыя Якаба Штурма з кнігі «Deutschlands Flora in Abbildungen», 1796
2 — Pulsatilla patens

Расліна 7-15 см вышынёй. Карэнішча магутнае, вертыкальнае, цёмна-карычневае, шматгаловае.

Каранёвае лісце на доўгіх, не густа валасістых хвосціках, у абрысе круглява-сэрцападобныя, дланепадобна-трохрассечаныя з ромбавымі глыбока-двух-трохраздзельнымі сегментамі і з клінаватымі, дзвюх-чатырохнадрэзанымі ці зубчастымі дзелькамі з вострымі, часта некалькі выгнутымі лопасцямі, у маладосці, асабліва ўнізе валасістымі, якія пазней робяцца голымі, з’яўляюцца пасля цвіцення і адміраюць восенню.

Сцеблы стромкія, апранутыя густымі, адтапыранымі, мяккімі валасінкамі.

Лісточкі пакрывала стромкія, падзеленыя на вузкалінейныя долі, моцна валасістыя. Кветканосы прамыя; кветкі стромкія, спачатку шыроказваночкавыя, пазней зоркава раскрытыя; калякветнік просты, шасцілісточкавы, з лісточкамі 3-4 см даўжынёй, вузка яйкападобна-завостранымі, простымі, сіне-фіялетавымі, звонку валасістымі; тычынкі шматлікія, у шмат разоў карацей лісточкаў калякветніка, жоўтыя, з іх вонкавыя ператвораныя ў стамінодзіі (нектарнікі); песцікаў шмат, з доўгім пухнатым слупком 3-5 см даўжынёй. Цвіце ў красавіку — маі. Формула кветкі:  [12].

Плодзікі даўгаватыя, як і слупкі моцна валасістыя.

Злева направа: бутоны, квітнеючая расліна, кветка

АрэалПравіць

Паўночная Еўропа: Фінляндыя (поўдзень), Швецыя (усход); Цэнтральная Еўропа: Чэхія, Германія, Венгрыя, Польшча, Славакія; Паўднёвая Еўропа: Румынія; тэрыторыя былога СССР: Беларусь, Эстонія, Латвія, Літва, Еўрапейская частка Расіі, Украіна, Казахстан, Заходняя Сібір, Усходняя Сібір (поўдзень), Далёкі Усход; Азія: Кітай, Манголія; Паўночная Амерыка: Канада (захад Паўночна-Заходняй Тэрыторыі, Юкан, захад Антарыа, Альберта, Брытанская Калумбія, Манітоба, Саскачэван), ЗША (поўнач Ілінойса, Аёва, Мінесота, Небраска , Паўночная Дакота, Паўднёвая Дакота, Вісконсін, Каларада, Айдаха, Мантана, Вашынгтон, Ваёмінг, Нью-Мехіка, Тэхас, поўнач Юты[13].

Расце на дзярнова-падзолістай глебе ў хваёвых, хваёва-дубовых, хваёва-бярозавых лясах верасовага, бруснічнага, арляковага, імшыстага і травянога тыпаў, на верасовых пустках, баравінных схілах і ў хмызняках[14].

На Палессі і ў лесастэпе Украіны сустракаецца ў хваёвых і мяшаных лясах.

Хімічны складПравіць

У свежай траве змяшчаецца протаанеманін, у сухой — біцыклічны лактан (анеманін), сапаніны[14].

ПрымяненнеПравіць

Вельмі дэкаратыўная расліна як пры цвіценні, так і ў пладах. Культывуецца ў кветніках (разам з іншымі відамі прастрэлу). Расліна мае лекавыя і фарбавальныя ўласцівасці.

Прэпараты расліны ўжываюць як заспакаяльны і снатворны сродак[14].

У народнай медыцыне сон-трава ўжываецца ад многіх хвароб. Водны экстракт травы прастрэлу аказвае моцнае бактэрыцыднае і фунгіцыднае дзеянне і выкарыстоўваецца вонкава для найхуткага гаення ран і пры грыбковых захворваннях скуры. Адвар травы п’юць у малых дозах пры кашлю і жаночых захворваннях. Настойка травы на гарэлцы ўжываецца ў якасці расцірання пры рэўматызме. Свежую траву вараць у рускай печцы без вады і сокам, які выдзяляецца, лечаць апёкі[14].

СінонімыПравіць

  • Anemone hirsutissima MacMill.
  • Anemone intermedia G.Don
  • Anemone longipetala Schleich. ex Steud.
  • Anemone ludoviciana Nutt.
  • Anemone nuttalliana DC.
  • Anemone nuttallii Nutt.
  • Anemone patens var. hirsutissima (Britton) Hitchc.
  • Anemone patens var. nuttalliana (DC.) A.Gray
  • Anemone patens var. rosea Cockerell
  • Anemone patens f. stevensonis B.Boivin
  • Anemone patens var. wolfgangiana (Besser) Koch
  • Anemone pulsatilla var. patens (L.) Finet & Gagnep.
  • Anemone wolfgangiana Besser
  • Pulsatilla bauhinii Tausch ex Pritz.
  • Pulsatilla kioviensis Wissjul.
  • Pulsatilla nuttalliana (DC.) Spreng.
  • Pulsatilla patens (L.) Mill.
  • Pulsatilla patens f. albiflora X.F.Zhao ex Y.Z.Zhao
  • Pulsatilla patens subsp. hirsutissima Zämelis
  • Pulsatilla patens var. kioviensis (Wissjul.) Tzvelev
  • Pulsatilla patens var. wolfgangiana (Besser) Trautv. & C.A.Mey.
  • Pulsatilla pseudopatens Schur
  • Pulsatilla teklae Zämelis
  • Pulsatilla wolfgangiana (Besser) Rupr.[7]

АховаПравіць

Занесены ў Чырвоныя кнігі Беларусі[15], Казахстана, Латвіі, Літвы, Украіны(укр.) бел., Эстоніі, вялікага ліку суб’ектаў Расійскай Федэрацыі, шэрагу абласцей Украіны[16][17].

Ва Украіне ахоўваюць у прыродным запаведніку(руск.) бел. «Медаборы(руск.) бел.», Нацыянальных прыродных парках «Падольскія Тоўтры(руск.) бел.», «Дзяснянска-Старагуцкім(руск.) бел.», рэгіянальных ландшафтных парках(руск.) бел. «Міжрэчанскім(руск.) бел.», «Днястроўскі каньён», шматлікіх заказніках і помніках прыроды.

Колькасць памяншаецца з прычыны чалавечай дзейнасці (узворванне стэпаў, терасаванне схілаў, выпас жывёлы, зрыванне на букеты і г. д.).

Зноскі

  1. Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
  2. Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».
  3. 3,0 3,1 Киселевский А. И. Латино-русско-белорусский ботанический словарь.. — Минск: «Наука и техника», 1967. — С. 106. — 160 с. — 2 350 экз. - у крыніцы пад назвай Pulsatilla potens
  4. Сон раскрыты
  5. Беларуская навуковая тэрміналогія: слоўнік лясных тэрмінаў. — Мінск: Інбелкульт, 1926. — Т. Вып. 8. — 80 с. — у крыніцы пад назвай Pulsatilla patens
  6. Прострел раскрытый (сон-трава) — Сон расчынены — Pulsatilla patens (руск.) 
  7. 7,0 7,1 Anemone patens L.. The Plant List. Праверана 17 мая 2014.
  8. Ганчарык М. М. Беларускія назвы раслін. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. II і IV. Горы-Горки, 1927
  9. Анненков Н.(руск.) бел. Ботанический словарь, Спб, 1878
  10. З. Верас, Беларуска-польска-расейска-лацінскі ботанічны слоўнік, Выданне газеты «Голас беларуса», Друкарня С. Бэкэра. Вiльня, Субач 2, 1924
  11. Шатэрнік М. В. Краёвы слоўнік Чэрвеньшчыны. Мінск, 1929
  12. Экофлора Украины = Екофлора України (укр.) / Відпов. редактор Я. П. Дідух. — Київ: Фітосоціоцентр, 2004. — Т. 2. — 480 с.
  13. Паводле дадзеных GRIN. Гл. раздзел «Спасылкі»
  14. 14,0 14,1 14,2 14,3 Белов Н. В. Календула, алтей, чистотел и другие народные лекарственные растения в большой энциклопедии траволечения. — М., Мн.: АСТ, Харвест, 2005. — С. 226—227. — 464 с. — ISBN 5-17-031-498-1.
  15. В Красную книгу Беларуси внесено 19 новых видов дикорастущих растений (руск.) 
  16. Прастрэл шыракалісты: інфармацыя пра таксон у праекце «Плантариум» (вызначальнік раслін і ілюстраваны атлас відаў). (руск.)   (Праверана 3 жніўня 2014)
  17. Червона книга Донецької області: Рослинний світ

ЛітаратураПравіць

СпасылкіПравіць

  Гэты від занесены ў Чырвоную кнігу Беларусі і ахоўваецца законам.
IV катэгорыя (NT)