Атон Ігнатавіч Горват

Атон Ігнатавіч Горват (польск.: Otton Horwatt, руск.: Оттон Игнатьевич Горват; 1809, Рэчыцкі павет, Мінская губерня, Расійская імперыя1894, Мінск, Мінская губерня, Расійская імперыя) — грамадскі дзеяч, буйны землеўласнік на Беларусі, мінскі губернскі маршалак (1847—1853).

Атон Ігнатавіч Горват
Otton Horwatt.jpg
Herb Pobog barokowy.svg
Герб «Побаг»
Мінскі губернскі маршалак
1847 — 1853
Папярэднік Леў Францавіч Оштарп
Пераемнік Людвік Антонавіч Слатвінскі
 
Адукацыя
Веравызнанне каталік
Нараджэнне 1809(1809)
Смерць 1894(1894)
Пахаванне
Род Горваты
Бацька Ігнат Тадэвушавіч Горват (1764—каля 1826), дэпутат ад Рэчыцкага павета ў Мінскі дваранскі дэпутацкі сход (1798—1802), старшыня рэчыцкага павятовага суда (1814—1817)
Маці Юзэфа Феліцыянаўна Рудніцкая
Жонка 1) Людвіка Львоўна Оштарп (8 чэрвеня 1807—?), 2) Міхаліна Адамаўна Вайніловіч (1848—1941)
Дзеці нашчадкаў не пакінуў
 
Узнагароды

ордэн Святой Ганны 2 ступені

Паходжанне і сям'яПравіць

Належаў да каталіцкага шляхецкага роду Горватаў гербу «Побаг».

Нарадзіўся ў Рэчыцкім павеце ў каталіцкай шляхецкай сям'і Ігната Тадэвушавіча Горвата і яго жонкі Юзэфы Феліцыянаўны Рудніцкай, дачкі Феліцыяна Рудніцкага і Францішкі Багушэвіч.

Атон Ігнатавіч Горват быў двойчы жанаты — з Людвікай Львоўнай Оштарп (8 чэрвеня 1807—?), дачкой мінскага губернскага маршалка (1823—1847) Льва Францавіча Оштарпа (1785—1851) ад яго жонкі Гелены Кунцэвіч; і з Міхалінай Адамаўнай Вайніловіч (1848—1941).

МаладосцьПравіць

ВыхаваннеПравіць

Атон разам з братам Даніэлем быў выхаваны ў Жалібору (паўночна-заходнім раёне Варшавы), дзе пазнаёміўся з многімі прадстаўнікамі мясцовай арыстакратыі і вядомымі людзьмі эпохі[1].

 
Барочны касцёл і кляштар бернардзінцаў у Мазыры, ХІХ ст.

Асоба першай жонкіПравіць

 
Палац Льва Оштарпа ў маёнтку Дукора. Малюнак Напалеона Орды, 1876

Да шлюбу першая жонка Атона — Людвіка Оштарп — жыла ў бацькоўскім маёнтку ў Дукоры Ігуменскага павета Мінскай губерні. Разам з сёстрамі Ганнай і Леакадзіяй яна наўчылася музыцы і перыядычна прыймала ўдзел у дабрачынных канцэртах у Мінску, граючы на фартэп'яна. Была фаварыткай даволі вядомай у тыя часы піяністкі Цэліны Шыманоўскай (1812—1855), якая часта давала канцэрты ў доме Оштарпаў у Дукоры і, як вядома, стала, жонкай паэта Адама Міцкевіча (1798—1855). Менавіта праз Шыманоўскую Людвіка Оштарп пазнаёмілася з Адамам. Суполенне з паэтам не перапынілася для Людвікі і тады, калі Людвіка пабралася шлюбам з Атонам Горватам, — яна мела перапіску з Міцкевічам. Выскародная пара прышлася Міцкевічу да спадобы. У іх коле паэт правёў не адну гадзіну, калі Горваты сустрэліся з ім за мяжой і перадавалі яму павевы той атмасферы, якую маладыя прывезлі з сабой з яго любімай «Літвы». Вядома таксама, што ў Людвікі і Адама быў агульны пратэжэ, імя якога ў іх перапісцы, на жаль, не ўпамінаецца.

У 1840 Атон і Людвіка былі ў Рыме, дзе сустрэліся і з графам Зыгмундам Красінскім (які лічыцца адным з трох вялікіх польскамоўных паэтаў-рамантыкаў — разам з Адамам Міцкевічам і Юліушам Славацкім), пасля чаго апошні напісаў паперу Адаму Станіслававічу Солтану (1792—1863): «Сёння аддаў пачку дакументаў ад Тарланога пану Горвату, які праз месяц будзе ў Вене і ўзяўся перадаць яе для цябе з найлепшым сэрцам, з той сапраўднай шляхецкай польскай пачцівасцю. Жонка яго, Аштарпоўна, сказала мне, што добра цябе ведае. Калі яны прыедуць у Вену, прымі іх з адкрытай душой і правядзі па славутым мясцінам горада». Акрамя таго вядома, што ў 1840 Міхал Чайкоўскі (агент князя Адама-Ежы Чартарыйскага, які пасля падаўлення Лістападаўскага паўстання 1830—1831 узначальваў «арыстакратычную» партыю польска-ліцвінскай эміграцыі ў Францыі, г.зв. «гатэль Ламбер») прызначыў знаходзіўшагася ў Рыме Атона Горвата ўпаўнаважаным князя Чартарыйскага ад яго палітычнай групоўкі на ўсю Мінскую губерню. Але да гэтага не аднёсся сур'ёзна ні Атон Горват, ні «гатэль Ламбер» у Парыжы[1].

Як кажа сямейная традыцыя, Атон Горват быў невыправімым рамантыкам, што, аднак, не перашкодзіла яму зрабіць грамадскую кар'еру. Людвіка, дачка Льва Францавіча Оштарпа, ні ў чым не саступала свайму мужу і карысталася грамадскім прызнаннем.

Служба на пасадзе мінскага губернскага маршалка (1847—1853)Правіць

Выбранне губернскім маршалкамПравіць

У 1847 г. Атон Горват быў выбраны дваранамі мінскім губернскім маршалкам на трохгоддзе (1847—1850). А ў 1850 г. пераабраны да 1853 г.

Зносіны з дваранаміПравіць

 
Саборная плошча («Высокі рынак») у Мінску сярэдзіны ХІХ ст., дзе знаходзіліся губернскія адміністрацыйныя ўстановы і дом Гейдукевіча (далёка ў цэнтры)

Па справах службы губернскім маршалкам Атон Горват пераехаў з жонкай Людвікай на сталае жыхарства ў Мінск, дзе пачаў жыць на вуглу вуліцы Койданаўскай і Саборнай плошчы («Высокага рынка»), у флігелі дома купца Леапольда Далпацага, званага мясцовымі жыхарамі па-простаму Леапольдам Дэлпешам. У суседнім будынку на Высокім рынку — у доме Гейдукевіча (у зале і верхнім паверху), арандаваным купцом Дэлпешам, — за часы кіраўніцтва Горватам губернскім дваранствам адбываліся дваранскія сходы і выбары (з-за адсутнасці тады ў Мінску дваранскага дому для сходаў), балы і ўрачыстыя сустрэчы, за што арандатару дома Дэлпешу ад дваранства плаціліся грошы. Загараднай рэзідэнцыяй маршалкоўства Горватаў сталі Прылукі, якія Горват атрымаў у пасаг за жонкай. Маршалкоўства Горватаў было гасціннымі гаспадарамі і, як патрабавала традыцыя і губернскае дваранства ад сваіх высокапастаўленых дваранскіх выбранцаў, трымала свой дом у Мінску і Прылуках адкрытым для дваран. У Мінску Горваты для губернскага дваранства давалі вечарыны кожны аўторак, на якіх заўсёды збіралася шмат гасцей. Вечарыны пачыналіся рана, каля 17.00, і скончваліся позна ноччу. Гаспадары вылучаліся вялікай сціпласцю ўбораў, чаго ўпарта патрабавала гаспадыня Людвіка. Баціставыя плацці павышалі жаданне і вясёласць забаў, не займаючы жаночыя галовы думкамі аб уборах, а галовы мужоў і бацькоў — аб кошце і выдатках. Дарагія ўборы з «аўторкаў» Горватаў былі цалкам выключаны. Калі аднойчы з'явіліся панны Прушынскія ў шаўковых плаццях, то яны выглядалі як аранжарэйныя кветкі сярод палявога букета, выклікаўшы незадаволенне гаспадыні[2].

Тыя «аўторкі» Горватаў, а таксама «чацвяргі» у доме мінскага павятовага маршалка Ігната Стэфанавіча Багдашэўскага і яго жонкі ў Мінску, былі мілымі ўспамінамі маладосці выхаванцаў мінскай губернскай гімназіі. Многія з іх прымалі ўдзел у тых забавах. Гімназійнае кіраўніцтва не вельмі было задаволена гэтаму, але адмаўляць дваранству не магло і высылала ў першы (горватаўскі) ці другі дом (багдашэўскі) найлепшых з ліку вучняў танцораў, сярод якіх былі Міхал Корсак, Апалінарый Свентаржэцкі, Вейсенгоф і іншыя [1].

Вядома, што мастак Ян Дамель, які маляваў у Мінску партрэты дваран, чыноўнікаў, святарства і ваенных Мінскай губерні, зрабіў і алейныя выявы губернскага маршалка Атона Горвата і яго жонкі Людвікі, а таксама і яго брата Даніэля Горвата (і яго жонкі Яўгеніі (Іфігеніі) Антонаўны Ратынскай)[3].

Дзейнасць пасля сканчэння службы губернскім маршалкамПравіць

Грамадская дзейнасцьПравіць

Аб аўтарытэце Атона Горвата не толькі сярод дваран Мінскай губерні, але і расійскіх улад, сведчыць наступны факт, які адбыўся пасля сканчэння паўнамоцтваў губернскага маршалка. Калі ў 1854 у Мінск раптоўна заехаў віленскі ваенны генерал-губернатар (1850—1855) Ілля Гаўрылавіч Бібікаў, то гэта прывяло ў пэўны рух многія губернскія ўстановы. У гімназіі былі перарваны экзамены, і ў парадных мундзірах чакалі візіта. Але Бібікаў, нікуды не наведваючыся, накіраваўся прама ў Прылукі, адкуль, пасля пэўных нарад з Атонам Горватам, вярнуўся ў Вільню [2].

 
«Расійскі імператар Павел І вызваляе Тадэуша Касцюшку з вязення», карціна Яна Дамеля

17 верасня 1858 у Мінску адбыўся баль прыёму расійскага імператара Аляксандра II, які праязджаў праз Мінск у Вільню. Дваране Мінскай губерні загадзя рыхтаваліся да гэтага прыёму. Баль адбыўся ў доме Гейдукевіча — у зале, дзе звычайна праходзілі сходы губернскага дваранства. Пры ўваходзе ў залу расійскага імператара сустракала Людвіка з Оштарпаў Горват, якая, падаўшы цару руку, правяла Аляксандра II праз шэраг пакояў да кабінету, дзе віселі два ўбраныя кветкамі партрэты (напэўна, пэндзля Яна Дамеля): адзін прадстаўляў сабой выяву расійскага імператара Паўла І, вызваляючага Тадэуша Касцюшку з вязення, а другі — расійскага імператара Аляксандра І, падпісваючага канстытуцыю Царства Польскага.

Карціны былі прывезены Прозарамі са свайго маёнтка Астрагляды Рэчыцкага павета[4]. На балі прысутнічаў са сваёй жонкай і Геранім Антонавіч Кеневіч (1796—1884), уласнік маёнтка Дарашэвічы Мазырскага павета[5].

Асоба другой жонкіПравіць

Другой жонкай Атона Горвата стала Міхаліна Вайніловіч, дачка пана Адама Антонавіча Вайніловіча (1806—1874), уласніка маёнтка Савічы ў Слуцкім павеце, і Ганны Эдвардаўны Ваньковіч, якая паходзіла са шляхты Мінскага павета. Розніца ва ўзросце паміж мужам і яго маладой жонкай складала 39 год. У адрозненні ад Людвікі, Міхаліна вяла «местачковы» лад жыцця правінцыйнай дваранкі, таму, акрамя звестак аб яе прысутнасці на святах сваякоў, інфармацыі аб яе жыцці захавалася няшмат. Вядома, што яна прымала чынны ўдзел у камерцыйных праектах Горватаў.

Смерць і пахаваннеПравіць

Памёр у прыхільным узросце ў 1894 у Мінску (Мінская губерня), і быў апошнім з пакалення сыноў Ігната Горвата. Сваякі вырашылі пахаваць яго ў Каранях (Рэчыцкі павет Мінскай губерні), дзе былі пахаваны целы яго бацькі Ігната і дзеда Тадэуша. У вёсках і мястэчках Горватаў, па якіх праходзіла пахавальная працэсія, дарога перад павозкай засцілалася дыванамі, а мясцовае насельніцтва атрымлівала ад сваякоў памерлага прылічную порцыю гарэлкі.

МаёнткіПравіць

Пасля смерці бацькі (Ігната Тадэвушавіча Горвата), Атон Ігнатавіч Горват стаў уласнікам маёнтка Ліпаў (Ліпаў, Еўтушковічы, Карані і інш.) у Рэчыцкім павеце. У 1850 Атон Горват заклаў у Ліпаве вялікі сад і парк. З'яўляўся апантанным аграномам у сваіх маёнтках, выпісваў з-за мяжы лепшыя агранамічныя часопісы.

 
Палац у псеўдагатычным стылі ў маёнтку Прылукі. Малюнак Напалеона Орды, 10 ліпеня 1876

За першай жонкай (Людвікай Львоўнай Оштарп) Атон Горват атрымаў маёнтак Прылукі і Валчковічы ў Мінскім павеце. Людвіка ў Прылуках пабудавала двухпавярховы палац у стылі псеўдаготыкі, фланкіраваны чатырма гранёнымі вежачкамі з крэмальерамі, з рызалітамі са стрэльчатымі аркадамі і вонкавымі сходамі; з правага боку вежа з галерэяй і стрэлкавымі праёмамі, пастаўленая на высокую тэрасу. Людвіка з Оштарпаў Горват заўзята ператварала палац у Прылуках у адну з найлепшых рамантычных сядзіб Мінскай губерні. У 1868 палац у Прылуках амаль поўнасцю згарэў, але быў адноўлены новым уласнікам — графам Эмерыкам Каралевічам Чапскім (1828—1896), вядомым калекцыянерам і нумізматам, які купіў у 1872 Прылукі разам з палацам у Горвата. Палац захаваўся да нашых дзён.

Пасля смерці Атона Горвата яго другая жонка здала маёнткі ў арэнду на 12 гадоў пану Гваздзецкаму, а сама пераехала жыць да пляменніка Аляксандра Горвата (1832—1879) у яго маёнтак Хабна ў Кіеўскай губерні. Калі скончыўся тэрмін арэнды, маёнткі бяздзетнага Атона Горвата перайшлі па спадчыне да сына Аляксандра Аляксандравіча Горвата (1832—1879), кіеўскага губернскага прадвадзіцеля дваранства (1860—1866), — Станіслава Аляксандравіча Горвата (1866—1930), дэпутата І Дзяржаўнай Думы Расійскай імперыі ад Кіеўскай губерні, ажэненага з Сафіяй Антоніеўнай Наркевіч-Ёдкай (1867—1944). Станіслаў Горват у Ліпаве не стаў жыць, а даручыў кіраванне маёнткам аканому Дабравольскаму, бо займаўся сваімі справамі ў Хабне, Кіеве і Санкт-Пецярбургу.

Зноскі

  1. 1,0 1,1 Kieniewicz, S. Dereszewicze… С. 28.
  2. Kowalewska, Z. Obrazki mińskie... С. 27.
  3. Карповіч, Т. А. Культурнае жыццё Мінска… С. 46.
  4. Wojniłłowicz, E. Wspomnienia… С. 54—55.
  5. Kieniewicz, S. Dereszewicze… С. 82.

ЛітаратураПравіць

  • Aftanazy, R. Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej : w 11 t. / R. Aftanazy. — Wrocław – Warszawa – Kraków : Zaklad im Ossolinskich, 1991. — Cz. 1. Wielkie księstwo Litewskie. Inflanty. Kurlandia. — T. 1. Województwa mińskie, mścisławskie, połockie, witebskie. — 352 s.
  • Boniecki, А. Herbarz polski. T.VII. — W-wa. 1905.
  • Kieniewicz, S. Dereszewicze. 1863 / S. Kieniewicz. — Wroclaw-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Lodź : Ossolineum, 1986. — 192 s.
  • Kowalewska, Z. Obrazki mińskie. 1850–1963 / Z. Kowalewska. – Wilno : Józef Zawadzki, 1912. – 128 s.
  • Rostworowski, А. Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe / А. Rostworowski. — Warszawa : Czytelnik, 2001. — 504 s.
  • Żołtowska, J. Inne czasy i inni ludzie / J. Żołtowska. — Londyn, 1959.
  • Wojniłłowicz, E. Wspomnienia. 1847—1928 / E. Wojniłłowicz. — Wilno : Józef Zawadzki, 1931. — cz. 1. — 368 s.
  • Горват, А. Усадьба Горваттов. Имение Липово / А. Горват // Radzima.org [Электронны рэсурс]. — [3].
  • Карповіч, Т. А. Культурнае жыццё Мінска І-й паловы ХІХ стагоддзя / Т. А. Карповіч. — Мінск : Рыфтур, 2007. — 64 с.
  • Федорук, А. Т. Старинные усадьбы Минского края / А. Т. Федорук. — Минск : Полифакт, 2000. — 416 с.
  • Список землевладельцев Минской губернии за 1876 год / Изд. Минск. губернск. статист. комитета. — Минск: Тип. губ. правления, 1877. — 187 с.