Адкрыць галоўнае меню

Вялікія князі літоўскія

Найвышэйшы княжацкі тытул у Вялікім Княстве Літоўскім, кіраўнік дзяржавы ў XIII — XVIII ст
(Пасля перасылкі з Вялікі князь літоўскі)

Вялікі князь літоўскі — найвышэйшы княжацкі тытул у Вялікім Княстве Літоўскім. Вялікі князь быў кіраўніком дзяржавы ў XIII — XVIII ст. Яму былі падначалены князі, магнаты, якія кіравалі асобнымі княствамі, землямі, вотчынамі.

Змест

Правы і абавязкіПравіць

 
Фрагмент пячаткі, якая прыпісваецца першаму вялікаму князю літоўскаму Міндоўгу, XIII ст., з выявай гаспадара на стальцы. Каля 1255.

Выбіраўся феадаламі, звычайна з сыноў ці блізкай радні папярэдняга вялікага князя. Меў шырокія паўнамоцтвы: весці міжнародныя справы, уступаць у саюзы, абвяшчаць вайну і заключаць мір, распараджацца ўзброенымі сіламі дзяржавы, дзяржаўнай маёмасцю, даходамі і скарбамі, дараваць дзяржаўную маёмасць, тытулы і званні, ажыццяўляць вышэйшы суд і памілаванне засуджаных. Яму належала заканадаўчая ініцыятыва, усе асноўныя законы і прававыя акты выдаваліся за яго подпісам.

Прывілей 1447 г. і прывілей 1492 г. юрыдычна абмежавалі ўладу вялікага князя літоўскага. Паводле іх ён не меў права самастойна вырашаць найбольш важныя пытанні знешняй і ўнутранай палітыкі. Нягледзячы на тое, што заканадаўчыя акты, у тым ліку Статут Вялікага княства Літоўскага 1588 г., падкрэслівалі, што ўлада вялікага князя ад Бога, яго становішча было тыповым для абмежаванага феадальнага манарха, правы яго грунтаваліся на выбарнай аснове. Калі ў XIV ст. Рада Вялікага княства Літоўскага пры вялікім князе была толькі дарадчым органам, то пазней яе значэнне намнога павысілася, многія мерапрыемствы дзяржаўнага кіравання маглі быць здзейснены толькі з яе згоды. У адсутнасць вялікага князя рада фактычна была вышэйшым дзяржаўным органам і дзейнічала самастойна.

Абмежаванне ўлады вялікага князя літоўскага прадугледжвалася заканадаўствам ВКЛ у форме клятвы і абяцання вялікім князем захоўваць пэўныя правы і прывілеі, а таксама ў форме прамой забароны. Напрыклад, вялікаму князю забаранялася пачынаць вайну або ўстанаўліваць падаткі на ваенныя патрэбы без дазволу на тое сойма, выдаваць законы, якія б пярэчылі Статуту ВКЛ, раздаваць духоўныя і свецкія пасады, тытулы і землі ВКЛ іншаземцам, у тым ліку польскай шляхце.

Гаспадарскі тытулПравіць

 
Руіны велікакняжацкага замка ў г. Навагрудку, ХІІІ — XIV ст. Гродзенская вобл.

Вялікія князі літоўскія мелі адмысловы тытул — гаспадар. Гэты тытул таксама ужывальны (у розных формах) у дзяржавах, культурна і палітычна арыентаваных на Вялікае княства: Малдавіі, Чэхіі, Наўгародчыне, Цвяры, Маскве. У старабеларускіх крыніцах сустракаецца таксама у скарочаных формах: «осподар», «сподар».

Тытул паходзіць ад грэчаскага дэспат — правінцыйны кіраўнік у Візантыі, зрэдчас — незалежны (напрыклад — Эпірскі дэспатат за часам Лацінскай імперыі), раней у Персіі. У царкоўнаславянскай мове (а праз яе у пісьмовай мове Кіева, Ноўгарада і інш. гарадоў (княстваў) Русі) зыходны грэчаскі тэрмін пераняты пачаткова як гаспадзін (тытул асобы, таксама — Гаспадзін Вялікі Ноўгарад).

У Маскве пераняты таксама з беларускай формы як гасудар (вышэйшы тытул маскоўскага валадара, пазней — адзін з тытулаў). Мае таксама скарочаную форму судар (на узор беларускага спадар)

Гаспадар, як і яго скарочаныя беларускія формы (а роўна — іх маскоўскія адпаведнікі: гасудар, судар) ужываліся таксама як звычайны тытул шляхты.

Акрамя гэтага, вялікі князь літоўскі меў тытулы па назве земляў, якімі валодаў. Напрыклад, Жыгімонт III Ваза меў тытулы караля польскага, вялікага князя літоўскага, рускага, прускага, жамойцкага, мазавецкага, інфлянцкага, наследнага гаспадара і караля шведскага, гоцкага, вандальскага, вялікага княжыча фінляндскага і інш.

ДынастыіПравіць

 
Герб Гедзімінавічаў «Калюмны».
 
Герб Ягелонаў.

У ХІІІ ст. сынам першага вялікага князя літоўскага Міндоўга быў Войшалк, які таксама стаў вялікім князем. Наступным пасля Войшалка быў Шварн Данілавіч (зяць Міндоўга), які належаў да галіцка-валынскіх князёў і быў адзіным вялікім князем літоўскім з роду Рурыкавічаў. Сынамі Будзівіда былі Віцень і, магчыма, Гедзімін. Родавыя сувязі астатніх вялікіх князёў літоўскіх ХІІІ ст. дакладна невядомы.

Пачынаючы з Гедзіміна (XIV ст.), усе вялікія князі літоўскія да Люблінскай уніі належаць да роду Гедзімінавічаў, а Ягайла, Казімір і наступныя — да Ягелонаў (галіны Гедзімінавічаў).

Вялікія князі літоўскія — каралі польскіяПравіць

 
Ягайла — першы вялікі князь літоўскі і адначасова кароль польскі. Фрэска 14751480 гг., замак Вавель, г. Кракаў, Малапольскае ваяводства, Польшча.

Пасля Крэўскай дынастычнай уніі 1385 г. з Польшчай 3 вялікія князі літоўскія станавіліся таксама каралямі польскімі:

 
Жыгімонт ІІ Аўгуст — першы кароль польскі і вялікі князь літоўскі ў Рэчы Паспалітай. Л. Кранах Малодшы, каля 1553. Музей Чартарыйскіх, Кракаў.

Яшчэ 2 вялікія князі літоўскія былі абраны каралямі польскімі практычна адразу:

Пасля Люблінскай уніі 1569 г. з Польшчай вялікі князь ВКЛ адначасова быў каралём Польшчы, стаяў на чале агульнай дзяржавы — Рэчы Паспалітай. Тытул правіцеля ў Рэчы Паспалітай называўся кароль польскі і вялікі князь літоўскі (з дабаўленнем тытулаў па іншых землях, якімі ён правіў). Першым каралём польскім і вялікім князем літоўскім у Рэчы Паспалітай стаў Жыгімонт ІІ Аўгуст.

Спіс вялікіх князёў літоўскіх да Люблінскай унііПравіць

Гады кіравання Ілюстрацыя Беларуская мова Літоўская мова Польская мова
каля 12361263   Міндоўг Mindaugas Mendog
12631264   Транята Treniota Treniota
12641266   Войшалк Vaišelga Wojsiełk
12671270     Шварн Данілавіч Švarnas Szwarno
12701282   Трайдзень Traidenis Trojden
(1280-я?) мяркуемы[1] Даўмонт Daumantas Dowmunt
12821294[2] Будзікід Butigeidis Butygejd
12921294[2] Будзівід Butvydas Pukuwer
12941316     Віцень Vytenis Witenes
13161341     Гедзімін (Ґедымін) Gediminas Giedymin
13411345   Яўнут Jaunutis Jawnut
13451377[3]       Альгерд Algirdas Olgierd
13771381[3]     Ягайла Jogaila Władysław II Jagiełło
13811382     Кейстут Kęstutis Kiejstut
13821392     Ягайла Jogaila Władysław II Jagiełło
13921430     Вітаўт Vytautas Witold
14301432     Свідрыгайла (Сьвідрыгайла) Švitrigaila Świdrygiełło
14321440     Жыгімонт Кейстутавіч Žygimantas Kęstutaitis Zygmunt Kiejstutowicz
14401492     Казімір Kazimieras Jogailaitis Kazimierz Jagiellończyk
14921506     Аляксандр Aleksandras Aleksander Jagiellończyk
15061548     Жыгімонт I Стары Žygimantas Senasis Zygmunt Stary
15441569     Жыгімонт II Аўгуст Žygimantas Augustas Zygmunt August

Спіс вялікіх князёў літоўскіх пасля Люблінскай унііПравіць

Гады кіравання Ілюстрацыя Беларуская мова Літоўская мова Польская мова
15731574     Генрых Валуа Henrikas Valua Henryk Walezy
15761586     Стэфан Баторый Steponas Batoras Stefan Batory
15871632     Жыгімонт III Ваза Zigmantas III Vaza Zygmunt III Waza
16321648     Уладзіслаў IV Ваза Vladislovas IV Vaza Władysław IV Waza
16481668     Ян II Казімір Ваза Jonas II Kazimieras Vaza Jan II Kazimierz Waza
16691673     Міхал Карыбут-Вішнявецкі Mykolas Kaributas Višnioveckis Michał Korybut Wiśniowiecki
16731696     Ян III Сабескі Jonas III Sobieskis Jan III Sobieski
16971704
17091733
    Аўгуст II Моцны Augustas II Stiprusis August II Mocny
17341763     Аўгуст III Augustas III August III
17641795     Станіслаў II Аўгуст Панятоўскі Stanislovas II Augustas Poniatovskis Stanisław II August Poniatowski

Дапаўняльныя звесткіПравіць

  • Ганна Ягелонка (15751596) — каралева польская і вялікая княгіня літоўская, фактычна кіраўнікамі дзяржавы былі яе муж Стэфан Баторый і пляменнік Жыгімонт Ваза; такім чынам, Рэч Паспалітая ў 1575—1596 фармальна мела двух правіцеляў адначасова.

У Рэчы Паспалітай былі наступныя выпадкі разнагалоссяў па абранню караля і вялікага князя:

  • Максіміліян Габсбург (15751576) — імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі, абраны па падвойнай элекцыі 1575 г. адначасова з Баторыям;
  • Максіміліян Габсбург (15871589) — эрцгерцаг, сын імператара Максіміліяна II, абраны па падвойнай элекцыі 1587 г. адначасова з Жыгімонтам Вазам.
  • Карл Густаў, кароль Швецыі, па заключэнні Кейданскай уніі лічыцца сваімі прыхільнікамі за вялікага князя літоўскага ў 16551660;
  • Франсуа Луі Бурбон (1697) — прынц дэ Конці, абраны па падвойнай элекцыі 1697 г. адначасова з Аўгустам ІІ;
  • Станіслаў Ляшчынскі (13 ліпеня 17041706) — адначасова кароль польскі Станіслаў II, абраны канфедэрацыяй, да адрачэння ў 1706 годзе Аўгуста Моцнага уладарыў адначасова з ім;
  • Станіслаў Ляшчынскі (1733) — другі раз, адначасова кароль польскі Станіслаў II, абраны па падвойнай элекцыі 1733 г. адначасова з Аўгустам ІІІ.

Гл. таксамаПравіць

ГалерэяПравіць

Зноскі

  1. Мяркуемы вялікі князь літоўскі, які ўпамінаецца ў Троіцкім і Васкрасенскім летапісы.
  2. 2,0 2,1 Упамінаецца ў Іпацьеўскім летапісе пад 1289 г.
  3. 3,0 3,1 Уладарыў разам з Кейстутам.