Яраслаў Уладзіміравіч

(Пасля перасылкі з Яраслаў Мудры)

Ярасла́ў-Георгій Уладзіміравіч «Му́дры» або «Скупы» (руск.: Ярослав Владимирович, укр.: Ярослав-Георгій Володимирович; 978 — 20 лютага 1054, г. Вышгарад, Русь) — князь растоўскі(руск.) бел. (9871010), князь наўгародскі (10101034), вялікі князь кіеўскі (10161018, 10191054).

Яраслаў Уладзіміравіч Мудры
Ꙗросла́въ Володи́мировичъ Мѫ́дрꙑи
Яраслаў Уладзіміравіч Мудры
Coin of Yaroslav the Wise (reverse).png
Княжы знак Яраслава Мудрага
сцяг
Князь наўгародскі
1010 — 1034
Папярэднік Вышаслаў Уладзіміравіч
Пераемнік Уладзімір Яраславіч
сцяг
Вялікі князь Кіеўскі
1016 — 20 лютага 1054
Папярэднік Святаполк Уладзіміравіч
Пераемнік Ізяслаў Яраславіч
 
Дзейнасць палітык
Веравызнанне праваслаўе
Нараджэнне каля 978[1]
Смерць 20 лютага 1054
Пахаванне
Дынастыя Рурыкавічы
Бацька Уладзімір Святаславіч
Маці Рагнеда Рагвалодаўна
Жонка Інгігерда
Дзеці Лізавета Яраслаўна[d], Анастасія Яраслаўна, Ганна Кіеўская, Ізяслаў Яраславіч, Святаслаў Яраславіч, Усевалад Яраславіч, Ігар Яраславіч, Уладзімір Яраславіч, Ілья Яраславіч[d], Вячаслаў Яраславіч і Агата Кіеўская

Яраслаў Уладзіміравіч — сын хрысціцеля Русі князя Уладзіміра Святаславіча (з роду Рурыкавічаў) і полацкай князёўны Рагнеды Рагвалодаўны, бацька, дзед і дзядзька многіх кіраўнікоў Еўропы. Пры хрышчэнні быў нарачоны Георгіем. У Рускай праваслаўнай царквы шануецца як Дабраверны князь; дзень памяці — 20 лютага па юліянскім календары.

Пры Яраславе Уладзіміравіча быў складзены першы вядомы звод законаў рускага права, які ўвайшоў у гісторыю як «Руская Праўда».

БіяграфіяПравіць

Год нараджэння Яраслава і старшынствоПравіць

Яраслаў упершыню ўспамінаецца «Аповесцю мінулых часоў» у артыкуле 6488 (980) года, дзе расказана пра жаніцьбу яго бацькі, Уладзіміра Святаславіча, і Рагнеды, а пасля пералічана 4 сыны, якія нарадзіліся ў гэтым шлюбе — Ізяслаў, Мсціслаў, Яраслаў і Усевалад[2][3][4]. У артыкуле 6562 (1054) года, які расказвае пра смерць Яраслава, гаворыцца, што пражыў ён 76 гадоў (паводле старажытнарускага злічэння гадоў, г. зн. пражыў 75 і памёр на 76-м годзе жыцця)[5]. Такім чынам, паводле летапісных звестак, Яраслаў нарадзіўся ў 978—979 гадах. Такая дата з’яўляецца самай згадванай у літаратуры[6].

Разам з тым ёсць думка, што названыя гады памылковыя. У летапісным артыкуле за 6524 (1016) год гаворыцца пра ўзвядзенне Яраслава на сталец у Кіеве і згадваецца, што было яму тады 28 гадоў.

Бе же Ꙗрославъ тогда · к҃ и҃ · лѣтъ[6][7]

Калі верыць гэтым звесткам, Яраслаў мусіў нарадзіцца ў 988—989 гадах. Такое разыходжанне ў гадах нараджэння тлумачыцца па-рознаму. Тацішчаў лічыў, што ў паведамленні пра ўзрост заняцця стальца памылка і павінна быць не 28, а 38 гадоў. Тацішчаў пісаў, быццам у летапісах, якія былі ў яго ў распараджэнні (Раскольніцкі(руск.) бел., Галіцынскі(руск.) бел. і Хрушчоўскі(руск.) бел.), было тры варыянты — 23, 28 і 34 гады[6][8][9], а паводле Арэнбургскага манускрыпта(руск.) бел. нараджэнне Яраслава трэба аднесці да 972 года[10][11]. Пры гэтым у некаторых пазнейшых летапісах чытаецца не 28, а 18 гадоў[12] (Сафійскі першы летапіс(руск.) бел.[13], Архангелагародскі летапісец[14], Іпацьеўскі спіс Іпацьеўскага летапісу[15]).

Тым жа часам у Лаўрэнцеўскім летапісе чытаецца «И бы тогда Ярослав Новегороде лет 28»[16], што дало падставу С. М. Салаўёву выказаць здагадку, што вестка тычыцца працягласці ноўгарадскага княжання Яраслава: калі прыняць правільным 18 гадоў — то з 998 года, а калі 28 гадоў — то сукупнае княжанне ў Растове і Ноўгарадзе з 988 года[4][17]. Салаўёў таксама сумняваўся ў слушнасці звестак, што Яраславу ў год смерці было 76 гадоў.

З улікам таго, што шлюб Уладзіміра і Рагнеды, паводле прынятай цяпер думкі, заключаны ў 978 годзе[18], а таксама, што Яраслаў называецца трэцім сынам Рагнеды, ён не мог нарадзіцца ў 978 годзе. На думку гісторыкаў узрост у 76 гадоў з’явіўся ў летапісах, каб паказаць Яраслава старэйшым за Святаполка[19]. Аднак ёсць сведчанні старшынства Святаполка сярод сыноў Уладзіміра на час яго смерці. Ускосным сведчаннем гэтаму словы Барыса(руск.) бел. сваёй дружыне, не жадаючы займаць Кіеў, бо менавіта Святаполк з’яўляецца старэйшым:

Онъ же рѣче · Не буди мнѣ възнѧти рукꙑ на брата старъшаго · аще и отецъ ми умре · то сь ми буди въ отца мъсто[4][20]

Цяпер факт старшынства Святаполка лічыцца даказаным, а ўказанне летапісцам перабольшанага ўзросту Яраслава лічыцца сведчаннем таго, што ён спрабаваў прадставіць старэйшым менавіта Яраслава, абгрунтоўваючы яго права на вялікае княжанне[6][21][19].

Калі прымаць традыцыйную дату нараджэння і старшынство Яраслава, давядзецца перагледзіць інтэрпрэтацыю летапіснага апавядання пра барацьбу Уладзіміра і Яраполка за кіеўскі сталец і аднесці захоп Полацка і жаніцьбу Уладзіміра з Рагнедзе да 976 або да пачатку 977 года, да яго ад’езду за мора[22].

Таксама звесткі пра ўзрост Яраслава на момант смерці даюць даследаванні касцей Яраслава, праведзеныя ў 1939—1940 гадах пасля раскрыцця яго грабніцы[23]. Д. Г. Рохлін паказвае, што Яраславу ў момант смерці было больш за 50 гадоў і называе верагодным годам нараджэння 986-ы, а В. В. Гінзбург — паказвае ўзрост у 60—70 гадоў[24][25][26]. На падставе гэтых дадзеных мяркуецца, што Яраслаў мог нарадзіцца не раней за 983—986 гады[4][19].

Апроч гэтага, некаторыя гісторыкі ўслед за М. І. Кастамаравым выказвалі сумненні, што Яраслаў быў сынам Рагнеды[21][27][28]. Гэта супярэчыць весткам летапісаў, дзе Яраслаў неаднаразова называецца сынам Рагнеды[3], аднак, як паказана вышэй, летапісам датычна Яраслава нельга цалкам давяраць. Існуе таксама гіпотэза французскага гісторыка Арыньёна(руск.) бел.[29], паводле якой Яраслаў быў сынам візантыйскай царэўны Ганны і менавіта гэтым тлумачыцца ўмяшальніцтва ў 1043 годзе Яраслава ва ўнутрывізантыйскія справы. Аднак, на думку Карпава, гэтая гіпотэза супярэчыць іншым усім крыніцам[3].

Растоўскі перыядПравіць

У «Аповесці мінулых часоў» за 6496 (988) год паведамляецца пра тое, што Уладзімір Святаславіч пасадзіў сваіх сыноў па розных гарадах. У ліку пералічаных сыноў ёсць і Яраслаў, які ў якасці стала атрымаў Растоў[30]. Аднак змешчаная ў гэтым артыкуле дата, 988 год, досыць умоўная, паколькі ў яе змясцілася шмат падзей. Гісторык Аляксей Карпаў мяркуе, што Яраслаў мог з’ехаць у Растоў не раней 989 года[31].

У летапісах аб кіраванні Яраслава ў Растове не паведамляецца нічога, акрамя факту пасаджэння на стол. Усе звесткі пра растоўскі перыяд яго біяграфіі носяць позні і легендарны характар, гістарычная дакладнасць іх малая[31].

Паколькі Яраслаў атрымаў Растоўскі стол яшчэ дзіцем, то рэальная ўлада знаходзілася ў руках пасланага з ім настаўніка. На думку А. Карпава, гэтым настаўнікам мог быць згаданы ў летапісе ў 1018 «карміцель і ваявода іменем Буды»[32]. Верагодна, ён быў бліжэйшым паплечнікам Яраслава ў Ноўгарадзе, аднак карміцель ў перыяд наўгародскага княжання яму ўжо не быў патрэбны, так што цалкам верагодна, што ён быў выхавальнікам Яраслава яшчэ падчас растоўскага княжання[31].

 
Памятны знак на легендарным месцы заснавання Яраслаўля

З часам праўлення Яраслава ў Растове звязваюць заснаванне горада Яраслаўля, названага ў гонар князя. Упершыню згадваецца Яраслаўль ў «Аповесці мінулых часоў» пад 1071 годам, калі апісвалася выкліканае голадам «паўстанне вешчуноў(руск.) бел.» у Растоўскай зямлі(руск.) бел.[33].

Але існуюць паданні, якія прыпісваюць заснаванне горада Яраславу. Паводле аднаго з іх Яраслаў падарожнічаў па Волзе з Ноўгарада ў Растоў. Па легендзе па дарозе на яго напаў мядзведзь, якога Яраслаў з дапамогай світы засек сякерай. Пасля гэтага князь загадаў ссекчы на непрыступным мысе над Волгай невялікую драўляную крэпасць, названую па яго імя — Яраслаўль. Гэтыя падзеі знайшлі адлюстраванне на гербе горада. Гэта паданне было адлюстравана ў «Казанні пра пабудову града Яраслаўля», апублікаваным ў 1877 годзе. Паводле даследаванняў гісторыка і археолага М. М. Вароніна, «Казанне» было створана ў XVIII—XIX стагоддзі, аднак па яго здагадцы ў аснову «Паданні» ляглі народныя паданні, звязаныя са старажытным культам мядзведзя, характэрным для плямёнаў, што жылі ў лясной паласе сучаснай Расіі[34]. Больш ранняя версія легенды прыводзіцца ў артыкуле, апублікаваным М. А. Ляніўцавым у 1827[35].

Аднак існуюць сумневы ў тым, што яраслаўскае паданне звязана менавіта з Яраславам, хоць яно, верагодна, адлюстроўвае некаторыя факты з пачатковай гісторыі горада[36].

У 1958—1959 гадах яраслаўскі гісторык Міхаіл Германавіч Мееровіч(руск.) бел. абгрунтаваў, што горад з’явіўся не раней 1010 года. Гэтая дата ў цяперашні час лічыцца датай заснавання Яраслаўля[37][38].

Княжыў у Растове Яраслаў да смерці свайго старэйшага брата Вышаслава, які кіраваў у Ноўгарадзе. «Аповесць мінулых часоў» дату смерці Вышаслава не паведамляе, аднак можна прааналізаваць шэраг пазнейшых крыніц. У «Ступеннай кнізе(руск.) бел.» (XVI стагоддзе) паведамляецца, што Вышаслаў памёр раней Рагнеды, маці Яраслава, год смерці якой паказаны ў «Аповесці мінулых часоў» (1000). Аднак гэтыя звесткі не заснаваныя на нейкіх дакументах і, верагодна, з’яўляюцца здагадкай[31]. Іншую версію прывёў у «Гісторыі Расійскай(руск.) бел.» В. М. Тацішчаў. На падставе нейкага летапісу, які не дайшоў да нашага часу (верагодна, наўгародскага паходжання), ён змяшчае звесткі аб смерці Вышаслава ў артыкуле за 6518 (1010/1011) год[39]. Гэтая дата ў цяперашні час прынятая большасцю гісторыкаў. Змяніў Вышаслава ў Ноўгарадзе Яраслаў[31].

Наўгародскі перыядПравіць

 
Від на Яраславава Дворышча з дзядзінца(руск.) бел.
 
Пячаць князя Яраслава Уладзіміравіча, знойдзеная ў Ноўгарадзе ў 1994 годзе

Пасля смерці Вышаслава старэйшым сынам Уладзіміра Святаславіча лічыўся Святаполк, аднак вялікі князь па нейкіх прычынах вырашыў пакінуць яго ў Тураве. Наступны па старшынстве сын, Ізяслаў, таксама да таго моманту памёр, аднак ён яшчэ пры жыцці бацькі быў фактычна пазбаўлены права на спадчыну — для яго быў выдзелены ў надзел Полацк. І Уладзімір у Ноўгарад паставіў Яраслава[40][41].

Наўгародскае княжанне ў гэты час мела больш высокі статус, чым Растоўскае. Аднак наўгародскі князь усё роўна меў падпарадкаванае становішча да вялікага князя, выплачваючы штогод даніну ў 2000 грыўняў(руск.) бел. (2/3 сабранай у Ноўгарадзе і падпарадкаваных яму землях). Аднак 1/3 (1000 грыўняў) заставалася на ўтрыманне князя і яго дружыны, памер якой саступаў толькі памеры дружыны кіеўскага князя[42].

Верагодна, што да гэтага перыяду адносіцца першы шлюб Яраслава[43]. Імя яго першай жонкі невядома, як мяркуецца, яе клікалі Ганна[30].

Падчас раскопак у Ноўгарадзе археолагі знайшлі адзіны пакуль асобнік свінцовай пячаці Яраслава Мудрага, падвешанай калісьці да княжацкай граматы. На адным яе баку намаляваны святы воін Георгій з дзідай і шчытом і яго імя, на другой — чалавек у плашчы і шлеме, параўнальна малады, з вусамі, якія тырчаць, але без барады, а таксама надпісы па баках ад пагруднай фігуры: «Яраслаў. Князь Рускі». Відаць, на пячаці змешчаны даволі ўмоўны партрэт самога князя, валявога чалавека з гарбатым драпежным носам, чыё перадсмяротнае аблічча рэканструявана па чэрапе вядомым вучоным — археолагам і скульптарам Міхаілам Герасімавым(руск.) бел.[30].

Перыяд наўгародскага княжання Яраслава да 1014 таксама мала апісаны ў летапісах, як і растоўскі. Верагодна, што з Растова Яраслаў спачатку адправіўся ў Кіеў, а адтуль ужо выехаў у Ноўгарад. Прыбыў ён туды, верагодна, не раней 1011. Да Яраслава наўгародскія князі з часоў Рурыка жылі, як правіла, на Гарадзішчы(руск.) бел. каля Ноўгарада, Яраслаў жа пасяліўся ў самым Ноўгарадзе, які, да таго моманту, быў значным паселішчам. Яго княжы двор размяшчаўся на Гандлёвым баку(руск.) бел. Волхава, месца гэта атрымала назву «Яраславава Дворышча(руск.) бел.». Акрамя таго, у Яраслава мелася яшчэ і загарадная рэзідэнцыя ў Сяльцы на Ракаме, якая змяшчалася на поўдзень ад Ноўгарада[44].

Паўстанне супраць бацькіПравіць

Быўшы князем наўгародскім, Яраслаў жадаў парваць усякую залежнасць ад Кіева і стаць цалкам незалежным гаспадаром вялікай Наўгародскай вобласці. У 1014 годзе ён рашуча адмовіўся ад выплаты бацьку, вялікаму кіеўскаму князю Уладзіміру Святаславічу, штогадовага ўроку(руск.) бел. ў дзве тысячы грыўняў[41], які плацілі ўсе пасаднікі наўгародскія. Яго жаданне супадала і з імкненнем наўгародцаў, якім заўсёды не да спадобы была залежнасць ад паўднёвай Русі і даніна, якая на іх накладаецца.

Гісторыкі мяркуюць, што гэтыя дзеянні Яраслава былі звязаны з намерам Уладзіміра перадаць трон аднаму з малодшых сыноў, растоўскаму князю Барысу(руск.) бел., якога ён у апошнія гады наблізіў да сябе і перадаў камандаванне княжацкай дружынай, што фактычна азначала прызнанне Барыса спадчыннікам. Магчыма, што менавіта таму паўстаў супраць Уладзіміра старэйшы сын Святаполк, які трапіў пасля гэтага ў зняволенне (ён прабыў там да смерці бацькі). І менавіта гэтыя весткі маглі заахвоціць Яраслава выступіць супраць бацькі[45].

Для таго, каб супрацьстаяць бацьку, Яраслаў па паведамленні летапісу, наняў варагаў за морам, якія прыбылі на чале з Эймундам(руск.) бел.[41]. Аднак Уладзімір, які жыў у Берастове(руск.) бел. пад Кіевам, быў ужо стары і не спяшаўся прадпрымаць нейкія дзеянні, хоць, паводле летапісаў, і рыхтаваўся асабіста ісці супраць яго і загадаў ужо выпраўляць дарогі і будаваць масты. Акрамя таго, у чэрвені 1015 года ўварваліся печанегі і сабраная супраць Яраслава армія, якую ўзначальваў Барыс, была вымушаная адправіцца на адбіццё набегу стэпнякоў, якія, пачуўшы пра набліжэнне Барыса, павярнулі назад[46].

У той жа час варагі, нанятыя Яраславам, асуджаныя на бяздзейнасць у Ноўгарадзе, пачалі чыніць беспарадкі. Па паведамленні наўгародскага першага летапісу(руск.) бел.

  …начали варяги насилие творить на мужатых жёнах[47]  

У выніку наўгародцы, не вытрымаўшы існуючага гвалту, паўсталі і за адну ноч перабілі варагаў. Яраслаў у гэты час знаходзіўся ў сваёй загараднай рэзідэнцыі ў Ракаме. Даведаўшыся пра тое, што здарылася, ён заклікаў да сябе прадстаўнікоў наўгародскай шляхты, якія ўдзельнічалі ў бунце, абяцаўшы ім прабачэнне, а калі яны прыбылі да яго, жорстка расправіўся з імі. Адбылося гэта ў ліпені — жніўні 1015 года[41][46].

Ужо пасля гэтага Яраслаў атрымаў ад сястры Прадславы ліст, у якім яна паведамляла пра смерць бацькі і пра падзеі, якія здарыліся пасля гэтага. Гэтая вестка прымусіла князя Яраслава заключыць мір з наўгародцамі. Ён таксама паабяцаў заплаціць віру(руск.) бел. за кожнага забітага. І ў далейшых падзеях наўгародцы нязменна падтрымлівалі свайго князя[48].

Барацьба за кіеўскі прастолПравіць

15 ліпеня 1015 года ў Берастове памёр Уладзімір Святаславіч, які так і не паспеў пагасіць мяцеж сына. І Яраслаў пачаў барацьбу за кіеўскі прастол з братам Святаполкам, якога вызвалілі з вязніцы і абвясцілі сваім князем збунтаваныя кіяўляне. Святаполк, асцерагаючыся любімага кіяўлянамі Барыса і жадаючы зрабіцца адзінаўладным валадаром усёй Русі, забіў трох братоў (Барыса(руск.) бел., Глеба(руск.) бел. і Святаслава(руск.) бел.); такая ж небяспека пагражала і Яраславу.

Паміж тым Яраслаў пасварыўся з наўгародцамі: прычынай сваркі было яўная перавага, якую Яраслаў і яго жонка, шведская прынцэса Інгігерда (дачка шведскага караля Олава Шатконунга), аказвалі наёмнай варажскай дружыне. Варагі, карыстаючыся сваім уплывам, узбуджалі супраць сябе насельніцтва жорсткасцю і гвалтам; справа даходзіла да крывавай помсты з боку наўгародцаў, а Яраслаў у такіх выпадках звычайна прымаў бок наймітаў і аднойчы пакараў многіх гараджан, заманіўшы іх да сябе хітрасцю. Лічачы барацьбу са Святаполкам немінучай, Яраслаў шукаў прымірэння з наўгародцамі; апошнія лёгка пагадзіліся ісці з ім супраць брата; адмовіць Яраславу ў дапамозе і вымусіць свайго князя да ўцёкаў — значыла бы аднавіць залежныя адносіны да Кіева і прыняць адтуль пасадніка; акрамя таго Яраслаў мог вярнуцца з-за мора з варагамі і адпомсціць Ноўгараду.

Тым не менш, у гэтай барацьбе, якая доўжылася чатыры гады, Яраслаў абапіраўся на наўгародцаў і на наёмную варажскую дружыну пад правадырствам конунга Эймунда(руск.) бел..

 
Русь у часы Яраслава Мудрага

Сабраўшы некалькі тысяч наўгародцаў і варажскіх наймітаў, якіх наняў раней для вайны з бацькам, Яраслаў пайшоў супраць Святаполка, які заклікаў сабе на дапамогу печанегаў, і ў зацятай бітве адолеў яго пад Любечам, уступіў у Кіеў і заняў вялікакняскі сталец (1016). Ён шчодра ўзнагародзіў Наўгародскую дружыну, дараваў кожнаму воіну дзесяць грыўняў і адпусціў іх дадому. З летапісаў:

  … И отпусти их всех домой,— и дав им правду, и устав списав, тако рекши им: по се грамоте ходите, якоже списах вам, такоже держите  

Перамога пад Любечам не скончыла барацьбу са Святаполкам: неўзабаве ўцякач падступіў да Кіева з печанегамі, а ў 1018 годзе цесць Святаполка, польскі кароль Баляслаў Храбры, запрошаны ім і рады выпадку выклікаць смуту на Русі і аслабіць яе, разбіў(укр.) бел. войскі Яраслава на берагах Буга, разам з палякамі ў войску былі яшчэ немцы і венгры. Печанегі таксама зрабілі напад, але былі адбітыя ад Кіева.

Неўзабаве Баляслаў захапіў у Кіеве(руск.) бел. сясцёр, жонку Ганну і мачыху Яраслава і, замест таго каб перадаць горад («стол») мужу сваёй дачкі Святаполку, сам зрабіў спробу зацвердзіцца ў ім. Але кіяўляне, абураныя сваволлем яго дружыны, пачалі забіваць палякаў, і Баляслаў павінен быў паспешліва пакінуць Кіеў, пазбавіўшы Святаполка ваеннай дапамогі. А Яраслаў, пасля паразы вярнуўшыся ў Ноўгарад, падрыхтаваўся бегчы «за мора». Але наўгародцы на чале з пасаднікам Канстанцінам Дабрынічам, пасекла яго судны, сказалі князю, што яны хочуць біцца за яго з Баляславам і Святаполкам. Яны сабралі грошы, заключылі новы дагавор з варагамі конунга Эймунда(руск.) бел. і самі ўзброіліся. Увесну 1019 года гэта войска на чале з Яраславам ажыццявіла новы паход на Святаполка. У бітве(руск.) бел. на рацэ Альце(руск.) бел., на тым месцы, дзе быў забіты Барыс, Святаполк з саюзнікамі-печанегамі быў разбіты, яго сцяг захоплены, сам ён паранены, але бег. Конунг Эймунд запытаўся ў Яраслава: «ці загадаеце забіць яго, ці не?»[49], — на што Яраслаў даў сваю згоду:

  …— Нічога гэтага я не зраблю: ні наладжваць нікога не стану да (асабістай, грудзі на грудзі) бітвы з Князем Святаполкам, ні крытыкаваць каго-небудзь, калі ён будзе забіты.  

Святаполк збег у Польшчу і па дарозе памёр; Яраслаў у тым жа годзе стаў вялікім князем кіеўскім. Толькі зараз, па смерці Святаполка, Яраслаў трывала зацвердзіўся ў Кіеве і, па выразе летапісца, «утер пота со своею дружиной».

У 1019 годзе[50] Яраслаў ажаніўся[51] з дачкой шведскага караля Олафа Шатконунга — Інгігердай, за якую перш сватаўся конунг Нарвегіі Олаф Харальдсан, які прысвяціў ёй вісу(шведск.) бел. і пасля ажаніўся з яе малодшай сястрой Астрыд. Інгігерду на Русі хрысцяць сугучным імем — Ірына[52]. У якасці дару ад мужа Інгігерда атрымала горад Альдэйгаборг (Ладага) з прылеглымі землямі, якія атрымалі з тых часоў назву Інгерманландыі (землі Інгігерды)[53][54].

У 1020 пляменнік Яраслава, полацкі князь Брачыслаў, напаў на Ноўгарад, узяў і разрабаваў яго вывеўшы ў Полацк мноства палонных. Але на зваротным шляху на рацэ Судоме(руск.) бел. (цяпер Пскоўскай вобласці) Яраслаў нібыта разбіў Брачыслава(руск.) бел. і прымусіў яго бегчы, пакінуўшы палонных і нарабаванае.

Яраслаў пераследваў яго і прымусіў ў 1021 годзе пагадзіцца на мірныя ўмовы, прызначыўшы яму ў надзел два горада Усвят і Віцебск.

У 1022 Яраслаў хадзіў абложваць Берасце, паспяхова або не — невядома.

Барацьба з МсціславамПравіць

У 1024 Яраслаў вымушаны быў пачаць больш цяжкую барацьбу са сваім малодшым братам, князем тмутараканскім Мсціславам, які праславіўся перамогамі над касогамі(руск.) бел.. Гэты ваяўнічы князь разам са сваімі саюзнікамі хазарам і касогамі і захапіў Чарнігаў і ўсё левабярэжжа Дняпра, а ў 1024 годзе Мсціслаў перамог(руск.) бел. у жорсткай бітве войскі Яраслава пад кіраўніцтвам варага Якуна(руск.) бел. пад Ліственам (каля Чарнігава). Яраслаў вярнуўся ў адданы яму Ноўгарад.

Мсціслаў перанёс сваю сталіцу ў Чарнігаў і, накіраваўшы паслоў да Яраслава, прапанаваў падзяліць з ім зямлі па Дняпры і спыніць войны:

  Сядай у сваім Кіеве, ты — старэйшы брат, а мне хай будзе гэты бок.  

Яраслаў не давяраў брату і вярнуўся толькі сабраўшы на поўначы вялікае войска; тады ён заключыў з братам мір каля Гарадца (верагодна, каля Кіева), па якім Русь была падзеленая на дзве часткі па Дняпры: вобласці на ўсход Дняпра (апроч Пераяслаўля) атрымаў Мсціслаў, а на захад — Яраслаў (1025).

У 1028 годзе нарвежскі кароль Олаф (пасля празваны Святым), быў вымушаны бегчы ў Ноўгарад. Ён прыбыў туды разам з пяцігадовым сынам Магнусам, пакінуўшы ў Швецыі яго маці Альвхільд (Астрыд)(нарв.) бел.. У Ноўгарадзе Інгігерда, зводная сястра маці Магнуса, жонка Яраслава і былая нявеста Олафа, настаяла, каб Магнус застаўся ў Яраслава пасля вяртання караля ў Нарвегію ў 1030 годзе, дзе той і загінуў у бітве за нарвежскі пасад(руск.) бел..

У 1030 годзе Яраслаў узяў Бэлз у Галіцыі, а таксама хадзіў на чудзь і зацвердзіў сваю ўладу на берагах Чудскога возера, дзе пабудаваў горад і назваў яго Юр’евым, у гонар свайго анёла.

У гэты час супраць караля Мешка II у Польскай зямлі паднялося паўстанне, народ забіваў епіскапаў, святароў і баяраў.

У 1031 годзе Яраслаў і Мсціслаў, падтрымаўшы дамаганні Безпрыма на польскі прастол, сабралі вялікае войска і пайшлі на палякаў, адваявалі Чэрвенскія гарады(руск.) бел. Пшэмысль і Чэрвен(руск.) бел., заваявалі польскія землі, і, узяўшы ў палон мноства палякаў, падзялілі іх. Яраслаў рассяліў палонных па рацэ Росі(руск.) бел. ў гарадках для абароны земляў ад стэпавых качэўнікаў, а Мсціслаў — на правабярэжжы Дняпра.

Незадоўга да гэтага ў тым жа 1031 годзе Харальд III Суровы(руск.) бел., кароль Нарвегіі, зводны брат Олафа Святога, бег да Яраслава Мудрага і служыў у яго дружыне. Як прынята лічыць, ён прымаў удзел у кампаніі Яраслава супраць палякаў і быў са-кіраўніком войска. Пасля Харальд стаў зяцем Яраслава, узяўшы ў жонкі Лізавету(руск.) бел..

Ёсць звесткі аб паходзе пры Яраславе да Уральскага хрыбта, на чале нейкага Улеба(руск.) бел. (1032).

У 1034 годзе Яраслаў ставіць князем наўгародскім сына Уладзіміра.

Яраслаў, будучы вялікім князем Кіеўскім, аддаваў перавагу знаходжанню ў Ноўгарадзе да самай смерці брата. У 1035 Мсціслаў памёр і Яраслаў стаў аднаўладцам Русі. У тым жа годзе Яраслаў пасадзіў у вязніцу (поруб) свайго брата, пскоўскага князя Судзіслава, абгаворанага, па словах летапісаў, перад старэйшым братам. Прычына гневу Яраслава на брата невядомая; верагодна, апошні выяўляў дамаганні на падзел вымарачных валасцей, якія пераходзілі цалкам да Яраслава. У руках Яраслава былі злучаныя ўсе вобласці Русі, за выключэннем Полацкага княства.

Толькі пасля гэтых падзей Яраслаў вырашаецца пераехаць са дваром з Ноўгарада ў Кіеў.

Кіеўскі перыядПравіць

 
Яраслаў Мудры. Партрэт з Царскага тытулярніка(руск.) бел. 17 стагоддзя

У 1036 летапісы адзначаюць аблогу Кіева печанегамі, у адсутнасць Яраслава, які тым часам быў у Ноўгарадзе. Атрымаўшы аб гэтым вестку, Яраслаў паспяшаўся на дапамогу і ўшчэнт разбіў печанегаў пад самымі сценамі Кіева. Пасля гэтай паразы напады печанегаў на Русь спыняюцца. У памяць пра перамогу над печанегамі князь заклаў знакаміты сабор Святой Сафіі ў Кіеве, для роспісу храма былі выкліканыя мастакі з Канстанцінопаля.

У гэтым жа годзе пасля смерці брата Мсціслава Уладзіміравіча Яраслаў стаў аднаасобным кіраўніком большай часткі Кіеўскай Русі, за выключэннем Полацкага княства, дзе княжыў яго пляменнік Брачыслаў, а пасля смерці апошняга ў 1044 — Усяслаў Брачыславіч.

У 1038 годзе войскі Яраслава здзейснілі паход на яцвягаў, у 1040 годзе на Літву, а ў 1041 годзе водны паход на ладдзях у Мазовію. У 1042 годзе яго сын Уладзімір перамог ямь(руск.) бел., прычым у гэтым паходзе здарыўся вялікі падзеж коней, дружына Уладзіміра вярнулася амаль без іх. Прыкладна ў гэты час (1038—1043) ад Кнуда Вялікага да Яраслава бег англійскі прынц Эдуард Выгнаннік(руск.) бел.. Акрамя таго, у 1042 князь Яраслаў Мудры аказаў вялікую дапамогу ў барацьбе за польскі каралеўскі трон унуку Баляслава Храбрага — Казіміру I. Некалькі разоў Яраслаў хадзіў у Польшчу на дапамогу каралю Казіміру для ўціхамірвання паўсталай Мазовіі; апошні паход быў у 1047.

Казімір узяў у жонкі сястру Яраслава — Марыю, якая стала польскай каралевай Дабранегай. Гэты шлюб быў заключаны паралельна з жаніцьбай сына Яраслава Ізяслава на сястры Казіміра — Гертрудзе, у знак саюза з Польшчай.

Тымчасова адбывалася і апошняе варожае сутыкненнем Русі з грэкамі, адзін з рускіх купцоў быў забіты ў сварцы з грэчаскімі ў Канстанцінопалі. Не атрымаўшы задавальнення за крыўду, у 1043 годзе, Яраслаў, на падставе забойства «аднаго знакамітага расіяніна»[54], паслаў да Візантыі вялікі флот пад начальствам старэйшага сына свайго Уладзіміра сумесна з Харальдам Суровым(руск.) бел. і наўгародскага ваяводы Вышаты ў паход(руск.) бел. на імператара Канстанціна Манамаха, у якім ваенныя дзеянні разгортваліся на моры і сушы з пераменным поспехам. Бура рассеяла рускія караблі; Уладзімір вынішчыў пасланы для яго праследавання грэчаскі флот, але Вышата быў акружаны і ўзяты ў палон пры Варне. У 1046 быў заключаны мір; палонныя з абодвух бакоў вернутыя, і дружалюбныя адносіны змацаваныя шлюбам любімага сына Яраслава, Усевалада, з візантыйскай царэўнай(руск.) бел..

У 1044 годзе Яраслаў арганізаваў паход[55] на Літву.

У 1045 годзе вялікі князь Яраслаў Мудры і княгіня Ірына (Інгігерда) накіраваліся ў Ноўгарад з Кіева да сына Уладзіміру на закладку ім каменнага Сафійскага сабора, замест згарэлага драўлянага.

У 1047 годзе адбыўся разрыў Яраславам Мудрым саюза з Польшчай.

У 1048 годзе ў Кіеў прыбылі паслы Генрыха I Французскага — прасіць рукі дачкі Яраслава Ганны.

Княжанне Яраслава Мудрага працягвалася 37 гадоў. Апошнія гады жыцця Яраслаў правёў у Вышгарадзе.

Смерць, пахаванне і лёс парэшткаўПравіць

Памёр Яраслаў Мудры 20 лютага 1054 года ў Вышгарадзе ў дзень свята Урачыстасці Праваслаўя(руск.) бел.[56] на руках сына Усевалада, перажыўшы на чатыры гады сваю жонку Інгігерду і на два гады старэйшага сына Уладзіміра.

У надпісе (графіці) на цэнтральным нефе Сафійскага сабора пад кцітарскай(руск.) бел. фрэскай самога Яраслава Мудрага, датаванай 1054 годам, гаворыцца пра смерць «цара нашага»: «В 6562 мца феврари 20 успен(и)е ц(а)ря наш(е)го в в(оскресенье) в (н)еде(лю) (му)ч Феодора». У розных летапісах дакладная дата смерці Яраслава вызначалася па-рознаму: або 19 лютага, альбо 20-га. Гэтыя рознагалоссі акадэмік Б. Рыбакоў тлумачыць тым, што Яраслаў памёр у ноч з суботы на нядзелю. У Старажытнай Русі для вызначэння пачатку дня існавала два прынцыпы: па царкоўным рахунку — з поўначы, у побыце — са світання. Вось чаму па-рознаму называецца і дата смерці Яраслава: па адным разліку гэта была яшчэ субота, а па іншаму, царкоўнаму, — ужо нядзеля[57]. Гісторык А. Карпаў лічыць, што князь мог памерці 19 (па летапісе), а пахавалі яго 20-га[6].

Тым не менш, дата смерці не прымаецца ўсімі даследнікамі. В. К. Зібараў(руск.) бел. датуе гэту падзею 17 лютага 1054 года[58].

 
Саркафаг Яраслава Мудрага ў Кіеве

Яраслаў быў пахаваны ў Сафійскім саборы ў былой грабніцы святога рымскага папы Клімента I, шасцітоннай з праканескага мармуру(ням.) бел., якую яго бацька Уладзімір Святаславіч вывез з заваяванага ім візантыйскага Херсанеса. Грабніца цэлая да гэтага часу.

Саркафаг адкрывалі ў 1936, 1939 і 1964 гадах і праводзілі не заўсёды кваліфікаваныя даследаванні. Па выніках ускрыцця студзеня 1939 года[59] антраполаг Міхаіл Герасімаў(руск.) бел. у 1940 годзе стварыў скульптурны партрэт князя. Рост князя быў 175 см. Твар славянскага тыпу, сярэдняй вышыні лоб, вузкае пераноссе, моцна выступаючы нос, буйныя вочы, рэзка акрэслены рот (практычна з усімі зубамі, што сустракалася тады ў старасці вельмі рэдка), рэзка выступаючы падбародак[59]. Вядома таксама, што ён быў кульгавы (з-за чаго дрэнна хадзіў): па адной з версій — ад нараджэння, па іншай — у выніку ранення ў бітве. Правая нага князя Яраслава была даўжэйшай, чым левая, з-за пашкоджання тазасцегнавага і каленнага суставаў. Магчыма, гэта было следствам спадчыннай хваробы Пертэса(руск.) бел..

Страта парэшткаўПравіць

Па паведамленні часопіса Newsweek(руск.) бел., пры ўскрыцці скрыні з парэшткамі Яраслава Мудрага 10 верасня 2009 было ўстаноўлена, што ў ім знаходзіцца, як мяркуецца, толькі шкілет жонкі Яраслава княгіні Інгігерды[59][60][61].

Апублікаваныя ў сакавіку 2011 года вынікі генетычнай экспертызы такія: у грабніцы спачываюць не мужчынскія, а толькі жаночыя парэшткі, прычым складзеныя з двух шкілетаў, якія датуюцца зусім розных часам: адзін шкілет часоў Кіеўскай Русі, а другі на тысячу гадоў старажытней, то бок часоў скіфскіх паселішчаў. Парэшткі кіеўскага часу, па сцвярджэнні навукоўцаў-антраполагаў, належаць жанчыне, якая пры жыцці шмат займалася цяжкай фізічнай працай, — відавочна не княжаскага роду. Першым пра жаночых рэштках сярод знойдзеных шкілетаў напісаў яшчэ М. М. Герасімаў(руск.) бел. у 1939 годзе. Тады было абвешчана, што акрамя Яраслава Мудрага ў грабніцы пахаваныя і іншыя людзі. На след праху Яраслава Мудрага можа вывесці абраз Міколы Мокрага, які быў вывезены з Сафійскага сабора прадстаўнікамі УГКЦ, якія адступалі разам з нямецкімі акупантамі(руск.) бел. з Кіева восенню 1943 года. Абраз быў знойдзены ў Свята-Траецкім храме (Бруклін, Нью-Ёрк, ЗША) у 1973 годзе. На думку гісторыкаў, астанкі вялікага князя таксама варта шукаць у ЗША[62][63], дзе яны знаходзяцца ў распараджэнні Украінскай праваслаўнай царквы ў ЗША(руск.) бел. (юрысдыкцыя Канстанцінопальскага патрыярхата).

Шлюбы, дзеці і дынастычныя сувязіПравіць

 
А. І. Транкоўскі(руск.) бел.. «Яраслаў Мудры і шведская прынцэса Інгігерда»

СыныПравіць

  1. Ілья(руск.) бел. (да 1018 -?) — магчымы сын Яраслава Мудрага ад першай жонкі, вывезены ў Польшчу. Гіпатэтычны князь Ноўгарада.
  2. Уладзімір (10201052) — князь наўгародскі.
  3. Ізяслаў (Дзмітрый) (10251078) — ажаніўся з сястрой польскага караля Казіміра I — Гертрудай.
  4. Святаслаў (Мікалай) (10271076) — князь чарнігаўскі, мяркуюць, што жанаты быў двойчы: першы раз на Кілікіі (або Кікіліі, Цэцыліі), невядомага паходжання; другі раз верагодна на аўстрыйскай прынцэсе Одзе(руск.) бел., дачкі графа Леапольда.
  5. Усевалад (Андрэй) (10301093) — ажаніўся з грэчаскай царэўнай(руск.) бел. (як мяркуецца, дачкой візантыйскага імператара Канстанціна IX Манамаха), ад шлюбу з якой нарадзіўся князь Уладзімір Манамах.
  6. Вячаслаў (10331057) — князь смаленскі[65]
  7. Ігар (10361060) — князь валынскі[66]. Некаторыя гісторыкі[67] адводзяць Ігару пятае месца сярод сыноў Яраслава, у прыватнасці, абапіраючыся на парадак пералічэння сыноў у звестках пра завяшчанне Яраслава Мудрага і вестцы пра тое, што па смерці Вячаслава у Смаленску Ігар быў выведзены з Уладзіміра («Аповесць мінулых часоў»).

ДочкіПравіць

  1. Лізавета(руск.) бел. стала жонкай нарвежскага караля Харальда Суровага(руск.) бел..
  2. Настасся стала жонкай караля Венгрыі Андраша I. У горадзе Ціхань(польск.) бел., на беразе возера Балатан, у гонар іх названы царква, а ў Ціханскім абацтве ўсталяваны помнік.
  3. Ганна стала жонкай караля Францыі Генрыха I. У Францыі яна стала вядомая як Ганна Руская або Ганна Кіеўская. У Францыі, у г. Санліс(руск.) бел. Ганне ўсталяваны помнік[68].

Святыя сваякіПравіць

Будучы праваслаўны святы дабраверны князь Яраслаў (конунг Ярыцлейц) быў шваграм агульнахрысціянскага[69] будучага святога, нарвежскага конунга Олафа Святога — яны былі жанатыя на сёстрах: Яраслаў на старэйшай сястры, будучай праваслаўнай[70] святой Інгігердзе, Олаф на малодшай сястры — Астрыд(англ.) бел..

Да таго ў абодвух святых была адна нявеста — прынцэса Інгігерда Шведская (на Русі жонка княгіня Ірына), якая вясной 1018 года дала згоду выйсці замуж за Олафа Нарвежскага і ўласнаручна вышыла плашч з залатой зашпількай свайму жаніху, а ўвосень таго ж года па патрабаванні бацькі дала згоду выйсці замуж за Яраслава (вяселле адбылося ў 1019). Рамантычныя адносіны Олафа і Інгігерды з 1018 па 1030 апісваюцца ў трох скандынаўскіх сагах: «Сазе аб Олафе Святом», «Сазе аб Эймундзе» і т. зв. «Гнілой скуры(руск.) бел.». У 1029 годзе Олаф, будучы ў выгнанні ў Ноўгарадзе, напісаў вісу (верш) аб Інгігердзе; частка яго дайшла да цяперашняга часу. Згодна з сагамі, Олаф у Ноўгарадзе зімой 1029/1030 явіў два цуды вылячэння: у прыватнасці, вылечыў цяжка хворага дзевяцігадовага сына Яраслава і Інгігерды, будучага праваслаўнага святога Уладзіміра (Вальдэмара). Пасля гібелі і праслаўлення Олафа ў Ноўгарадзе, былым стольным горадзе Яраслава, была ўзведзена царква Олафа Святога(руск.) бел., празваная ў народзе «варажскай».

Малалетні сын будучага святога Олафа Магнус Добры быў пасля гібелі бацькі усыноўлены будучым святым Яраславам Мудрым, выхоўваўся ў яго сям’і і па дасягненні паўналецця пры дапамозе прыёмнага бацькі атрымаў назад трон Нарвегіі, а затым і Даніі.

Таксама Яраслаў Мудры — брат праваслаўных[71], першых праслаўленых на Русі святых — князёў Барыса(руск.) бел. і Глеба(руск.) бел., бацька праваслаўнага святога Уладзіміра Яраславіча, дзед мясцовага праваслаўнага святога Уладзіміра Манамаха і каталіцкага Гуга Вялікага, графа Вермандуа(руск.) бел..

Спрэчная генеалогіяПравіць

Існуе таксама пункт гледжання, што ў Яраслава Мудрага была яшчэ адна дачка па імені Агата, якая стала жонкай Эдуарда Выгнанніка(руск.) бел., спадкаемцу Англіі. Некаторымі даследчыкамі ставіцца пад сумнеў факт, што Яраслаў быў сынам Рагнеды, а таксама існуе гіпотэза[72], што ў яго была жонка — Ганна, якая памерла каля 1018. Магчыма, Ганна была нарвежка, а ў 1018 годзе яна была захоплена ў палон Баляславам Храбрым падчас захопу Кіева(руск.) бел.. Там жа вылучаецца гіпотэза пра тое, што нейкі Ілля(руск.) бел. — «сын караля Русі» Яраслава Мудрага.

Паходжанне жонкі аднаго з сыноў — германскай прынцэсы Оды(руск.) бел., дачкі Леапольда, — з’яўляецца спрэчным фактам у частцы прыналежнасці да роду Штадэнаў (уладарам Паўночнай маркі) або да Бабенбергаў(руск.) бел. (уладарам Аўстрыі да Габсбургаў). Спрэчным з’яўляецца і тое, чыёй жонкай была Ода — Уладзіміра, Святаслава або Вячаслава. Сёння пануючым з’яўляецца пункт гледжання, што Ода Леапольдаўна была жонкай Святаслава і паходзіла з роду Бабенбергаў[73].

Сума дзейнасціПравіць

Як відаць з летапісаў, Яраслаў не пакінуў па сабе такой добрай памяці, як яго бацька. Па водгуку летапісу, «ён быў кульгавы, але розум у яго быў добры ды на вайне быў храбры»; пры гэтым дададзена яшчэ, што ён сам кнігі чытаў — заўвага, якая сведчыць аб яго дзіўнай для таго часу вучонасці.

Княжанне Яраслава важна як эпоха вышэйшага росквіту Русі, пасля якога яна хутка стала хіліцца да заняпаду. Значэнне Яраслава ў яе гісторыі засноўваецца галоўным чынам не на ўдалых войнах і знешніх дынастычных сувязях з Захадам, а на яго працы па ўнутранаму ўладкаванню Русі. Ён садзейнічаў распаўсюду хрысціянства, развіццю неабходнага для гэтага асветы і падрыхтоўкі святароў з рускіх.

Яраслаў заснаваў у Кіеве, на месцы сваёй перамогі над печанегамі, храм Святой Сафіі, пышна ўпрыгожыў яго фрэскамі і мазаікай; пабудаваў там жа манастыр Святога Георгія(руск.) бел. і манастыр Святой Ірыны(руск.) бел. (у гонар анёла сваёй жонкі). Кіеўскі храм св. Сафіі пабудаваны ў перайманне цараградскага. Яраслаў не шкадаваў сродкаў на цэрквы, запрашаючы для гэтага грэчаскіх майстроў. Наогул ён упрыгожыў Кіеў шматлікімі пабудовамі, абвёў яго новымі каменнымі сценамі, устроіўшы ў іх знакамітыя Залатыя вароты (у перайманне такім жа цараградскім(польск.) бел.), а над імі — царкву ў гонар Звеставання(руск.) бел..

Яраслаў прыкладаў нямала высілкаў і для ўнутранага добраўпарадкавання рускай царквы і паспяховага развіцця хрысціянскай веры. Калі ў канцы яго княжання трэба было паставіць новага мітрапаліта, Яраслаў загадаў сабору рускіх епіскапаў паставіць мітрапалітам Іларыёна, святара з Берастова родам з рускіх, жадаючы прадухіліць залежнасць рускай царквы ад Візантыі. Каб занесці ў народ пачаткі хрысціянскай веры, Яраслаў загадаў перакладаць кнігі з грэчаскай на славянскую і шмат сам іх купляў. Усе гэтыя рукапісы Яраслаў паклаў у бібліятэку пабудаванага ім Сафійскага сабора для агульнага карыстання. Для распаўсюджвання пісьменнасці Яраслаў загадаў духавенству навучаць дзяцей, а ў Ноўгарадзе, па позніх летапісных дадзеных, зладзіў вучылішча на 300 хлопчыкаў. Пры Яраславе прыехалі ў Русь з Візантыі царкоўныя спевакі, якія навучылі мясцовых спевакоў асьмагласнаму (дземественнаму) спеву.

Найболей вядомы Яраслаў як заканадавец: яму прыпісваецца найстаражытны помнік права Русі — «Устав» або «Суд Ярослаўль» або «Руская Праўда». Акрамя «Праўды» пры Яраславе з’явіўся царкоўны статут або «Кормчая кніга» — пераклад візантыйскага Намаканона(руск.) бел.. Немалую ролю ў дзейнасці Яраслава мелі і клопаты аб унутраным добраўпарадкаванні Русі, яе спакоі і бяспецы. Падобна бацьку, ён засяляў стэпавыя прасторы, будаваў гарады (Юр’еў, Яраслаўль), працягваў палітыку папярэднікаў па ахове межаў і гандлёвых шляхоў ад качэўнікаў і па абароне інтарэсаў рускага гандлю ў Візантыі. Яраслаў абгарадзіў гарадкамі паўднёвую мяжу Русі са стэпам.

Час Яраслава быў эпохай дзейных зносін з дзяржавамі Захаду. Яраслаў быў у роднасных сувязях з варагамі: сам ён быў жанаты на шведскай прынцэсе Інгігердзе, а нарвежскі прынц Гаральд Смелы(руск.) бел. пабраўся шлюбам з яго дачкой Лізаветай(руск.) бел.. Некаторыя сыны Яраслава таксама былі жанатыя на замежных прынцэсах (Усевалад, Святаслаў). Радавітыя варагі знаходзілі прытулак і абарону ў Яраслава (Олаў, Магнус Добры, Гаральд Смелы); варажскія гандляры карыстаюцца яго адмысловым заступніцтвам. Сястра Яраслава Марыя была замужам за Казімірам Польскім, другая дачка яго Ганна — за Генрыхам I Французскім, трэцяя, Настасся(руск.) бел. — за Андрашам I Венгерскім. Ёсць звесткі замежных летапісцаў аб роднасных сувязях з англійскімі каралямі і аб знаходжанні пры двары Яраслава двух англійскіх прынцаў, якія шукалі ратунку. Сталіца Яраслава, Кіеў, заходнім падарожнікам падавалася супернікам Канстанцінопаля; яе ажыўленасць, выкліканая даволі інтэнсіўнай для таго часу гандлёвай дзейнасцю, уражвала заходніх пісьменнікаў XI стагоддзя.

ЗноскіПравіць

  1. Традыцыйная дата паводле Аповесці мінулых часоў, аднак паводле іншых звестак ён нарадзіўся ў перыяд паміж 983 і 986 гадамі.
  2. Повесть временных лет, Ч. 1. — М. — Л., 1950. — 56—57 с.
  3. 3,0 3,1 3,2 Карпов А. Ю. Ярослав Мудрый. — С. 459, прим. 2
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Толочко П. О происхождении Ярослава Мудрого // Газета 2000. Свобода слова. — 2008. — № 8 (403), 22 — 28 февраля.
  5. ПСРЛ. — Т. 1. Стб. 162.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 Карпов А. Ю. Ярослав Мудрый. — С. 14.
  7. Радзивиловская летопись // ПСРЛ. — Л., 1989. — Т. 38. — С. 62.
  8. Татищев В. Н. История Российская. — М., 1994. — Т. 2. — С. 74, 238, прим. 220.
  9. Татищев В. Н. История Российская. — М., 1994. — Т. 4. — С. 416—417, прим. 161.
  10. Татищев В. Н. История Российская. — М., 1994. — Т. 2. — С. 238, прим. 220.
  11. Карпов А. Ю. Ярослав Мудрый. — С. 460, прим. 5.
  12. Карпов А. Ю. Ярослав Мудрый. — С. 460, прим. 4
  13. ПСРЛ. — Т. 6. Вып. 1.
  14. ПСРЛ. — Л., 1982. — Т. 37.
  15. ПСРЛ. — Т. 2. Стб. 129
  16. ПСРЛ. — Т. 1. Стб. 142
  17. Соловьёв С. М. История России с древнейших времён. — М., 1988. — Т. 1. — С. 311—312, прим. 297.
  18. Паводле паведамленняў летапісаў Уладзімір княжыў у Кіеве 37 гадоў. Акрамя таго Іакаў Мніх(руск.) бел. паказвае дату 11 чэрвеня 6486 (978) года (Иаков Мних(руск.) бел.. Память и похвала князю Русскому Владимиру.; Карпов А. Ю. Ярослав Мудрый. — С. 87—88)
  19. 19,0 19,1 19,2 Пчелов, 2001, с. 91.
  20. Повесть временных лет, Ч. 1. — М. — Л., 1950. — 90 с.
  21. 21,0 21,1 Кузьмин А. Г. Начальные этапы древнерусского летописания. — М.: Издательство МГУ, 1977. — С. 275—276.
  22. Назаренко А. В. Древняя Русь на международных путях: Междисциплинарные очерки культурных, торговых, политических связей IX-XII вв.. — Москва: Языки русской культуры, 2001. — С. 367-370. — (Studia Historica).
  23. Перхавко В.Б., Сухарев Ю.В. Воители Руси IX-XIII вв.. — Москва: Вече, 2006. — С. 64. — ISBN 5-9533-1256-3.
  24. Рохлин Д. Г. Итоги анатомического и рентгенологического изучения скелета Ярослава Мудрого // Краткие сообщения Института истории материальной культуры. — М.; Л.: 1940. — Т. 7. — С. 46—57.
  25. Гинзбург В. В. Об антропологическом изучении скелетов Ярослава Мудрого, Анны и Ингигерд // Краткие сообщения Института истории материальной культуры. — М.; Л.: 1940. — Т. 7. — С. 57—66.
  26. Карпов А. Ю. Ярослав Мудрый. — С. 461—462, прим. 13
  27. Костомаров Н. И. Русская история в жизнеописаниях её главнейших деятелей. — М., 1991. — С. 8.
  28. Кузьмин А. Г. Ярослав Мудрый // Великие государственные деятели России. — М., 1996. — С. 26.
  29. Arrignon J.—P. Les relations diplomatiques entre Bizance et la Russie de 860 à 1043 // Revue des études slaves. — 1983. — Т. 55. — С. 133—135.
  30. 30,0 30,1 30,2 Перхавко В.Б., Сухарев Ю.В. Воители Руси IX-XIII вв.. — Москва: Вече, 2006. — С. 65. — ISBN 5-9533-1256-3.
  31. 31,0 31,1 31,2 31,3 31,4 Карпов А. Ю. Ярослав Мудрый. — С. 28—32}}
  32. ПСРЛ. — Т. 1. Стб. 143; Т. 4. С. 142.
  33. ПСРЛ. — м, 1962. — Т. 2. Ипатьевская летопись. — С. 164.
  34. Воронин Н. Н. Медвежий культ в Верхнем Поволжье в XI веке // Краеведческие записки. Вып. IV. — Ярославль: 1960. — С. 25—93.
  35. Ленивцев М. Описание построения города Ярославля // Отечественные записки. — 1827. — Т. 84. — С. 7—10.
  36. Карпов А. Ю. Ярослав Мудрый. — С. 43—52}}
  37. Мейерович М. Г. Так начинался Ярославль. — Ярославль: Верхне-Волжское книжное издательство, 1984. — 63 с.
  38. Сахарова Елена. Роковые цифры Ярославля = http://www.city-yar.ru/home/millennium/smi/3.html // «Юность», 7.7.2004.
  39. Татищев В. Н. История Российская. — Т. 2. — С. 70.
  40. Карпов А. Ю. Ярослав Мудрый. — С. 53
  41. 41,0 41,1 41,2 41,3 Перхавко В.Б., Сухарев Ю.В. Воители Руси IX-XIII вв.. — Москва: Вече, 2006. — С. 66. — ISBN 5-9533-1256-3.
  42. Карпов А. Ю. Ярослав Мудрый. — С. 54—57
  43. Карпов А. Ю. Ярослав Мудрый. — С. 66
  44. Карпов А. Ю. Ярослав Мудрый. — С. 59—61
  45. Карпов А. Ю. Ярослав Мудрый. — С. 67—75
  46. 46,0 46,1 Карпов А. Ю. Ярослав Мудрый. — С. 76—80
  47. Новгородская первая летопись. — С. 174..
  48. Карпов А. Ю. Ярослав Мудрый. — С. 81—84
  49. Пасма (Сага) аб Эймундзе
  50. паводле іншых крыніц — у 1017 годзе, але магчыма назваць і 1015 год, паколькі ў «Сазе аб Эймундзе» яна згадваецца яшчэ да першага нападу Святаполка
  51. Пра лёс першай жонкі, Ганны, захопленай Баляславам Храбрым у Кіеве, нічога не вядома. Гл. пра яе: Карпов А. Ю. Ярослав Мудрый. — С. 469—470 прим. 25—29
  52. Джаксон Т. Н. О скандинавских браках Ярослава Мудрого и его потомков // Страницы истории Руси: политика и государственность
  53. Т. Н. Джаксон.О скандинавских браках Ярослава Мудрого и его потомков // Страницы истории Руси: политика и государственность
  54. 54,0 54,1 Карамзин Н. М. История государства Российского т. 2, гл. II
  55. Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов. — М.-Л.: «Издательство Академии Наук СССР», 1950. — 659 с //«Ізборник». Історія України IX—XVIII (руск.) 
  56. Карпов А. Ю. Ярослав Мудрый. — С. 454.
  57. Граффити Софии Киевской
  58. Зиборов В. К. Киевские граффити и дата смерти Ярослава Мудрого (источниковедческий анализ)//Генезис и развитие феодализма в России. Л., 1988.
  59. 59,0 59,1 59,2 Карпов А. Ю. Ярослав Мудрый. — С. 456.
  60. Максимов Н. Там или пропал // Newsweek. 09.08.2010
  61. Шкілет жанчыны 50-60 гадоў, на думку антраполага С. А. Нікіціна(руск.) бел., з вялікай ступенню верагоднасці належыць яго блізкай сваячцы
  62. В саркофаге великого князя Ярослава оказался чужой прах
  63. На Украине пропали мощи Ярослава Мудрого
  64. Карпов А. Ю. Ярослав Мудрый.
  65. М. М. Карамзін лічыў, што Вячаслаў быў жанаты з Одай(руск.) бел., дачкой графа Леапольда Штадэнскага, аднак цяпер лічыцца, што яна была жонкай Святаслава, старэйшага брата Вячаслава.
  66. Раней лічылася, што ён быў жанаты з германскай прынцэсай Кунігундай, графіняй Арламюндэ(руск.) бел.. Сучасныя даследчыкі мяркуюць яе жонкай Яраполка Ізяславіча
  67. Пресняков А. Е.(руск.) бел. Княжое право в Древней Руси. Лекции по русской истории. Киевская Русь — М.: Наука, 1993 ISBN 5-02-009526-5
  68. Памятник Анне Ярославне Русской — Королеве Франции
  69. Падзелу цэркваў на каталіцкую і праваслаўную ў 1031 годзе, калі раскрылі мошчы Олафа Святога, які загінуў у бітве ў 1030, яшчэ не было; яно адбылося ў 1054 годзе.
  70. Услаўленне княгіні Ірыны, у манастве Ганны як святой адбылося праз чатырыста гадоў пасля падзелу цэркваў на каталіцкую і праваслаўную ў 1054 годзе.
  71. Услаўленне князёў Барыса і Глеба як святых адбылося пасля скону Яраслава Мудрага, пасля падзелу цэркваў 1054 года на каталіцкую і праваслаўную.
  72. Назаренко А. В.Древняя Русь на международных путях. — М.: Языки русской культуры, 2001.
  73. Назаренко А. В. О династических связях сыновей Ярослава Мудрого. Отечественная история / РАН. Ин-т рос. истории. — М.: Наука, 1994. — N 4-5.\\Проект «Хронос»

ЛітаратураПравіць