Іракская вайна — узброены канфлікт 20032011 гадоў паміж Іракам, а затым іраксімі паўстанцамі, і міжнароднымі ваеннымі сіламі на чале са Злучанымі Штатамі Амерыкі, што пацягнула звяржэнне ўрада Партыі арабскага сацыялістычнага адраджэння на чале з Садамам Хусейнам.

Іракская вайна
IraqWarHeader.jpg
Зверху ўніз па гадзіннікавай стрэлцы: амерыканскія танкі ў Багдадзе, 2003; эвакуацыя параненага, Фалуджа, 2004; выбух замінаванай машыны ў Багдадзе, 2005; іракскія салдаты, 2005
Дата 20 сакавіка 200315 снежня 2011[1]
Месца Ірак
Вынік
  • ЗША зрынулі рэжым Садама Хусейна;
  • Іракскія паўстанцы дамагліся вываду замежных войскаў;
  • працяг канфлікту.
Праціўнікі
2003 год:

Flag of the United States.svg ЗША
Flag of the United Kingdom.svg Вялікабрытанія
Flag of Australia.svg Аўстралія
Flag of Poland.svg Польшча
Іракскі Курдыстан Пешмерга


Пасля 2003 года:
Multi-National Force-Iraq ShoulderSIeeveInsignia.jpg Міжнародная кааліцыя

Flag of Iraq.svg Ірак

2003 год:

Flag of Iraq (1991–2004).svg Ірак
Сірыя Сірыйскія добраахвотнікі[3]


Пасля 2003 года:
Іракскія паўстанцы:

і іншыя

меркаваная падтрымка:

Камандуючыя
Flag of the President of the United States.svg Джордж Буш
Flag of the President of the United States.svg Барак Абама
Сцяг ЗША Томі Фрэнкс
Сцяг ЗША Джон Абізаід
Сцяг ЗША Рыкарда Санчэс
Сцяг ЗША Джордж Кейсі
Сцяг ЗША Дэвід Петрэус
Сцяг ЗША Рэйманд Адзіерна
Злучаныя Штаты Амерыкі Джэймс Мэціс
Злучаныя Штаты Амерыкі Томас Мец
Вялікабрытанія Тоні Блэр
Вялікабрытанія Гордан Браўн
Вялікабрытанія Дэвід Кэмеран
Арганізацыя Паўночнаатлантычнага дагавора Андэрс Фог Расмусен
Курдыстан Масуд Барзані
Ірак Нуры аль-Малікі
Ірак Абдул аль-Рышаві
Badr Organisation Political Logo.jpg Хадзі аль-Амеры
Ірак Садам Хусейн # †
Ірак Удэй Хусейн
Ірак Кусей Хусейн
Ірак Алі Хасан аль-Маджыд # †
Ірак Ізат ад-Дуры
Ірак Таха Ясін Рамадан # †
Ірак Барзан Ібрагім ат-Тыкрыці # †

Logo of the Army of the Men of the Naqshbandi Order.png Ізат ад-Дуры
Flag of Promised Day Brigades.svg Муктада ас-Садр
InfoboxHez.PNG Хасан Насрала
Аль-Каіда Абу Мусаб аз-Заркаві
Аль-Каіда Абу Аюб аль-Масры
Аль-Каіда Абу Сулейман
Аль-Каіда Абу Дуа

Страты
6 390[8][9][10][11][12][13]—15 057[14][15][16] забiтых сярод замежных сiл, 17 690 сiлавiкоў Iрака загінулі[17], 1002 апалчэнца[18], звыш за 46 байцоў Пешмергі[19]
Усяго: 25 128—33 795
5 388[20]—10 800[21][22] забітых ваенных Садама вясной 2003 года і 26 320—27 000 паўстанцаў[23]
Усяго: 31 708—37 800
Агульныя страты
ад 116903[24] да 655000[25] забітых грамадзянскix
Commons-logo.svg Аўдыё, фота, відэа на Вікісховішчы
 
Бітвы і аперацыі Іракскай вайны
Уварванне ў Ірак (2003): Ум-КасрФаоБасра (1)НасірыяКербела (1)Эн-Наджаф (1)«Молат вікінга»Эс-СамаваЭль-ХілаЭль-Кут (1)БагдадДэбека
Акупацыя Ірака (2003—2011): Анбар«Удар па паўвостраве»Рамадан (1)Паўстанне Арміі МахдзіФалуджа (1)Рамадзі (1)Эль-Кут (2)Эн-Наджаф (2)СамараФалуджа (2)МасулВозера ТартарХіт«Матадор»Хадзіта«Сталёвы заслон»«Аднаўленне правоў»Рамадзі (2)Дыванія«Сіндбад»ДыялаВуліца ХайфаКербела (2)Брытанскія базыЭн-Наджаф (3)«Чорны арол»Кербела (3)Турэцкае ўварваннеНайнаваБасра (3)Наступленне Аль-Каіды«Залог росквіту»Абу-КемальПальмавы гай
Сектанцкі гвалт (2006—2009): Канфлікт паміж ІАІ і АК«Разам наперад»Рамадан (2)«Фантомны гром»

Афіцыйнай падставай да пачатку ваенных дзеянняў была заяўлена сувязь урада з міжнародным тэрарызмам, у прыватнасці, рухам «Аль-Каіда», а таксама пошук і знішчэнне зброі масавага паражэння (пасля былі знойдзеныя снарады з рэшткамі хімічнай зброі, вырабленыя ў перыяд да 1991 года, і фабрыкі па яго вытворчасці, якія Садам Хусейн павінен быў ліквідаваць пасля 1991 года). Выказваліся таксама думкі, што адной з мэтаў ўварвання было атрыманне кантролю над іракскай нафтай.

У 2011 годзе ЗША вывелі свой вайсковы кантынгент з Іраку, аднак баявыя дзеянні працягваліся. Падчас новага вітка канфлікту ў 2014 годзе ўрад краіны страціў да 1/3 тэрыторыі дзяржавы, якую занялі ісламісты. Гэтыя падзеі вымусілі амерыканскую армію вярнуцца ў Ірак і разгарнуць аперацыю супраць баевікоў.

ПерадгiсторыяПравіць

У 1991 годзе, пасля вайны ў Персідскім заліве, прычынай, якой паслужыла анэксія Іракам Кувейта, Савет бяспекі ААН прымае рашэнне аб прыбыцці на іракскую тэрыторыю Спецыяльнай камісіі, мэтай якой, з’яўляецца ажыццяўленнем нагляду за вытворчасцю зброі масавай паразы. Нягледзячы на ​​паспяховае выкананне сваіх функцый, у 1998 годзе ўрад Ірака адмовіўся ад далейшага супрацоўніцтва з ААН, і настаяў на рэарганiзацыi камісіі. Акрамя гэтага, з боку краін кааліцыі былі створаны спецыяльныя нелетная зоны для баявой авіяцыі Ірака, з мэтай абароны курдаў і шыiтаў[26].

11 верасня 2001 адбылася тэрарыстычная атака на Сусветны гандлёвы цэнтр, у якой загінула больш за 2500 тысяч чалавек. Адказнасць за гэты тэракт узяла на сябе тэрарыстычная арганізацыя Аль-Каіда. Урад ЗША патрабаваў зноў ўвесці Спецыяльную камісію на тэрыторыю Ірака. У сродках масавай інфармацыі з’яўляюцца абвінавачванні амерыканскіх уладаў у бок Садама Хусейна, што ён мае дачыненне да крывавых падзеяў 11 верасня. Таксама, акрамя афiцыйнай версіі здарэння, ёсць і іншая, сутнасць якой, заключаецца ў тым, штo да трагедыі ў СТЦ датычныя самі ўлады ЗША, мэтай якой сталі наўмысныя абвiнчаваннi ў адрас Хусейна. Але, нягледзячы на ​​гэта ў 2002 годзе, атрымаўшы згоду Ірака, на тэрыторыяi краіны зноў трапляюць інспектара Спецыяльнай камісіі. Пошук слядоў зброі працягваўся да пачатку вайны.

30 студзеня 2002 прэзідэнт ЗША Джордж Буш-малодшы ў сваім звароце да нацыі ўпершыню ужыў выраз "вось зла". Разам з Паўночнай Карэяй і Іранам у "вось" быў уключаны i Ірак[27].

12 верасня Джордж Буш, выступаючы на ​​Генэральнай Асамблеі ААН, заявіў аб «сур’ёзнай небяспекі» з боку Садама Хусейна. Па словах Буша, калі Багдад адмовіцца выконваць патрабаванні ААН па раззбраенні, ваенная акцыя стане непазбежнай.

17 кастрычніка сенат ЗША санкцыянаваў найбуйнейшае за апошнія 20 гадоў павелічэнне ваенных асігнаванняў — на 37,5 мільярда дoлaраў, да 355,1 мільярда. Перад гэтым Буш паставіў подпіс пад рэзалюцыяй кангрэса, якая дазваляе выкарыстанне сілы супраць Iрака[27].

28 студзеня 2003 года ў звароце да нацыі Буш абяцаў даць доказы таго, што Багдад хавае зброю масавага паражэння. Акрамя таго, амерыканскі прэзідэнт прапанаваў узначаліць антыіракскую кааліцыю ў выпадку ваеннага канфлікту[27].

5 лютага дзяржскаратар США Колін Паўэл дэманструе прабірку з нiбыта iракскай біялагічным зброяй (сібірскай язвай) на пасяджэнні ААН. Праз некалькi гадоў высветлілася, што змесціва не з’яўлялася біязброяй.

Напярэдадні ўварвання афіцыйная пазіцыя ЗША заключалася ў тым, што Ірак парушае асноўныя палажэнні рэзалюцыі Савета Бяспекі ААН № 1441 і займаецца распрацоўкай зброі масавага паражэння (у прыватнасці, закупка Іракам алюмініевых трубак была прадстаўлена як доказ распрацоўкі цэнтрыфуг для ўзбагачэння ўрану і атамнай зброі), і што неабходна раззброіць Ірак сілавым шляхам. ЗША і Вялікабрытанія планавалі правесці галасаванне ў Савеце Бяспекі па распрацаванай імі адпаведнай рэзалюцыі, але адмовіліся ад гэтага, бо Расія, Кітай і Францыя далі зразумець, што накладуць вета на любую рэзалюцыю, якая змяшчае ультыматум, які дазваляе выкарыстоўваць сілу супраць Іраку.

Ход вайныПравіць

УварваннеПравіць

 
Наступленне каалiцыйных сiл з датамi.

19 сакавіка кааліцыйныя войскі захапiлi дэмілітарызаваную зону на мяжы Кувейта і Ірака. У гэты ж дзень Джордж Буш аддаў загад аб пачатку ваенных дзеянняў. Камандаваў сіламі генерал Томі Фрэнкс[27]. Ваенная аперацыя УС ЗША і іх саюзнікаў супраць Ірака афiцыйна пачалася ў 05:33 раніцы па мясцовым часе 20 сакавіка. Спачатку былi нанясены адзіночныя ўдары крылатымі ракетамі марскога базавання і авіяцыйнымі высокадакладнымі боепрыпасамі па стратэгічна важным ваенным мэтам і шэрагу ўрадавых аб’ектаў у горадзе Багдадзе. Амерыканскія войскі на мяжы Кувейта і Ірака пачалі інтэнсіўную артылерыйскую падрыхтоўку. Экспедыцыйныя атрады марской пяхоты і 3-й мотапяхотнага дывізія перасеклі мяжу і пачалі наземную аперацыю ў Іраку[28].

ЗША заявілі, што рашэнне аб прымяненні ваеннай сілы супраць Ірака падтрымліваюць 45 дзяржаў свету. 15 з іх афіцыйна не абвяшчаюць пра гэта, але гатовыя даць сваю паветраную прастору для ўдараў па Іраку[27].

3-я амерыканская пяхотная дывізія рухалася на захад і далей на поўнач праз пустыню на Багдад. Тым часам 1-я дывізія марской пяхоты прасоўвалася праз цэнтр краіны на паўночны захад па аўтамагістралі Басра—Багдад, а брытанская 7-я танкавая брыгада рухалася ў міжрэччы Тыгра і Еўфрата таксама ў бок сталiцы. 22 сакавіка перадавыя брытанскія часткі з ходу занялі нафтавыя вышкі ў некалькіх кіламетрах на паўночны захад ад Басры. З-за пагрозы вулічных баёў войскі кааліцыі абышлi горад з абодвух бакоў. Пад Ум-Касрам затрымаліся частцы брытанскай 3-й брыгады спецыяльнага прызначэння (3rd Commando Brigade), некалькі брытанскіх танкавых батальёнаў і 2 падраздзялення амерыканскага 15-га экспедыцыйнага атрада марской пяхоты (15th Marine Expeditionary Unit). 1-я дывізія марской пяхоты прайшла з баямі праз нафтаносных правінцыю Румайла і рушыла на поўнач да Насiрыi. Гэты горад, населены пераважна шыітамі, меў важнае стратэгічнае значэнне, з’яўляючыся месцам перасячэння галоўных магістраляў поўдня краіны. Таксама, непадалёк ад горада размешчаны вайсковы аэрадром Таліль. 3-я пяхотная дывізія ЗША рассеяла войскі, якія баранілі аэрадром, і рушыла на захад у абыход Насір. Атачыўшы Насір, 23 мая марская пяхота з 2-й эбрмп і сілы спецпрызну пачалі штурм горада. У ноч з 24 на 25 сакавіка праз Насір прайшлі часткі 1-й дывізіі марской пяхоты ЗША. Захапіўшы аэрадром Талiль, амерыканцы атрымалі важную базу ў паўднёвым Іраку. Праз аэрадром Талiль кааліцыйныя войскі атрымалі магчымасць хуткага папаўнення.

27—28 сакавіка моцная пясчаная бура замарудзіла прасоўванне амерыканскіх войскаў. Тым часам 3-я пяхотная дывізія вяла баі ў прыгарадах Неджэфа і Куфы. Асабліва жорсткае супраціў амерыканцам аказала група іракскіх войскаў, сканцэнтраваць у прыгарадзе Куфы—Кіфле. Пасля паразы іракцаў, амерыканскія войскі рушылі на поўнач да Кербела.

На поўдні брытанская 7-я танкавая брыгада пракладала сабе шлях да другога па велічыні іракскаму гораду — Басры, пачаўшы бітву за Басру. 27 сакавіка ў заходніх наваколлях горада разгарнулася танкавае бітва, падчас якога іракскія войскі страцілі 14 танкаў. 6 красавіка брытанцы ўвайшлі ў Басру. Пры гэтым, над цэнтральнай часткай горада, недаступнай для танкаў, кантроль ўсталёўваў парашутны дэсант. 9 красавіка частцы брытанскай 7-й танкавай брыгады рушылі на поўнач да горада Эль-Амара.

Першая працяглая паўза ў наступе пачалася ў ваколіцах Кербела, дзе амерыканскія сілы сустрэлі жорсткае супраціўленне іракцаў.

30 сакавіка4 красавіка 2003 года мела месца бітва за горад Эс-Самава[29]. Тыя, што ішлі ў авангардзе кааліцыйных сіл 82-я паветрана-дэсантная дывізія і 2 (70)-ы танкавы і 1 (41)-ы пяхотны батальёны амерыканскай 1-й танкавай дывізіі аблажылі горад, адрэзаўшы іракскі гарнізон у Кербеле ад асноўных сіл.

101-я паветрана-дэсантная дывізія блакавала Эн-Наджаф, вымусіўшы асноўную частку іракскіх войскаў пакінуць горад у ноч на 5 красавіка, якія адправіліся ў бок Кербелы[30]. Гэта стала пераломным днём ўсёй кампаніі, пасля якога супраціў іракскіх войскаў стала згасаць[31].

На 8 красавіка іракскія войскі, часткова ці цалкам, утрымлівалі горада Эн-Наджаф, Эль-Кут і шэраг невялікіх гарадоў на поўдні краіны. Раніцай войскі кааліцыі занялі Кербела, іракскія войскі спынілі супраціў і змяшаліся з мясцовымі жыхарамі. Працягваліся баі за Басру. Пачата фарміраванне новай адміністрацыі Іраку[32].

Тым часам 3-я пяхотная дывізія выйшла на ўскраіны Багдада. Папярэдне, часткі дывізіі абышлі Кербела, дзе заселі іракскія войскі і праехалі 140 км да сталіцы краіны. 3я пяхотная дывізія ЗША стала першым саюзным фарміраваннем, які ўступіў у іракскую сталіцу. Нечаканае з’яўленне ў раёне сталіцы, дазволіла 1-й брыгадзе 3-й пяхотнай дывізіі ўзяць з ходу Аэрапорт імя Хусэйна. У хуткім часе следам падцягнулася 2-я брыгада 3-й пяхотнай дывізіі[33]. На дапамогу ім былі перакінутыя падмацавання ад 101-й паветрана-дэсантнай дывізіі ў колькасці 500 дэсантнікаў і 80 ўдарных і транспартных верталётаў[31][34].

Раніцай 9 красавіка амерыканскае камандаванне запатрабавала капітуляцыі ад іракскіх войскаў, у выпадку адмовы рушыў услед бы буйнамаштабны штурм. Іракскія ўлады адмовіліся ад далейшага супраціву. У гэты ж дзень амерыканскія войскі ўвайшлі ў горад, які можна лічыць датай падзення Багдаду[35]

Хутка амерыканскiя войскi задушылі супраціў іракскіх УС у горадзе. Пад кантроль 1-й дывізіі марской пяхоты перайшлi авіябаза Аль-Рашыд і міжнародны аэрапорт[36].

10 і 11 красавіка былі ўзятыя іншыя найбуйнейшыя гарады Ірака — Кіркук і Масул. 14 красавіка 2003 года з узяццем Тыкрыта — роднага горада Садама Хусейна — ваенная фаза аперацыі была завершана. Актыўная фаза аперацыі доўжылася ўсяго 26 дзён. 1 мая Джордж Буш абвясціў аб завяршэнні вайсковых дзеянняў і пачатку ваеннай акупацыі[27].

Акупацыя і паўстаннеПравіць

Краіна была падзелена на некалькі зон адказнасці. Багдад, «суніцкі трохкутнік», паўночныя раёны Ірака і Заходняя правінцыя Аль-Анбар кантраляваліся амерыканскімі ваеннымі. Населеныя шыітамі раёны на поўдзень ад Багдаду былі зонамі шматнацыянальнай дывізіі, якая складалася з падраздзяленняў Польшчы, Іспаніі, Італіі, Украіны і некалькіх краін Цэнтральнай Амерыкі. На крайнім поўдні ў Басры дыслакаваўся брытанскі кантынгент. Для кіравання акупаванай краінай у канцы красавіка была створана часовая кааліцыйная адміністрацыя, узначаленая адстаўным генералам Джэем Гарнерам, які, аднак, ужо ў маі быў зменены Полам Брэмерам. Задачай адміністрацыі было стварэнне неабходных умоў для перадачы ўлады новаму іракскаму ўраду.

У красавіку акупанты прыцягнулі паліцэйскіх да забеспячэння правапарадку на вуліцах Багдада і Басры. Аднак 23 мая часовая адміністрацыя распусціла іракскую арміб і паліцыю[37]. Пасля гэтага замежныя вайскоўцы ажыццяўлялі падрыхтоўку новых сілавых структур. 25 чэрвеня пад кіраўніцтвам амерыканскай кампаніі «Vinnell Corporation» пачалося фарміраванне першых дзевяці пяхотных батальёнаў. А 22 лютага 2004 года ў адпаведнасці з загадам № 61 акупацыйнай адміністрацыі было адноўлена Міністэрства абароны Ірака[38].

 
Патруль амерыканскіх ваенных у Іраку.

У той жа час ішла кампанія па дэмакратызацыі Ірака. Першапачаткова, замежнікі пачалі актыўную працу з насельніцтвам, змагаліся з культам асобы Садама Хусейна і ідэалагічнымі уяўленнямі, сфармаваных у гады яго прэзідэнтсва. У 2005 годзе прайшлі парламенцкія выбары, а таксама была прынятая новая канстытуцыя краіны[38][39].

Паралельна прыхiльнiльнiкi былой улады i iсламарадыкальныя рухi, якiя набралі сілу ў краiне як раз пасля ўварвання, арганізавалi ўзброеную партызанскую барацьбу. Першы выпадак, які класіфікуецца як партызанская акцыя, адбыўся яшчэ 28 красавіка 2003 года (у дзень нараджэння Садама Хусейна) у горадзе Масул, калі па войсках ЗША быў адкрыты кулямётны агонь. Бой працягваўся на працягу 45 хвілін і стаў найбуйнейшым інцыдэнтам з моманту ўстанаўлення кантролю сіл кааліцыі над горадам[40].

 
Двое іракскіх паўстанцаў.

Пасля гэтага паступова ўзрастаў рух супраціву, прадстаўленае рознымі групоўкамі. Дадзеныя сілы супрацьстаялі акупантам і новаму ўраду Ірака, праводзячы напады на воінскія калоны, базы, патрулі, блокпасты і іншыя аб’екты, часам прыцягваючы да ўдзелу снайпераў і мінамётчыкаў[41].. Разам з тым, партызаны здзяйснялі тэрарыстычныя акты, у тым ліку падрывы аўтамабіляў, захоп закладнікаў і атакі на мячэці[42]. Часам паўстанцы захоплівалі цэлыя гарады і раёны, усталёўвая там сваю ўладу[43][44][45]. Міжнародная кааліцыя і яе саюзнікі адказвалі контрпартызанскімі аперацыямі, самай першай з якіх стала Аперацыя «Удар па паўвостраве» летам 2003 па знішчэнню атрадаў на поўнач ад Багдада[46]. Замежныя войскі правялі шэраг паспяховых нападаў на гарады, занятыя паўстанцамі, актыўна ужываючы авіяцыю і артылерыю[47][48][49]. Падчас контрпартызанскіх рэйдаў нярэдка нападу падвяргаліся мірныя жыхары, якія падазраваліся ў супрацоўніцтве з баевікамі, што суправаджалася масавымі растрэламі[50][51].

Сектанцкі гвалтПравіць

 
Іракскі салдат з выбаршчыкамі. Правінцыйныя выбары 30 студзеня 2005 года.

30 студзеня 2005 года ў абстаноўцы ўзмоцненых мер бяспекі ў Іраку прайшлі першыя за паўстагоддзя шматпартыйныя правінцыйныя выбары[52]. Напярэдадні выбараў адзначыўся хваляй гвалту і пагрозамі баевікоў размясціць насупраць выбарчых участкаў снайпераў[53]. Нягледзячы на байкот галасавання ў шэрагу суніцкіх раёнаў (у правінцыях Аль-Анбар і Айнаў яўка выбаршчыкаў адсутнічала[54]), выбары былі прызнаныя. Як і прадказвалі аналітыкі, перамогу на іх атрымаў шыіцкі «Аб’яднаны Іракскі Альянс», які набраў 48% галасоў. У красавіку быў сфармаваны пераходны ўрад, задачай якога з’яўлялася падрыхтоўка новай канстытуцыі краіны.

У працэсе распрацоўкі новай канстытуцыі выявіліся сур’ёзныя супярэчнасці паміж палітычнымі партыямі шыітаў і курдаў з аднаго боку і сунітаў з другога. Асноўныя пярэчанні сунітаў выклікалі пункты праекта, якія датычыліся пытанняў Федэральнай прылады дзяржавы, ліквідацыі партыі Баас, а таксама прыналежнасці Ірака арабскаму свету[55]. Прыняты праект адлюстроўваў у асноўным погляды шыітаў і курдаў, якія валодалі большасцю ў парламенце. Раскол у іракскім грамадстве быў добра прыкметны на рэферэндуме па прыняцці Канстытуцыі 15 кастрычніка, калі ў шыіцкіх раёнах панавала святочная атмасфера, а ў суніцкіх гарадах Эль-Юсіфія і Эль-Латыфія ўчасткі для галасавання наогул не адкрываліся[56]. Тым не менш, Канстытуцыя была прынятая. 15 снежня адбыліся новыя парламенцкія выбары, па выніках якіх павінна было быць створана цяпер ужо пастаяннае ўрад краіны. Перамогу зноў атрымаў Аб’яднаны Іракскі Альянс, які атрымаў 128 месцаў у Нацыянальным Сходзе. Усе суніцкія партыі атрымалі толькі 58 месцаў, а курды — 53 месцы[57].

Прыход да ўлады ў Іраку шыіцкіх палітычных сілаў прыкметна абвастрыў адносіны паміж іракцамі, якія належаць да двух розных галін ісламу. Хоць суніты былі рэлігійным меншасцю, яны традыцыйна складалі асноўную частку палітычнай эліты краіны (Садам Хусейн таксама быў сунітам). Па меры змены сітуацыі ў суніцкіх колах раслі асцярогі таго, што шыіты і курды, перахапіўшы палітычную ініцыятыву, паспрабуюць абвясціць уласныя суверэнныя дзяржавы на тэрыторыях Ірака, дзе яны пераважаюць. У гэтым выпадку краіна пазбавіцца амаль усіх асноўных радовішчаў нафты. Аднак і суніцкія, і шыіцкія ўзброеныя групоўкі выступалі супраць прысутнасці замежных войскаў у Іраку.

22 лютага 2006 года невядомыя, меркавана суніты, арганізавалі выбух у мячэці Аль-Аскарыя ў Самары. Ахвяр не было, але купал мячэці, адной з галоўных шыіцкіх святынь, апынуўся разбураны. У наступныя дні і тыдні краіну захліснула хваля гвалту на глебе міжрэлігійнага канфлікту. Апалчэнцы абодвух бакоў падрывалі шыіцкія і суніцкія мячэці, выкрадалі і забівалі мірных іракцаў, якія вызнавалі «варожы» плынь ісламу. Такія расправы сталі штодзённай з’явай; штодня на вуліцах іракскіх гарадоў паліцыя выяўляла дзясяткі трупаў, многія з якіх неслі сляды катаванняў. Многія назіральнікі загаварылі аб тым, што ў Іраку пачалася грамадзянская вайна. Адміністрацыя Джорджа Буша імкнулася пазбягаць такой фармулёўкі, што прывяло да дэбатаў пра тое, ці можна лічыць тое, што адбываецца грамадзянскай вайной. Да кастрычніка ў выніку ўнутранага канфлікту каля 365 тыс. іракцаў сталі бежанцамі[58]. Штомесяц у выніку гвалту гінула больш за 1000 грамадзян краіны[59].

У канфлікце ўдзельнічалі пераважна сілы паўстанцаў, якія выступалі супраць міжнароднай кааліцыі, адклаўшы барацьбу з акупантамі на другі план.

Летам успыхнулі баі нават паміж сунітамі. Умерана-ісламісцкая групоука «Ісламская армія ў Іраку», што не праводзіла тэрарыстычныя акцыі, займаючыся выключна ўзброенымі нападамі камбатантаў, выступіда з крытыкай «Аль-Каіды», якая паўсюдна вырабляла падрывы, расстрэлы і захопы закладнікаў[60][61][62]. Адначасова Ісламская армія Ірака разглядала сябе як лідара барацьбы супраць амерыканскай акупацыі Іраку, адпрэчваючы прэтэнзіі АК на гэтую ролю[62].

На здзіўленне, гэты эпізод канфлікту скончыўся падпісаннем перамір’я паміж групоўкамі 6 чэрвеня 2007 года[63].

У жніўнi 2007 года адбыліся буйныя сутыкненні ў горадзе Кербела паміж байцамі «Бадры», суніцкімі паўстанцамі, прыхільнікі старога рэжыму і Арміяй Махдзі[64].

Разам з гэтым раскол наспеў і ў шыіцкім руху, калі 25 сакавіка 2008 года акупацыйныя сілы пачалі ваенную аперацыю ў Басры для барацьбы з шыіцкімі баевікамі «Арміі Махдзі»[65]. На баку кааліцыі выступіла таксама шыіцкая арганізацыя «Бадра», якая да гэтага не вяла партызанскай вайны супраць замежнікаў і нават падтрымлівала іх і новы ўрад краіны ў барацьбе з суніцкім супрацівам.

Баявыя дзеянні і тэракты (пераважна ў цэнтральных рэгіёнах і сталічным Багдадзе, дзе канфесіі датыкаліся) паміж баевікамі з рознай інтэнсіўнасцю падоўжыліся да 2009 года, пасля чаго значных сутыкненняў зафіксавана не было[66].

Вывад кантынгентуПравіць

13 верасня 2007 года прэзідэнт Буш абвясціў, што 168 000 амерыканскіх вайскоўцаў, якія знаходзіліся ў той час у Іраку, будуць скарочаныя на 5700 чалавек да Каляд і што дадатковыя войскі будуць выведзеныя, у выніку чаго агульная колькасць амерыканскіх войскаў скароціцца з 20 да 15 баявых брыгад да ліпеня 2008 года. Але да канца года колькасць амерыканскіх войскаў у Іраку скарацілася толькі да 146 000 чалавек[67].

Да кастрычніка пад кантролем міжнародных сіл у Іраку заставаліся 5 з 18 правінцый (мухафаз)[68], у астатніх жа забеспячэннем бяспекі займаліся іракскія армія і паліцыя.

19 жніўня 2010 года 4-я брыгада «Страйкер» 2-й пяхотнай дывізіі стала апошняй амерыканскай баявой брыгадай, выведзенай з Ірака. У той жа час у сваёй прамове 31 жніўня новы прэзідэнт ЗША Барак Абама заявіў, што «амерыканская ваенная місія ў Іраку скончылася. Аперацыя «Іракская свабода» таксама скончылася, і цяпер іракскі народ нясе галоўную адказнасць за бяспеку сваёй краіны»[69][70][71].

У той момант каля 50 000 амерыканскіх вайскоўцаў заставаліся ў краіне ў якасці кансультантаў у рамках аперацыі «Новы світанак», якая працягвалася да канца 2011 года. Амерыканскія вайскоўцы працягвалі навучаць і кансультаваць іракскія войскі[72]. Хутка, з крахам дыскусій аб падаўжэнні знаходжання амерыканскіх сіл, Абама абвясціў аб поўным вывадзе войскаў з Ірака, як і планавалася раней[73]. 15 снежня 2011 года ў Багдадзе адбылася ўрачыстая цырымонія, якая паклала фармальны канец амерыканскай місіі[74]. Апошнія 500 салдат пакінулі Ірак раніцай 18 снежня. На той момант на тэрыторыі Ірака заставаліся супрацоўнікі прыватных ваенных і ахоўных кампаній, а таксама невядомы лік амерыканскіх і іншых замежных інструктараў. Па стане на сакавік 2013 году, агульная колькасць прыватнікаў, без уліку спецыялістаў ўзброеных сіл краін кааліцыі, складала 5500 чалавек[75].

Зброя масавага знішчэнняПравіць

Адразу пасля заканчэння вайны ў краіне пачала працу група даследавання Ірака, якая займалася пошукам зброі масавага паражэння, што было адной з прычын уварвання. Ваеннаслужачыя Польшчы і ЗША ў 2004 годзе знайшлi у Іраку боепрыпасы з хімічнай зброяй масавага знішчэння[76][77][78]. Аднак, як высветлілася пазней, знойдзеныя снарады ўтрымлівалі толькі рэшткі рэчываў, што знішчаліся пад наглядам прадстаўнікоў ААН яшчэ ў 1990-я гады. 6 кастрычніка 2004 года арганізацыя Iraq Survey Group (яна з’яўлялася пануючай у справе пошукаў ЗМЗ) афіцыйна заявіла, што на момант ўварвання замежных сіл у 2003 годзе Ірак не меў ніякіх забароненых сродкаў[79].

СтратыПравіць

 
Транспарціроўка загінулых вайскоўцаў ЗША на борце самалёта C-17.

Міжнародная кааліцыя на чале з ЗША, паводле дадзеных міністэрстваў абароны краін альянсу, а таксама аўтарытэтнага незалежнага інтэрнэт-сайта iCasualties.org, баявыя і небаявяыя страты кааліцыі склалі 4804 вайскоўцаў загінулымі, сярод якіх 4 423 з’яўляюцца байцамі амерыканскай арміі. З гэтых лічб падчас непасрэднага ўварвання і баёў з урадавай арміяй рэжыма Садама Хусейна былі забітыя 172 салдата іншаземных сіл (139 амерыканцаў і 33 брытанцы)[80].

У той жа час, існуюць і іншыя ацэнкі страт, асабліва што датычыцца арміі ЗША.

Як заявіў 26 сакавіка 2003 года ўрад Садама Хусейна, толькі за першы тыдзень канфлікту ў баях загінулі каля 700 брытанскіх і амерыканскіх ваенных[81][82]. Згодна з інфармацыяй іракскага паўстанцкага руху, у баях у Фалуджы за 4—30 красавіка і 8—18 лістапада 2004 года загінула 640 «амерыканскіх акупантаў», у той час як іх апаненты прызналі гібель толькі 119 чалавек[83][84], а падчас дзеянняў снайпероў у Багдадзе за перыяд 2005—2008 гадоў, як сцвярджалі баевікі, налічана 634 забітых ваенных ЗША, дзе кааліцыя пацвердзіла 37[85]. Паводле дадзеных КВІР Ірана, рэальныя амерыканскія ваенныя страты нібыта ў 2,5 разы больш заяўленых, гэта значыць крыху больш за 11 тыс. чалавек[86]. Некаторыя няўрадавыя назіральнікі казалі пра 10 тысяч чалавек забітымі[87][88][89].

У той жа час новая іракская армія і іншыя сілавыя структуры страцілі 17 690 чалавек забітымі[90] і яшчэ 1002 байцоў лаяльнага новаму ўраду апалчэння «Сыны Ірака»[91]. Разам з тым як мінімум 46 байцоў курдскай Пешмергі, саюзнай да акупантаў і новага ўрада, былі забітыя падчас вайны[92]. Армія прэзідэнта Садама Хусейна страціла 5 388[93]—10 800[94][95] чалавек забітымі.

Інфармацыя аб стратах баевікоў ад іх саміх амаль адсутнічае, але, па дадзеных кааліцыі, атрады паўстанцкага руху панеслі страты ў 26 320—27 000 забітых[96], з якіх на 2007 год ад 8,6 да 14,1 тысяч загінулі непасрэдна ў баях замежнымі сіламі[97]. Адсюль таксама пэўная колькасць байцоў загінула ў сутычках паміж сабой, паколькі супраціў з’яўляўся разнамасным і яго члены мелі шэраг ідэалагічных і рэлігійных спрэчак. Асабліва гэта тычылася барацьбы шыітаў з сунітамі, суфітаў з салафітамі і праіранскіх сіл (прыхільнікаў ісламскай рэспублікі) з баасістамі (прыхільнікаў зрынутага рэжыму Садама Хусейна).

Агульная колькасць страт сярод супрацоўнікаў прыватных ваенных кампаній ацэньваецца ў 1 554[8][9][98]—3 491[99][14] забітых. Галоўным чынам гэта грамадзяне ЗША (933—1471 чалавек), Вялікабрытаніі (53—743 чалавек) і Турцыі (звыш за 131 забітых). Аднак ёсць і з краін, якія не прымалі непасрэднага ўдзелу ў канфлікце, да прыкладу, Расія, Кітай, Малдова, Аўстрыя, Германія, Бразілія і іншыя.

Па ацэнцы брытанскага медыцынскага часопіса The Lancet, да восені 2004 года ахвярамі вайны сталі 98 тыс. іракцаў[100], а да лета 2006 году — 655 тысяч[101]. Абедзве лічбы ўключаюць непрамыя страты — гэта значыць тых, хто нарадзіўся ў выніку пагаршэння сістэмы аховы здароўя, інфраструктуры, росту злачыннасці і г. д. Гэтыя лічбы ўключаюць таксама скарачэнне колькасці насельніцтва ў выніку змяншэння нараджальнасці ў перыяд ваенных дзеянняў і ў наступны перыяд. Гэта скарачэнне разглядаецца як прамы вынік вайны, якая выклікала змены ў сацыяльнай структуры іракскага грамадства, а таксама істотна паменшыць колькасць новых шлюбаў. Пасля заканчэння вайны, у 2013 годзе, The Lancet апублікаваў новае даследаванне, у якім прыведзена нашмат меншая адзнака ахвяр — 116 903[102]. Па дадзеных амерыкана-брытанскай няўрадавай праваабарончай арганізацыі «Iraq Body Count», c пачатку акупацыі Ірака да снежня 2007 года, у краіне загінулі каля 80 тыс. мірных жыхароў, больш за 160 тыс. Атрымалі раненні і калецтвы. Толькі ў Багдадзе ахвярамі сталі 40,5 тыс. чалавек. Чвэрць загінулых — жанчыны і дзеці[103]. Гэтыя дадзеныя не з’яўляюцца поўнымі, паколькі «Ірак бодзі Каунт» падлічвае толькі тыя смерці, пра якія паведамляюць сродкі масавай інфармацыі. Па ацэнцы інфармацыйнага агенцтва «Асашыэйтэд Прэс», з 2006 года займаецца падлікам ахвяр вайны па навінавых паведамленнях, у 2006 годзе ў Іраку ў выніку гвалту загінулі 13 813 мірных жыхароў, у 2007 годзе — 18 610[104]. Па ацэнцы новага іракскага ўрада і Сусветнай арганізацыі аховы здароўя, з сакавіка 2003 і да сярэдзіны 2006 года памерлі гвалтоўнай смерцю 151 тыс. чалавек[105]. Праведзенае СААЗ даследаванне эксперты назвалі самым буйным і найбольш адпаведным крытэрам навуковасці пасля пачатку вайны[106].

Гл. таксамаПравіць

СпасылкіПравіць

ЗноскіПравіць

  1. ЗША афіцыйна завяршылі вайну ў Іраку (руск.) . Лента.Ру (15 снежня 2011). Архівавана з першакрыніцы 31 мая 2012. Праверана 18 снежня 2011.
  2. Опыт использования частных военных компаний в ходе военных конфликтов в Ираке и Афганистане
  3. Lenta.ru: Свет: Сірыя перапраўляе ў Ірак добраахвотнікаў для вайны з Амерыкай. Архівавана з першакрыніцы 4 красавіка 2013. Праверана 25 сакавіка 2013.
  4. Hizbullah's Role in Attacks Against U.S. and British Forces in Iraq (Праверана 27 красавіка 2012)
  5. Уварванне Турцыі ў Ірак (2007—2008)
  6. США заявляют, что Иран поставляет оружие иракским шиитам
  7. Гумер Исаев: «Сирия как союзница Ирана поддерживает иракских повстанцев» Петербургский востоковед объяснил, почему проамериканское иракское правительство вынуждено стягивать войска на сирийской границе
  8. 8,0 8,1 Office of Workers' Compensation Programs (OWCP) – Defense Base Act Case Summary by Nation. U.S. Department of Labor. Праверана 15 снежня 2011.
  9. 9,0 9,1 T. Christian Miller U.S. Government Private Contract Worker Deaths and Injuries. Projects.propublica.org (23 верасня 2009). Архівавана з першакрыніцы 27 ліпеня 2011. Праверана 23 кастрычніка 2010. Памылка ў зносках: памылковы тэг <ref>; імя "projects.propublica.org" вызначана некалькі разоў з розным зместам
  10. Iraq Coalition Casualty Count
  11. In outsourced U.S. wars, contractor deaths top 1,000 .
  12. Турция объявила о завершении операции в Ираке // "Интерфакс" от 29 февраля 2008
  13. 4 Turkish cops slain in daytime Mosul ambush // "Chicago Tribune" от 18 декабря 2004
  14. 14,0 14,1 Copia archivada, http://www.mod.uk/NR/rdonlyres/7E86BD05-D4FF-4677-97AA-CCFBDCFE4E34/0/optelic_31jul09.pdf Памылка ў зносках: памылковы тэг <ref>; імя "mod.uk" вызначана некалькі разоў з розным зместам
  15. КСИР Ирана рассказал о реальных потерях США в Ираке и Афганистане
  16. DBA CUMULATIVE REPORT BY NATION (09/01/2001 - 3/31/2010)
  17. 260 забіта ў 2003,[1] 15,196 забіта з 2004 да 2009 (за выключэннем мая 2004 і сакавіка 2009),[2] 67 забіта ў сакавіку 2009,[3] Архівавана 26 лютага 2012 года. 1,100 забіта ў 2010,[4] Архівавана 16 студзеня 2013 года. і 1,067 забіта ў 2011,[5] дае разам 17,690 dead
  18. Greg Bruno Finding a Place for the 'Sons of Iraq'. Council on Foreign Relations. Праверана 26 снежня 2011.
  19. Willing to face Death: A History of Kurdish Military Forces – the Peshmerga – from the Ottoman Empire to Present-Day Iraq (page 67); Report: Sunnis attack village near Baghdad , USA Today (July 10, 2007). Праверана 1 мая 2010.
  20. [6] // comw.org
  21. Press release (28 October 2003). "New Study Finds: 11,000 to 15,000 Killed in Iraq War; 30 Percent are Non-Combatants; Death Toll Hurts Postwar Stability Efforts, Damages US Image Abroad". Project on Defense Alternatives (via Common Dreams NewsCenter). Retrieved 2 September 2010. Архівавана 17 кастрычніка 2006 года.
  22. Conetta, Carl (23 October 2003). "The Wages of War: Iraqi Combatant and Noncombatant Fatalities in the 2003 Conflict — Project on Defense Alternative Research Monograph #8". Project on Defense Alternatives (via Commonwealth Institute). Retrieved 2 September 2010.
  23. 597 забіта ў 2003,[7] Архівавана 28 красавіка 2011 года., 23,984 забіта з 2004 да 2009 (за выключэннем мая 2004 і сакавіка 2009),[8] Архівавана 30 ліпеня 2013 года. 652 забіта ў маі 2004,[9] Архівавана 2 снежня 2010 года. 45 забіта ў сакавіку 2009,[10] Архівавана 3 верасня 2009 года. 676 забіта ў 2010,[11] Архівавана 4 жніўня 2014 года. 366 забіта ў 2011 (за выключэннем лютага),[12] Архівавана 14 ліпеня 2014 года.[13] Архівавана 9 лютага 2015 года.[14] Архівавана 12 жніўня 2014 года.[15] Архівавана 9 лютага 2015 года.Archived copy. Архівавана з першакрыніцы 11 студзеня 2012. Праверана 3 ліпеня 2011.[16]Archived copy. Архівавана з першакрыніцы 12 студзеня 2012. Праверана 22 кастрычніка 2011.Archived copy. Архівавана з першакрыніцы 2 кастрычніка 2011. Праверана 15 кастрычніка 2011. дае разам 26,320 памерлых
  24. Iraq war 10 years on: at least 116,000 civilians killed (Праверана 25 сакавіка 2013)
  25. Mortality after the 2003 invasion of Iraq: a cross-sectional cluster sample survey
  26. Война в Ираке
  27. 27,0 27,1 27,2 27,3 27,4 27,5 Хроника военной операции США против Ирака в 2003 году
  28. Криворучка А. П., Рощупкин В. Т. Багдадский вождь: взлёт и падение… Политический портрет Саддама Хусейна и его режима на региональном и глобальном фоне'", 2008; с 415. isbn978-5-392-00071-5 
  29. «American troops using tanks and attack helicopters engaged in heavy fighting with Iraqi forces at the town of Samawah, about 150 miles south of Baghdad»
    Iraq claims 350 civilian fatalities in first week // «The Irish Times» от 28 марта 2003
  30. Михайлов, 2004, с. 400
  31. 31,0 31,1 Михайлов, 2004, с. 401
  32. Михайлов, 2004, с. 409
  33. Михайлов, 2004, с. 398
  34. Американские войска вошли в Багдад. Вести (5 красавіка 2003). Праверана 29 снежня 2018.
  35. Михайлов, 2004, с. 410
  36. Михайлов, 2004, с. 411
  37. «On 23 May 2003, the US civilian administrator for Iraq, L. Paul Bremer, abolished several ministries and institutions of Saddam Hussein’s regime, and disbanded the Iraqi army, declaring them illegal. The ministries of defense and information were among institutions being dissolved»
    Ministry of Defense // globalsecurity.org
  38. 38,0 38,1 капитан 1 ранга С. Ковтун. Силы национальной обороны Ирака // „Зарубежное военное обозрение“, № 8 (725), август 2007. стр. 15-21
  39. Протокол НИК Ирака от 10 февраля 2006
  40. В Мосуле неизвестные обстреляли американцев из пулеметов // NEWSRU.COM от 28 апреля 2003
  41. Четвертый этап новейшей истории Ирака // Lenta.ru, 18 сентября 2004
  42. С. Строкань. Багдад взорвался с шести сторон (Коммерсантъ)
  43. Первый штурм Фаллуджи - операция "Неусыпная решимость" (апрель 2004)
  44. Thomas Ricks. Situation Called Dire in West Iraq (Washington Post)
  45. U.S. and Iraq Take Ramadi a Neighborhood at a Time - New York Times
  46. Войска США нанесли «Удар по полуострову» в районе Багдада (Lenta.ru)
  47. Who Won the Battle of Fallujah?. Архівавана з першакрыніцы 21 сакавіка 2013. Праверана 23 верасня 2010.
  48. Данные повстанцев: в Эль-Фаллудже американцы потеряли 400 человек, есть перебежчики из армии США
  49. Поимённый список иракцев, убитых в Хадите
  50. US-Hubschrauber greifen Hochzeitsfeier an — Dutzende Tote // Spiegel, 19.05.2004 (перевод inosmi.ru)
  51. Выборы в Ираке завершились, явка превысила 60 % (Подробности). Архівавана з першакрыніцы 4 мая 2008. Праверана 2 лютага 2008.
  52. Члена избиркома убили выстрелом в голову (YTRO.ru)
  53. Е. Загорнова. Выборы в Ираке 30 января 2005 г. Подготовительный процесс, ход голосования и предварительные итоги
  54. Окончательный вариант конституции Ирака будет готов к 8 сентября (Обозреватель)
  55. Референдум по проекту новой конституции Ирака состоялся (NEWSru.com)
  56. В Ираке объявили результаты парламентских выборов (Подробности). Архівавана з першакрыніцы 4 мая 2008. Праверана 2 лютага 2008.
  57. UNHCR worried about effect of dire security situation on Iraq’s displaced
  58. icasualties.org
  59. The ISIS Threat: The Rise of the Islamic State and their Dangerous Potential. Providence Research (25 верасня 2014).
  60. Islamic Army of Iraq founder: Isis and Sunni Islamists will march on Baghdad
  61. 62,0 62,1 A Truce Between U.S. Enemies in Iraq
  62. Ghosh, Bobby. "A Truce Between U.S. Enemies in Iraq", Time, 6 June 2007.
  63. В Ираке от взрыва погиб еще один губернатор провинции. Архіўная копія ад 29 верасня 2007 на Wayback Machine Независимая газета. от 20.08.2007 г.
  64. «Армия Махди» отступает. Ас-Садр готов на перемирие Архіўная копія ад 3 чэрвеня 2008 на Wayback Machine (Праверана 12 мая 2009)
  65. Anthony H. Cordesman (2011), "Iraq: Patterns of Violence, Casualty Trends and Emerging Security Threats" Архівавана 12 кастрычніка 2017 года., p. 33.
  66. "US Ground Forces End Strength", Global Security.org http://www.globalsecurity.org/military/ops/iraq_orbat_es.htm Архівавана 9 снежня 2014 года.; "President Bush's Speech On Iraq, September 17, 2007, https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=14406922 Архівавана 14 жніўня 2018 года., accessed 9 Dec 2014
  67. В. П. Юрченко. Военно-политическая обстановка в Ираке (октябрь 2008 года) (Праверана 12 мая 2009)
  68. Londoño, Ernesto. Operation Iraqi Freedom ends as last combat soldiers leave Baghdad , The Washington Post (19 August 2010).
  69. President Obama’s Address on Iraq (31 жніўня 2010).
  70. Obama's full speech: 'Operation Iraqi Freedom is over'. NBC News (31 жніўня 2010). Праверана 23 кастрычніка 2010.
  71. Al Jazeera and agencies Last US combat brigade leaves Iraq. Al Jazeera and agencies (19 жніўня 2010). Праверана 19 жніўня 2010.
  72. MacAskill. Iraq rejects US request to maintain bases after troop withdrawal (21 October 2011). Праверана 28 красавіка 2012.
  73. Mak, Tim. Leon Panetta marks end of Iraq war , POLITICO.com (15 December 2011). Праверана 15 снежня 2011.
  74. Anna Fifield. Contractors reap $138bn from Iraq war // «The Financial Times» от 18 марта 2013
  75. В Ираке найдено химическое оружие
  76. Update on chemical demilitarisation
  77. Найденное в Ираке химическое оружие признано смертельно опасным
  78. США официально признали, что у Саддама не было ОМП
  79. iCasualties.org
  80. Срочно! Обнаружено секретное захоронение американских солдат // Сетевое издание KM.RU, 26 марта 2003
  81. Данные Ирака о потерях коалиции: 700 убитых и тысячи раненых // News.ru, 31 марта 2003
  82. Inside Fallujah: The Unembedded Story by Ahmed Mansour
  83. Данные повстанцев: в Эль-Фаллудже американцы потеряли 400 человек, есть перебежчики из армии США
  84. Как? Один человек смог ликвидировать 634 американских военных
  85. КСИР Ирана рассказал о реальных потерях США в Ираке и Афганистане // RG.RU, 22 феврале 2019
  86. Сколько гибнет американских солдат на Ближнем Востоке и зачем? // Новое восточное обозрение, 6 февраля 2020
  87. Бои в Фаллудже не прекращаются // Lenta.ru, 11 ноября 2004
  88. [17]
  89. 260 killed in 2003,[18] 15,196 killed from 2004 through 2009 (with the exceptions of May 2004 and March 2009), [19] 67 killed in March 2009,[20] Архівавана 26 лютага 2012 года. 1,100 killed in 2010,[21] Архівавана 16 студзеня 2013 года. and 1,067 killed in 2011,[22] thus giving a total of 17,690 dead
  90. Greg Bruno Finding a Place for the 'Sons of Iraq'. Council on Foreign Relations. Праверана 26 снежня 2011.
  91. Willing to face Death: A History of Kurdish Military Forces – the Peshmerga – from the Ottoman Empire to Present-Day Iraq (page 67); Report: Sunnis attack village near Baghdad , USA Today (July 10, 2007). Праверана 1 мая 2010.
  92. [23] // comw.org
  93. Press release (28 October 2003). «New Study Finds: 11,000 to 15,000 Killed in Iraq War; 30 Percent are Non-Combatants; Death Toll Hurts Postwar Stability Efforts, Damages US Image Abroad». Project on Defense Alternatives (via Common Dreams NewsCenter). Retrieved 2 September 2010. Архівавана 17 кастрычніка 2006 года.
  94. Conetta, Carl (23 October 2003). «The Wages of War: Iraqi Combatant and Noncombatant Fatalities in the 2003 Conflict — Project on Defense Alternative Research Monograph #8». Project on Defense Alternatives (via Commonwealth Institute). Retrieved 2 September 2010.
  95. 597 killed in 2003,[24] Архівавана 28 красавіка 2011 года., 23,984 killed from 2004 through 2009 (with the exceptions of May 2004 and March 2009), [25] Архівавана 30 ліпеня 2013 года. 652 killed in May 2004,[26] Архівавана 2 снежня 2010 года. 45 killed in March 2009,[27] Архівавана 3 верасня 2009 года. 676 killed in 2010,[28] Архівавана 4 жніўня 2014 года. 366 killed in 2011 (with the exception of February), [29] Архівавана 14 ліпеня 2014 года.[30] Архівавана 9 лютага 2015 года.[31] Архівавана 12 жніўня 2014 года.[32] Архівавана 9 лютага 2015 года.Archived copy. Архівавана з першакрыніцы 11 студзеня 2012. Праверана 3 ліпеня 2011.[33]Archived copy. Архівавана з першакрыніцы 12 студзеня 2012. Праверана 22 кастрычніка 2011.Archived copy. Архівавана з першакрыніцы 2 кастрычніка 2011. Праверана 15 кастрычніка 2011. thus giving a total of 26,320 dead
  96. В Ираке за четыре года были уничтожены свыше 19 тыс. бойцов — данные Пентагона. Архівавана з першакрыніцы 15 красавіка 2009. Праверана 4 кастрычніка 2007.
  97. Архивированная копия. Архівавана з першакрыніцы 29 верасня 2007. Праверана 30 ліпеня 2007.
  98. DBA CUMULATIVE REPORT BY NATION (09/01/2001 — 3/31/2010)
  99. Les Roberts, Riyadh Lafta, Richard Garfield, Jamal Khudhairi, Gilbert Burnham Mortality before and after the 2003 invasion of Iraq: cluster sample survey (англ.)  (pdf) (29 кастрычніка 2004). Архівавана з першакрыніцы 1 снежня 2005. Праверана 12 верасня 2019.
  100. [34]
  101. David Blair Iraq war 10 years on: at least 116,000 civilians killed (англ.)  (15 сакавіка 2013). Праверана 12 верасня 2019.
  102. Александр Садчиков Кому проиграла Америка? (руск.)  (14 снежня 2007). Архівавана з першакрыніцы 3 жніўня 2012. Праверана 12 верасня 2019.
  103. Bradley Brooks 2007 deadliest for US troops in Iraq (англ.)  (30 снежня 2007). Архівавана з першакрыніцы 31 снежня 2007. Праверана 12 верасня 2019.
  104. 151,000 Iraqis died violent deaths in three years after 2003 invasion – UN study (англ.)  (9 студзеня 2008). Праверана 12 верасня 2019.
  105. Marilynn Marchiў парne 151,000 Iraqis died in 3 years after US invaded, study by Iraq and UN health agency finds (англ.) . Праверана 12 верасня 2019.

Шаблон:Садам Хусейн