Навагрудак

горад у Беларусі
(Пасля перасылкі з Наваградак)

Навагру́дак[2] (трансліт.: Navahrudak), мясцовае Нава́градак (польск.: Nowogródek; літ.: Naugardukas; ідыш: נאַוואַרעדאָק‏‎; старабел.: Новгородок Литовский) — горад ва ўсходняй частцы Гродзенскай вобласці Беларусі, адміністрацыйны цэнтр Навагрудскага раёна. На Навагрудскім узвышшы за 162 км на ўсход ад Гродна, за 22 км ад чыгуначнай станцыі Наваельня на лініі ЛідаБаранавічы. Насельніцтва 29 424 чал. (2018)[1].

Горад
Навагрудак (Наваградак)
Плошча Леніна. Навагрудак.jpg
Плошча Леніна
Сцяг Герб
Сцяг Герб
Краіна
Вобласць
Раён
Каардынаты
Заснаваны
Першае згадванне
Насельніцтва
29 424 чалавекі[1] (2018)
Часавы пояс
Тэлефонны код
+375 1597
Паштовы індэкс
231241, 231243, 231244, 231246, 231400
Аўтамабільны код
4
Афіцыйны сайт
Афіцыйны сайт(руск.) (англ.) 
Навагрудак (Наваградак) на карце Беларусі ±
Навагрудак (Беларусь)
Навагрудак
Навагрудак (Гродзенская вобласць)
Навагрудак

НазваПравіць

Летапісныя варыянты назвы горада — Новогород, Новгородок, Новогородок, Новый Городок і інш., што сведчыць пра існаванне паблізу старога гарадскога цэнтра акругі, магчыма, ім было цяперашняе гарадзішча Радагошча[3].

У старажытнай назве «Новъгородок» скланяліся абедзве часткі, у летапісах засведчаны наступныя склонавыя формы[4]:

склон словаформа
назоўны Новъгородок
родны Новагородка
давальны Новугородку
вінавальны Новъгородок
творны ?
месны (у) Новегородце
(у) Новегородцэ
(у) Новегородцы
клічны ?

Мясцовы жыхары і цяпер ужываюць назву «Нава́градак»[5], асабліва людзі старэйшага ўзросту. Месца націску ў назве зафіксавана ў выданні «Трыбунала абывацелям Вялікага Княства Літоўскага» (Вільня, 1586), дзе пазначана друкаваным спосабам «в Нова́городку»[5].

Цяперашняя афіцыйная назва «Навагру́дак», па сутнасці, польская «Nowogródek» (чытаецца як «Новокгру́дэк»), вымаўленая на беларускі лад. На момант Трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай, калі горад увайшоў у склад Расійскай імперыі, справаводства на (стара)беларускай мове ўжо амаль сто гадоў не ажыццяўлялася. Новыя расійскія ўлады засталі толькі дакументы напісаныя па-польску, таму польская назва, захаваўшы асноўныя рысы фанетыкі, трапіла ў расійскія дакументы ў форме «Новогру́док». Пазней, ужо з расійскіх дакументаў, назва ў гэтай форме перайшла ў беларускае справаводства. Часам паходжанне назвы «Навагрудак» выводзяць ад «груд / груда / грудок» (камяк усохлай ці ўмёрзлай зямлі, або ўзгорак), што заснавана на народнай этымалогіі, аднак, навуковага абгрунтавання не мае.

ГісторыяПравіць

Ранні перыядПравіць

Першую згадку Навагрудка ў крыніцах часцей за ўсё адносяць да 1044, 1116 і 1254 гадоў. Думку, што Навагрудка тычыцца паведамленне пад 1044 годам пра будаўніцтва «новага горада» вял. кн. кіеўскім Яраславам, у сувязі з яго паходам на «Літву»[6] выказаў яшчэ В. Тацішчаў. Лічыцца, аднак, што гэта тычыцца будаўніцтва новых умацаванняў у Ноўгарадзе, такое меркаванне выказалі П. Талочка, Т. Баранаўскас[7] і інш. Паводле археалагічных даследаванняў славянскае паселішча (гл. славянская каланізацыя Беларусі) на месцы Навагрудка ўзнікла ў канцы X ст., а ўмацаванні да сярэдзіны XI ст.[8]. У XII ст. горад складаўся з дзядзінца (на Замкавай гары) і вакольнага горада[9]. На думку А. Назаранкі, не пазней за 1141 год Навагародак стаў адным з удзелаў Гарадзенскага княства. Пад 1235 годам згадваецца навагародскі князь Ізяслаў, залежны ад галіцкага князя Данілы.

Час Вялікага княства ЛітоўскагаПравіць

У канцы 1240-х — пачатку 1250-х гадоў Навагародак перайшоў пад уладу літоўскага князя Міндоўга, саюзніка галіцкага князя Данілы. Акалічнасці пераходу невядомы, напэўна, горад быў адной з асноўных рэзідэнцый Міндоўга, а намеснікам там яго сын Войшалк. Такім чынам, Навагародак быў буйнейшым і адным з асноўных цэнтраў дзяржавы часу ўтварэнню ВКЛ. Спрэчкі паміж Міндоўгам і яго літоўскімі родзічамі, якія знайшлі прытулак у галіцкага князя Данілы, сталі прычынай вялікай вайны з Галіцка-Валынскім княствам і вымусілі Міндоўга да саюзу з Лівонскім ордэнам. У 1252 годзе Міндоўг разам з жонкай Мартай ахрысціўся паводле каталіцкага абраду і ў 1253 годзе яны былі каранаваны ад імя Папы Інакенція IV. Паводле М. Стрыйкоўскага, каранацыя адбылася “ў полі за Навагародкам”, што часта дае падставу называць Навагародак першай сталіцай ВКЛ, аднак, цяжка з пэўнасцю казаць ці была сталіца ў тагачасным ВКЛ наогул.

У 1254 годзе заключаны мір з Галіцка-Валынскім княствам, паводле яго Войшалк пайшоў у манастыр, а Навагародак перададзены кн. Раману Данілавічу. У гэты час Войшалк заснаваў паблізу Навагародка ўласны манастыр, вядомы цяпер як Лаўрышаўскі. Пасля разрыва міру (1258) Войшалк выйшаў з манастыра і зноў стаў князем у Навагародку. У 1260 годзе Міндоўг вярнуўся да язычніцтва[10]. Пасля забойства Міндоўга восенню 1263 года, вялікім князем стаў Войшалак, неўзабаве ён памёр перадаўшы Навагародак і ўсё дзяржаву кн. Шварну Данілавічу. Памяць пра Міндоўга ў сучасным Навагрудку – “гара Міндоўга”, нібыта месца яго пахаваня. Горад зведаў неаднаразовыя напады мангола-татараў і галіцка-валынскіх князёў (1255, 1274, 1278), а пазней крыжакоў (1314, 1321, 1341, 1390, 1394).

Як цэнтрам удзельнага княства Навагрудкам валодаў з 1329 г. Карыят, пасля 1358 г. яго сын Фёдар, з 1386 г. — Карыбут. У 1316 г. Навагрудак стаў цэнтрам самастойнай Літоўскай мітраполіі, якая ахоплівала праваслаўную царкву ВКЛ і Галіцыі. 3 1392 г. Навагрудак — адзін з цэнтраў велікакняжацкага дамена ВКЛ. У канцы XIV — пачатку XV ст. вялікі князь Вітаўт пасяліў у Навагрудку і наваколлі татар, у 1428 г. ён запісаў горад разам з навакольнымі вёскамі ў пажыццёвае ўладанне сваёй жонцы Ульяне. У 1415 г. у Навагрудку на саборы праваслаўных епіскапаў мітрапалітам быў абраны Рыгор Цамблак. У 1422 у Навагрудку ў заснаваным Вітаўтам фарным касцёле адбыўся шлюб караля польскага Ягайлы з Соф’яй Гальшанскай, які даў пачатак дынастыі Ягелонаў.

У студзені 1507 г. было ўтворана Новагародскае ваяводства ВКЛ. 26 ліпеня 1511 г. Навагрудак атрымаў магдэбургскае права, якое пацвярджалася ў 1562, 1595 і 1776 гг.

Час Рэчы ПаспалітайПравіць

Герб Навагрудка зацверджаны ў 1595 г. У 1568 г. у горадзе было 10 цэркваў. Пасля Берасцейскай уніі (1596) мітрапаліцкая кафедра стала ўніяцкай. У 16 ст. Навагрудак таксама адзін з цэнтраў Рэфapмaцыі. У 1597 г. кароль Рэчы Паспалітай Жыгімонт Ваза даў мяшчанам Навагрудка прывілей на 2 кірмашы ў год на працягу 2 тыдняў на каталіцкія святы Тры Каралі і Тройцу. 3 1581 па 1775 г. у горадзе праходзілі пасяджэнні Галоўнага трыбунала ВКЛ.

У XVI—XVIII ст. горад моцна пацярпеў ад ваенных дзеянняў: у 1505—1506 гг. — ад крымскіх татар, у 1518 і 1534 — у выніку войнаў Маскоўскай дзяржавы з ВКЛ, у 1648 г. — у ходзе Казацкай вайны (1648—1651), у верасні 1655 г. — узяты рускімі войскам князя А. М. Трубяцкога ў вайну Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667). У 1661 у сувязі з ваеннымі спусташэннямі горад вызвалены ад падаткаў на 4 гады. У 1706 г. у Паўночную вайну (1700—1721) акупіраваны шведскім войскам, якое разбурыла замак. У XVI—XVIII ст. Навагрудак некалькі разоў пацярпеў ад пажараў (1578, 1599, 1613, 1652, найбольш моцны — у 1751, калі згарэлі 167 дамоў, 4 касцёлы, ратуша і канцылярыя ваяводы) і эпідэмій (1590, 1592, 1603, 1708). Ваенныя падзеі і іншыя катаклізмы прывялі горад да палітычнага і эканамічнага заняпаду. У канцы XVIII ст. у Навагрудку дзейнічалі 3 уніяцкія царквы, 5 касцёлаў, 6 манастыроў, сінагога, мячэць.

Час Расійскай імперыіПравіць

Паводле 3-га падзелу Рэчы Паспалітай з 1795 года Навагрудак ў складзе Расійскай імперыі, з 1801 года цэнтр павета Гродзенскай губерні.

Падчас руска-французскай вайны 1812 года ў Наваградку спыняўся штаб князя Дамініка Гераніма Радзівіла, горад быў цэнтрам тылавога забеспячэння французскай арміі. З навагрудскай шляхты сфарміраваны 19-ы драгунскі полк французскай арміі. У вайну горад моцна пацярпеў, станам на 1817 год ў ім толькі 1600 жыхароў, 428 драўляных і 9 мураваных жылых дамоў.

Падчас паўстання 1830-1831 гадоў навагрудскі павятовы маршалак Юзаф Кашыц, уласнік маёнтка Ятра, зняў з сябе прысягу расійскаму імператару і далучыўся да паўстання. У Наваградак зайшлі два эскадроны 13-га уланскага палка Дэмбінскага, якія папоўніліся мясцовымі людзьмі. Паўстанцаў вітаў ксёнз Д. Тускі. Пасля задушэння паўстання ў Гродне створана губернская камісія па секвестры маёмасці паўстанцаў, на скарб былі забраныя маёнткі Стэфана Незабытоўскага Пяшчанка (каля Свіцязі), Белапятровіча Брацянка (каля Навагрудка), Кашыца Ятра і іншыя.

З 1842 года цэнтр павета Мінскай губерні.

Падчас паўстання 1863–1864 гадоў рух супраціву ў Наваградку ўзначаліў вольнапрактыкуючы ўрач Уладзіслаў Борзабагаты, старэйшы сын Канстанцiна Борзабагатага, уласніка маёнтка Рутка. Цывільным начальнікам павета стаў памешчык Канстанцін Кашыц, ваенным начальнікам – падпалкоўнік генеральнага штаба Станіслаў Алендскі. Для зручнасці кіравання паўстанцы змянілі адміністратыўны падзел – Навагрудскі павет далучылі да Віленскага ваяводства. Сабраныя паўстанцамі сілы былі разбіты часцямі рэгулярнай расійскай арміі пад камандаваннем палкоўніка А. Чартова. Паводе загаду віленскага генерал-губернатара М. Мураўёва 26 чэрвеня 1863 года ў Навагрудку публічна расстраляны Адам Пуслоўскі – 21-гадовы паўстанец, адзіны сын ўласнікаў маёнтка Сенна. Жанчын, якія пасля расстрэлу прыйшлі да касцёла ў чорных строях, за праяву жалобы аштрафавала паліцыя. Пасля задушэння паўстання ў Наваградку і павеце агулам было асуджана і саслана ў Сібір 350 чалавек, у большасці з іх канфіскавана маёмасць[11]. Ваенна-палявы суд прызнаў сярод завадатараў Мікалая Дубічынскага, ваеннага ўрача Зянона Навадворскага і ксяндза Феліцыяна Лашкевіча. Рэакцыя імперскіх уладаў праявіліся і ціскам на асвету – у 1868 годзе гімназія заменена на чатырохкласную школу.

У канцы XIX ст. у горадзе каля 12 тыс. жыхароў. Найважнейшай падзеяй эканамічнага жыцця заставалася ярмарка 19 сакавіка, на якой прадавалі коней і быдла. Таксама адбываліся гэтак званыя кантракты (з'езды ў пэўны час года для ўпарадкавання спраў куплі і продажу зямлі, іпатэкі, пазыкаў, выплатаў і інш.). Кантракты на Літве адбываліся ў Вільні, Менску і Наваградку. Палітычны дзеяч і кампазітар Міхал Клеафас Агінскі ўспамінаў як даведаўся пра паўстанне Т. Касцюшкі: «Я быў у Наваградку ў Літве падчас кантрактаў, калі ў ноч на 30 сакавіка 1794 года мяне пабудзіў кур’ер…».

Падчас 1-й сусветнай вайны, 22 верасня 1915 года Навагрудак занялі часці 10-й нямецкай арміі. Горад працяглы час быў прыфронтавым, расійска-нямецкі фронт праходзіў за 20 км на ўсход – уздоўж Сэрвачы. Немцы пабудавалі ў Навагрудку электрычную станцыю, тэлефонныя лініі і сетку вузкакалейнай чыгункі, адкрылі школы.

У Навагрудку ў доме Міцкевіча размяшчаўся начальнік XVII рэзервовага армейскага корпуса, генерал пяхоты Рэйнхард фон Шэфер-Баядэль (Reinhard von Scheffer-Boyadel). Праз блізкасць да фронту ў горад прыязджалі сярод іншых маршал Паўль фон Гіндэнбург і баварскі кароль Людвіг III. 27 снежня 1918 года кавалерыя нямецкай арміі ўзяўшы вялікую кантрыбуцыю пакінула Навагрудак, вечарам гэта ж дня ў горад увайшлі бальшавіцкія войскі.

Час міжваеннай ПольшчыПравіць

25 сакавіка 1918 года Навагрудак, як частка этнічнай тэрыторыі беларусаў, абвешчаны тэрыторыяй Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года паводле пастаноў з’езду КП(б) Беларусі горад абвешчаны тэрыторыяй Беларускай ССР. 25 мая 1919 года адкрылася Навагрудская беларуская гімназія.

Пасля бою 18 красавіка 1919 года Наваградак заняла польская армія – падраздзяленні 2-га Ковенскага стралковага палка і два эскадроны 10-га ўланскага палка; абараняліся ў горадзе падраздзяленні Заходняй стралковай дывізіі, у складзе абодвух бакоў былі і мясцовыя людзі. Польскім часцям дасталіся склады з амуніцыяй і каля 300 палонных. Польска-бальшавіцкі фронт амаль на два месяцы спыніўся на лініі нямецкіх акопаў уздоўж Сэрвачы. 19 ліпеня 1920 года бальшавіцкія войскі зноў занялі Наваградак, але пасля паражэння ў Варшаўскай бітве адступілі і 1 кастрычніка 1920 года зноў прыйшла польская армія -- 1-ы i 5-ы палкі Легіёнаў, 16-ы пяхотны полк і тры батарэі 1-га палка артылерыі Легіёнаў. Цывільныя ўлады на чале са старастам Юзафам Елінкам пачалі кіраваць горадам ад 3 лістапада 1920 года. Адным з першых захадаў новых уладаў было адкрыццё (11 студзеня 1921) Акруговага суда ў Наваградку ў будынку, дзе за імперскім часам мясцілася Наваградскае павятовае вучылішча.

Паводле Рыжскага міру (1921) у складзе Польшчы, дзе Наваградак быў найменшым ваяводскім горадам. Першы наваградскі ваявода (1921–1924) Уладзіслаў Рачкевіч, у 1939–1947 гадах выконваў абавязкі прэзідэнта Польшчы. 13 мая 1922 года Наваградак наведаў сын Адама Міцкевіча Уладыслаў Міцкевіч, a 30 кастрычніка 1922 года -- Юзаф Пілсудскі. 1 лістапада 1922 года пасвяцілі адбудаваную фару. У 1920-я электрастанцыю перабудавалі пад гарадскі тэатр. Горад прымаў таксама прэзідэнтаў Польшчы Станіслава Вайцэхоўскага (Stanisław Wojciechowski, 25–27 мая 1924) і Ігнацыя Масціцкага (верасень 1929). У 1924—1937 гадах у Навагрудку месціўся штаб брыгады Корпуса аховы памежжа «Навагрудак».

У 1920—1930-я гады выходзілі больш за 10 перыядычных выданняў, у кастрычніку 1922 года пачалося выданне першай у Навагрудку беларускай газеты «Наша Бацькаўшчына». У 1924—1931 годах на Малым замку насыпаны капец у гонар Адама Міцкевіча, а 11 верасня 1938 года адкрыты яго дом-музей. Станам на 1931 год у горадзе 1055 жылых будынкаў, 2 касцёлы, 2 царквы, 3 сінагогі, мячэць; працавалі 2 бальніцы, 7 гасцініц і 2 друкарні. Насельніцтва 10 тыс. чал., у тым ліку яўрэяў 50%, палякаў 25%, беларусаў 20%, татараў і іншых – 5% жыхароў.

Навейшы часПравіць

2-я сусветная вайна для горада пачалася налётам савецкай авіяцыі 17 верасня 1939 года, самалёты скінулі ўлёткі на польскай мове з абяцаннем хуткага вызвалення „z pańskiego gniota” (ад панскага прыгнёту). З верасня 1939 года Навагрудак у складзе БССР, з 1940 — цэнтр Навагрудскага раёна Баранавіцкай вобласці. Прыход савецкай улады адзначыўся дэпартацыямі, у тым ліку сям’і графа Буцянёва-Храбтовіча са Шчорсаў[12].

Пасля нападзення 22 чэрвеня 1941 года Германіі на СССР нямецкімі бамбардзіроўкамі сярод іншага разбураны гандлёвыя рады на Рынку і палац Радзівілаў. Вермахт заняў горад 6 ліпеня 1941 года. Наваградак аказаўся ў акупацыйнай Генеральнай акрузе Беларусь у складзе Рэйхскамісарыята Остланд.

Нацыстамі амаль адразу створана Навагрудскае гета. У сярэдзіне мая 1943 года вязні пачалі капаць падземны ход даўжынёй 250 метраў, якім 26 верасня 1943 года збегла 232 чалавекі, частка з іх далучылася да партызанскага атраду братоў Бельскіх. У горадзе дзейнічалі падполлі. На просьбу польскіх бацькоў навагрудскі Ордэна Святой Сям’і з Назарэту арганізавалі падпольнае навучанне дзяцей польскай мове і гісторыі. Узброены супраціў немцам і саветам у горадзе і павеце здзяйсняла Навагрудская падакруга Арміі Краёвай пад кіраўніцтвам падпалкоўніка Мацея Каленкевіча “Котвіча”. Ноччу з 17 на 18 ліпеня 1943 года гестапа з Баранавічаў арыштавала ў Наваградку 120 чалавек. 31 ліпеня манашкі-назарацянкі прапанавалі сябе замест арыштаваных, нядзеляй 1 жніўня 1943 года 11 сёстраў расстраляны ў лесе за 5 км ад горада[13].

У лютым 1944 года загадам нямецкага камісара Наваградскага павета Вільгельма Траўбэ у Наваградку сфарміраваны 65-ы ахоўны батальён беларускай паліцыі (65 Weissruthenische-Schuma-Wachbataillon) і Навагрудскі конны эскадрон пад камандаваннем Барыса Рагулі[14], які спыніў дзейнасць эскадрона на пачатку ліпеня 1944 года.

Навагрудак вызвалены Чырвонай арміяй 8 ліпеня 1944 года. Рэшткі манашак-назарацянак эксгумаваны 19 сакавіка 1945 года і перапахаваны ў супольнай магіле каля наваградскага фарнага касцёла. За гады 2-й сусветнай вайны ў горадзе і раёне загінула 45065 чалавек.

Пасля скасавання Баранавіцкай вобласці, з 8 студзеня 1954 года Навагрудскі раён знаходзіцца ў Гродзенскай вобласці. У студзені 1963 года Навагрудак перададзены ў падпарадкаванне прамысловага аблвыканкама, а ў сакавіку 1963 года атрымаў статус горада абласнога падпарадкавання.

У 1997 годзе Навагрудак і Навагрудскі раён злучаны ў адзіную адміністратыўна-тэрытарыяльную адінку.

10 верасняя 2011 года у гонар 500-годдзя атрымання магдэбургскага права ў цэнтры горада ўстаноўлены памятны знак.

НасельніцтваПравіць

  • канец XV ст. — 3—4 тыс. чал.
  • сяр. XVI ст. — 2—5 тыс. чал.
  • канец XVIII ст. — каля 3 тыс. чал.
  • 2006 год — 30,7 тыс. чал.;
  • 2015 год — 29 245 чал.[15];
  • 2016 год — 29 594 чал.[16];
  • 2017 год — 29 459 чал.[1];
  • 2018 год — 29 424 чал.

ЭканомікаПравіць

Прадпрыемствы машынабудавання і металаапрацоўкі, харчовы, лёгкай і будаўнічых матэрыялаў прамысловасці. Гасцініцы «Навагрудак» і «Панскі дом». Навагрудак — перспектыўны цэнтр турызму міжнароднага значэння і краязнаўства.

КультураПравіць

Дом-музей Адама Міцкевіча. Навагрудскі гісторыка-краязнаўчы музей. У горадзе праводзіцца фестываль сярэднявечнай культуры «Навагрудскі замак».

СлавутасціПравіць

 
Руіны Навагрудскага замка
 
Панарама Навагрудка

Вядомыя асобыПравіць

Гл. таксамаПравіць

ЗноскіПравіць

  1. 1,0 1,1 1,2 Колькасць насельніцтва на 1 студзеня 2017 г. і сярэднегадавая колькасць насельніцтва за 2016 год па Рэспубліцы Беларусь у разрэзе абласцей, раёнаў, гарадоў і пасёлкаў гарадскога тыпу (руск.) . Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь (29 сакавіка 2017). Праверана 3 красавіка 2017.
  2. Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Гродзенская вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2004. — 469 с. ISBN 985-458-098-9 (DJVU).
  3. Піваварчык С. А. Гарадзішча Радагошча — магчымы папярэднік Наваградка // Белорусский Сборник № 2. Санкт-Петербург, 2003.
  4. Летописи белорусско-литовские // ПСРЛ. — Т. 35
  5. 5,0 5,1 Гісторыя назвы горада // Памяць: Навагрудскі раён. с. 85-87
  6. Ермаловіч. Старажытная Беларусь
  7. Баранаўскас…
  8. Гурэвіч
  9. Гісторыя Навагрудка - з глыбінь вякоў да нашых дзён = История Новогрудка - из глубин веков до наших дней / М.П. Касцюк [ и др.]; гал. рэд. М.П. Касцюк. -- Мн.: Белстан, 2014. - 591 с. - ISBN 978-985-6944-51-5 — С. 71.
  10. Жлутка А. Міндаў кароль Літовіі ў дакумэнтах і сьведчаньнях. -- Мн., 2005.
  11. Нікалаеў М. В. Наваградак за царства Аляксандра ІІ 1855–1881. -- Наваградак–Санкт-Пецярбург, 2018. -- С. 38–50.
  12. Хрептович-Бутенева О. А. Перелом (1939-1942). - Paris : YMCA-Press, 1984. - 228 с. : портр. - ( Всероссийская . мемуарная  библиотека. Наше недавнее ; 5 ).
  13. Tajne nauczanie polskie w czasie okupacji niemieckiej 1941–1944 // Oświata.... — С. 67.
  14. Спасылка на артыкул у Бел.Зборніку.
  15. Колькасць насельніцтва на 1 студзеня 2015 г. і сярэднегадавая колькасць насельніцтва за 2014 год па Рэспубліцы Беларусь у разрэзе абласцей, раёнаў, гарадоў і пасёлкаў гарадскога тыпу (руск.) . Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь (31 сакавіка 2015). Праверана 3 красавіка 2017.
  16. Колькасць насельніцтва на 1 студзеня 2016 г. і сярэднегадавая колькасць насельніцтва за 2015 год па Рэспубліцы Беларусь у разрэзе абласцей, раёнаў, гарадоў і пасёлкаў гарадскога тыпу (руск.) . Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь (30 сакавіка 2016). Праверана 3 красавіка 2017.

ЛітаратураПравіць

  • Гайба М. Новагародак // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. Т.2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч / Рэдкал.: Г.П. Пашкоў (гал.рэд.) і інш.; Маст. З.Э. Герасімовіч. – Мн.: БелЭн, 2006. – 792 с.: іл. С. 357. ISBN 985-11-0315-2, ISBN 985-11-0378-0 (т. 2)
  • Памяць: Гісторыка-дакументальная хроніка Навагрудскага раёна. — Мн.: «Беларусь», 1996.
  • Летописи белорусско-литовские // Полное собрание русских летописей. Т. 35 — М.: «Наука», 1980.
  • Ермаловіч М. І. Старажытная Беларусь: Полацкі і Новагародскі перыяды (1990), 2-е выд.: ISBN 985-02-0503-2.
  • Grędzik-Radziak Agnieszka. Oświata i szkolnictwo polskie na ziemiach północno-wschodnich II Rzeczypospolitej i współczesnej Białorusi 1939–2001. — Toruń: Europejskie Centrum Edukacyjne, 2007. — 441 с. — ISBN 978-83-60738-09-2. (польск.) 

СпасылкіПравіць