Бела-чырвона-белы сцяг

дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь з 19 верасня 1991 па 14 мая 1995
(Пасля перасылкі з Бел-чырвона-белы сцяг)

Бе́ла-чырво́на-бе́лы сцяг — дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь з 19 верасня 1991 па 14 мая 1995 года, адзін з нацыянальных сімвалаў беларусаў[1].

Бела-чырвона-белы сцяг
Беларуская Народная Рэспубліка
Рэспубліка Беларусь
Flag of Belarus (1918, 1991–1995).svg
Зацверджаны 25 сакавіка 1918 (як сцяг Беларускай Народнай Рэспублікі)
19 верасня 1991 (як сцяг Рэспублікі Беларусь)
Адменены 7 чэрвеня 1995 (як сцяг Рэспублікі Беларусь)
цяпер дзеючы (як сцяг Беларускай Народнай Рэспублікі ў выгнанні)
Прапорцыя FIAV 110110.svg 1:2

Паходжанне

Сцягі як апазнавальныя знакі вядомы са старажытнасці, але ўяўленні, што дзяржава павінна мець сцяг, павольна складаліся на працягу XVI—XVIII ст. У Еўропе таго часу даволі звыклым было ўжыванне для сцягоў гербавых колераў валадарных дынастый, бо дзяржавы атаясняліся найперш з імі[2]. Так, сцягі Нідэрландаў з канца XVI ст. былі гербавых колераў прынца Аранскага — аранжавага, белага і сіняга; сцягі Аўстрыйскага эрцгерцагства — колераў Бабенбергаў, чырвона-бела-чырвоныя, Прусіі — Гогенцолернаў, белага і чорнага. У Швецыі пры дынастыі Вазаў з XVI ст. пачалі ўжываць сцяг колераў не дынастычнага, а дзяржаўнага гербу — залатога (жоўтага) і блакітнага. З канца XVI ст. Вазы былі каралямі польскімі і вялікімі князямі літоўскімі, тады і ў Рэчы Паспалітай пачалі ўжываць сцягі гербавых колераў — сярэбранага (белага) і чырвонага[2]. Праз аднолькавую колеравую схему гербаў Кароны («Белага Арла») і Княства («Пагоні») немагчыма пэўна падзяліць паміж імі гэтую традыцыю[2]. Пры каралю Жыгімонце Вазе ўжываўся трохпалосны чырвона-бела-чырвоны сцяг, пры яго сыне, каралю Уладзіславе Вазе — чатырохпалосны чырвона-бела-чырвона-белы[2]. Наконт апошняга выказвалі думку, што ён адлюстроўвае колеры менавіта двух гербаў — польскага і вялікалітоўскага, хоць яны і тоесныя[2]. Аднак, да згасання дынастыі Вазаў сцяг з чаргаваннем палос не стаў дзяржаўным ні ў Кароне, ні ў Княстве.[3]

 
Сцяжок-флюгер на дзідах саюзніцкай кавалерыі ў бітве пад Оршай (1514).
 
Сцяг (1601—1605) кар. і вял.кн. Жыгімонта Вазы. Захоўваецца ў Музеі арміі (Стакгольм).

Ранейшае ўжыванне сцягоў са спалучэннем белых і чырвоных палос не вядома з крыніц[4]. Звесткі пра выкарыстанне белага сцяга з простым чырвоным крыжам вялікім князем Вітаўтам, калі слушныя, тычацца сцяга з крыжам Святога Георгія, вельмі папулярнага ў Еўропе[3]. Такі сцяг стаў дзяржаўным у Англіі, а інвертаваны — у Даніі[3]. Часта пад ім выступалі атрады наёмнікаў, у бітве пад Грунвальдам (1410) харугвы пад георгіеўскімі сцягамі былі з абодвух бакоў — чэшскіх наёмнікаў ў арміі саюзнікаў і «гасцёў» у ордэнскай арміі. Да гэтай агульнаеўрапейскай традыцыі, напэўна, належаць сцяжкі на дзідах саюзных войскаў у бітве пад Оршай (1514), паказаныя на карціне «Бітва пад Оршай» (1520)[5][6]. Вядома, што ў бітве брала ўдзел польская наёмная цяжкая кавалерыя, роўна яна выяўлена на карціне з георгіеўскімі сцяжкамі і выступае пад вялікай чырвонай харугвай, побач з такімі ж сцяжкамі атрад гусарыі выступае пад чырвонай харугвай з белым арлом. Такім чынам, нягледзячы на колеры, няма падстаў далучаць ужыванне белых сцягоў з простым чырвоным крыжам да традыцыі сцягоў са спалучэннем белых і чырвоных палос[3].

За вазаўскі час, напэўна, склалася традыцыя бела-чырвоных апазнавальных сцягоў, з палосамі як гарызантальнымі, так вертыкальнымі і клеткай. У XVI—XVIII ст. пад бела-чырвона-белым сцягам з паўмесяцам і зоркай выступала харугва літоўскіх татар[7], напэўна, таму ў пазнейшым кітабе мог сцвярджацца, паводле І. і А. Луцкевіча, іх удзел пад гэтым сцягам у бітве пад Грунвальдам (1410), але іншыя даслелчыкі гэты кітаб не выявілі[8]. Сцяжкі бела-чырвоных колераў ужывала гусарыя ў XVII—XVIII ст. і іншыя падраздзяленні войскаў Кароны і Княства. Пазней белыя і чырвоныя поласы ўжываліся ў расійскай вексілалогіі і геральдыцы датычна «літоўскіх» губерняў.

Масавае стварэнне дзяржаўных сцягоў пачалося з канца XVIII ст. праз змены грамадскай свядомасці пасля Вялікай французскай рэвалюцыі, калі дзяржавы пачалі атаясняцца не з валадарнымі дынастыямі, а з насельніцтвам — тады з’явіліся французскі, бельгійскі, ламбардскі (цяперашні італьянскі), іспанскі, нарвежскі, амерыканскі сцягі. Тады ж склалася і ідэя сцяга ў цяперашнім разуменні, як увасаблення дзяржаўнай незалежнасці. У XIX ст. сцяг быў сярод атрыбутаў кожнага нацыянальна-вызвальнага руху — як антыасманскага паўстання ў Грэцыі (1821) ці антырасійскага паўстання ў Польшчы, Літве і Беларусі (1831). Менавіта ў паўстанне 1831 года на аснове гербавых колераў склаліся ўяўленні пра польскі сцяг. Многія еўрапейскія нацыі ў ХІХ ст. не мелі ўласнай дзяржаўнасці, таму ў гэты час узнікае і паняцце нацыянальнага сцяга, як сцяга нацыі, якая прэтэндуе на ўласную дзяржаўнасць. Такім быў і польскі бела-чырвоны сцяг, і эстонскі сіне-чорна-белы (вядомы з 1881). Ёсць думка, што разам са сцягам з «Пагоняй» падчас паўстання 1863—1864 гадоў пад кіраўніцтвам К. Каліноўскага ўжываўся і бела-чырвона-белы сцяг, асобнік захоўваецца ў Віленскім гістарычна-этнаграфічным музеі[9], аднак пэўных пацверджанняў гэтаму няма.[3]

Напэўна, вытокі бела-чырвона-белага сцяга як нацыянальнага беларускага знаходзяцца ў часе складання беларускай нацыянальнай ідэя. У сярэдзіне ХІХ ст. да яе прыходзілі асобныя прадстаўнікі інтэлігенцыі, а перыяд складання прыпадае на канец XIX — пачатак XX ст. На час пасля 1-й сусветнай вайны, калі з’явіўся шэраг новых незалежных дзяржаў, прыпадае і наступная хваля з’яўлення сцягоў, менавіта тады як дзяржаўныя былі зацверджаны польскі, эстонскі, цяперашні германскі (вядомы з 1832), літоўскі, югаслаўскі і іншыя сцягі. Пры гэтым можна прасачыць пераемнасць некаторых традыцыйных для пэўнага этнасу геральдычных выяваў, колераў і спалучэнняў[10]. Пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года многія народы Расійскай імперыі абвясцілі свае правы на самавызначэнне, беларусы таксама ўголас заявілі пра самастойнасці — 25-27 сакавіка 1917 года ў Мінску адбыўся з’езд беларускіх нацыянальных арганізацый, які сфарміраваў Беларускі нацыянальны камітэт і даручыў яму ў кантакце з Часовым урадам распрацаваць пытанні аўтаноміі Беларусі. Тады быў бы натуральным і сцяг як увасаблення ідэі беларускай дзяржаўнасці, што і адбылося, але само стварэнне і час дакументамі не зафіксаваны[11], пра іх сведчаць успаміны ўдзельнікаў, запісаныя праз дзесяцігоддзі.[3]

Часта ў літаратуры датай стварэння сцяга даецца 25 сакавіка 1917 года[12], што пэўна не правамерна[4]. Згадкі ўжывання бела-чырвонага-белагу сцяга беларусамі як нацыянальнай сімволікі вядомы з 1905, 1909[4] і 1912 гадоў[13]. Аўтарам эскіза сучаснага сцяга, зацверджанага ў 1917 годзе, лічыцца інжынер Клаўдзій Дуж-Душэўскі, інфармацыя паходзіць з яго ўспамінаў і патрабуе праверкі іншымі крыніцамі[13], але цяпер агульнапрынятая. Няма пэўнасці ці ведаў Дуж-Душэўскі ранейшую вексілалагічную традыцыю і папярэдняе ўжыванне сцяга нацыянальным рухам, але ва ўспамінах 1934 года ён адсылае яго колеры проста да «Пагоні»[14]:

  ... беларусы ўважалi сваiм дзяржаўным сьцягам той, што i лiтоўцы, гэта значыць белую Пагоню на чырвоным полi, але нацыянальнага сьцяга не было. Мне давялося зрабiць некалькi праектаў нацыянальнага сьцяга, i адзiн зь iх быў прыняты, менавiта: бела-чырвона-белы. Ад таго часу гэты сьцяг i лiчыцца за беларускi нацыянальны сьцяг  

Хуткае ўспрыняцце бела-чырвона-белага сцяга як нацыянальнага, напэўна, таксама можна тлумачыць яго адпаведнасцю сімволіцы колераў, колеравай гаме ў народнай традыцыі і мастацкім гусце. Белы і чырвоны характэрны беларускай традыцыйнай культуры, чырвоныя элементы на белай аснове лічацца самым распаўсюджаным спалучэннем у беларускім арнаменце[15]. Вытокі гэтых традыцый некаторыя даследчыкі бачаць ў племянных часах славянскіх народаў і нават у светаўяўленнях старажытных індаеўрапейцаў[16][17], але крыніцы падобных сцвярджэнняў застаюцца невядомымі.

Выкарыстанне

 
Паштоўка часоў БНР

Беларускі нацыянальны рух да 1922 года

Бел-чырвона-белая сімволіка актыўна ўжывалася беларускім нацыянальным рухам канца XIX — пачатку XX стагоддзяў[10]. У 1909—1912 гадах стужкі гэтых колераў ужываліся студэнтамі-беларусамі ў Санкт-Пецярбургу[18]. У 1909—1917 гадах ім карысталіся некаторыя беларускія дэмакратычныя і незалежніцкія арганізацыі. У 1916 годзе бела-чырвона-белым сцяг мела арганізацыя «Сувязь незалежнай Беларусі» пад кіраўніцтвам Вацлава Ластоўскага[18].

 
Сцяг удзельнікаў Беларускай канферэнцыі 1918 года ў Вільні

Пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года бела-чырвона-белым сцягам усё часцей карысталіся як сцягам беларусаў наогул. У сакавіку 1917 года значкі з малюнкам бел-чырвона-белага сцяга ўжо прадаваліся ў Мінску[18]. 5 жніўня 1917 года на 1-й сесіі Беларускай цэнтральнай рады ў Мінску было пастаноўлена, што ўсе вайскоўцы-беларусы мусяць насіць бела-чырвона-белую стужку як дадатковы знак адрознення[19]. 7 снежня 1917 года пад бела-чырвона-белымі сцягамі[20] ў Мінску пачаўся Першы Усебеларускі з’езд, 18 снежня а 3-й гадзіне ночы разагнаны бальшавікамі. Напэўна з гэтага часу бела-чырвона-белы сцяг успрымаўся ў масавай свядомасці як нацыянальны сцяг беларусаў[18].

 
Нацыянальны сцяг над будынкам Народнага Сакратарыята БНР. Менск, 1918 г.

На фатаздымку з Беларускай канферэнцыі 1918 года ў Вільні бачны сцягі БНР з вузкімі, напэўна, чорнымі палосамі абапал чырвонай паласы. Выказвалася думка, што палосы могуць быць цёмна-чырвонымі, але на чорна-белым фатаздымку ў такім выпадку не было рэзкага кантрасту паміж колерамі[21].

Бела-чырвона-белым сцягам карысталася Беларуская рада ў Мінску да прыходу германскіх войскаў (18—25.2.1918). Лічыцца, што ўпершыню беларускі сцяг узняты над Домам губернатара ў Мінску пасля выгнання з горада бальшавікоў 19 лютага 1918 года[22]. Урад Беларускай Народнай Рэспублікі карыстаўся сцягам як дзяржаўным, хоць фармальна зацверджаны ён быў толькі 5 жніўня 1918 года, а абвешчаны ў верасні 1918 года. Былі і іншыя праекты дзяржаўнага сцяга, а таксама варыяцыі на аснове бела-чырвона-белага.

У 1920 годзе сцягам як нацыянальным і дзяржаўным карысталіся кіраўніцтва Слуцкага паўстання і вайсковыя фарміраванні Булак-Балаховіча. У 1920 годзе ён стаў сцягам Беларускага асобнага батальёна ў складзе арміі Літвы (пасля далучэння Літвы да СССР сцяг канфіскаваны НКУС[23]). У 1920—1922 гадах факт існавання беларускага бела-чырвона-белага сцяга перашкодзіў праекту О. Гросвалдса[lv], які прапаноўваў падобны сцяг як дзяржаўны для незалежнай Латвіі[4].

БССР

 
Праект герба БССР, прапанаваны мастаком Генадзем Змудзінскім, 1924 г.

У 1924—1928 гадах БССР фактычна не мела дзяржаўнага сцяга. Паводле ўспамінаў удзельнікаў канферэнцыі па рэформе беларускай мовы ў 1926 годзе, памяшканне ў Мінску, дзе яна праводзілася, упрыгожвала бела-чырвона-белае сонца з пяццю бела-чырвона-белымі прамянямі[24]. У 1927 годзе абмяркоўваўся праект герба БССР, які агулам паўтараў герб СССР, але меў бела-чырвона-белую стужку замест чырвонай. Праект прайшоў некалькі інстанцый, аднак Прэзідыум ЦВК урэшце пастанавіў зрабіць стужку чырвонай[3]. Пры гэтым узорам для афіцыйна прынятай сімволікі БССР стала савецкая сімволіка Расіі[13].

Заходняя Беларусь

У 1921—1939 гадах бела-чырвона-белы сцяг актыўна ўжываўся нацыянальна-вызвольным рухам у акупаванай Польшчай Заходняй Беларусі, як палітычнымі партыямі — Беларуская хрысціянская дэмакратыя, БСРГ, КПЗБ (напэўна, з палітычных меркаванняў)[3], так і непалітычнымі арганізацыямі — Таварыства беларускай школы[25]. Беларуская нацыянальная сімволіка ўжывалася ва ўсіх беларускіх школах і гімназіях, на мітынгах рабочых, беларускім студэнцтвам[7]. Швадрон уланаў арміі міжваеннай Польскай Рэспублікі, у якім служылі беларуска-літоўскія татары, меў двузубы белы вымпел з гарызантальнай чырвонай паласой, на якой размяшчаліся зялёная зорка і паўмесяц[26].

Малады заходнебеларускі паэт, будучы класік беларускай літаратуры, перакананы камуніст Максім Танк узгадвае бела-чырвона-белы сцяг у сваім вершы «Ты чуеш, брат»[⇨] у 1930 годзе[27].

Падчас нямецкай акупацыі 1941—1944 гадоў

 
Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы, Чэрвень 1943 года

Падчас нямецкай акупацыі 1941—1944 гадоў беларускія нацыянальныя колы, якія супрацоўнічалі з нацыстамі, карысталіся бела-чырвона-белым сцягам неафіцыйна, і беспаспяхова дамагаліся ад нямецкіх уладаў афіцыйнага прызнання нацыянальнай сімволікі. Прызнання не было да апошніх дзён акупацыі, пра што сведчыць распараджэнне Рэйхсміністра па акупаваных усходніх тэрыторыях ад 14 чэрвеня 1944 года[28]. Вядомае распараджэнне, быццам падпісанае гаўляйтарам Кубэ, пра дазвол карыстацца бела-чырвона-белым сцягам побач германскай сімволікі «пры святкаваннях або для абазначэння беларускай нацыянальнасці», надрукаванае ў газеце «Раніца» (27.6.1942), па выніках пазнейшых даследаванняў аказалася тагачаснай дэзінфармацыяй, вінаватых у якой акупацыйныя ўлады не знайшлі.[29]

Бела-чырвона-белыя павязкі насілі члены Саюза беларускай моладзі. Паводле фотаматэрыялаў, часам такія апазнавальныя знакі ўжывалі ўдзельнікі аддзела Беларускай народнай самапомачы — Корпуса беларускай самааховы, створанага немцамі з мясцовых жыхароў для барацьбы з партызанскім рухам. Немцы самаахоўцам не давяралі і не узбройвалі, бо пасля атрымання зброі тыя часта пераходзілі на бок партызан, урэшце корпус быў расфарміраваны[27]. У апошні год перад вызваленнем Беларусі бела-чырвона-белыя сцягі выкарыстоўваліся на публічных мерапрыемствах, каб схіліць мясцовае насельніцтва на свой бок пасля паражэння на Курскай дузе і пералому ў вайне[27].

1950-1980-я

Бела-чырвона-белым сцягам карысталася беларуская эміграцыя.

1980-1990-я

 
Паштовая марка Беларусі, 1992

У 1980-я гады, пасля пачатку дэмакратызацыі ў СССР, бела-чырвона-белы сцяг як нацыянальны быў ізноў уведзены ва ўжытак БНФ (спарадычна з 30.10.1988, масава з 19.2.1989)[30]. 5 верасня 1991 года Мінскі гарадскі савет народных дэпутатаў прыняў рашэнне аб выкарыстанні ў Мінску нацыянальнай сімволікі — бела-чырвона-белага сцяга і герба «Пагоня» нароўні з дзяржаўнай сімволікай БССР. Рашэнне дагэтуль дзеючае.

Урэшце, бела-чырвона-белы сцяг зацверджаны як Дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь (19.9.1991). 11 снежня 1991 года Вярхоўны Савет Беларусі зацвердзіў Палажэнне «Аб Дзяржаўным бела-чырвона-белым сцягу Рэспублікі Беларусь»[31]. Пасля рэферэндуму (14.5.1995) выкарыстанне бела-чырвона-белага сцяга як дзяржаўнага было спынена. Сцягам, як нацыянальным, працягваюць карыстацца некаторыя апазіцыйныя беларускія арганізацыі.

XXI стагоддзе

 
Бела-чырвона-белы сцяг з Пагоняй, які выкарыстоўваецца дэмакратычнай апазіцыяй у 2020 годзе

Восенню 2016 года актывісты сабралі больш за 10 тысяч подпісаў за наданне бела-чырвона-беламу сцягу статусу нематэрыяльнай гісторыка-культурнай каштоўнасці і перадалі іх у Міністэрства культуры. У Мінкультуры адказалі, што ў прадстаўленай прапанове «не ўтрымліваецца дакументальнага абгрунтавання і поўнай, дакладнай і якаснай фіксацыі графічнымі сродкамі элемента, якому прапануецца надаць статус гісторыка-культурнай каштоўнасці», а таксама неабходна правесці грунтоўнае навуковае даследаванне з мэтай выяўлення арыгінальных архіўных дакументаў і матэрыялаў[32].

Бела-чырвона-белыя сцягі шырока ўжываліся ў час пратэстаў у Беларусі ў 2020 годзе.

Крытыка

Праціўнікі нацыянальнага адраджэння карысталіся фактам ужывання сцяга беларускімі арганізацыямі ў часы акупацыі для дыскрэдытацыі апанентаў, звінавачваючы іх у фашызме. Распаўсюджвалася інфармацыя, што бела-чырвона-белыя нарукаўныя павязкі насіла акупацыйная паліцыя.

Тое ж адбывалася ў часы Дрйгой сусветнай вайны з нацыянальнай сімволікай іншых акупаваных краін, цяперашнія сцягі ўжывалі арганізацыі і фарміраванні калабарацыяністаў Бельгіі, Латвіі, Літвы, Нарвегіі, Нідэрландаў, Расіі, Украіны, Францыі, Эстоніі, іншых краін Еўропы і Азіі[33]. Сучасным італьянскім сцягам карыстаўся фашысцкі рэжым Мусаліні, побач або ў спалучэнні з уласнай сімволікай.

Прапагандысты рэжыма Лукашэнкі з 1994 года карыстаюцца напрацоўкамі савецкай прапаганды, звязваючы ўжыванне бела-чырвона-белага сцяга з фашызмам. Узмацнілася прапаганда з пачаткам пратэстаў у 2020 годзе, асабліва пасля выбараў і падзей 9—11 жніўня, калі бела-чырвона-белы сцяг сталі масава ўжываць удзельнікі пратэсту.

Інтэрв’ю дырэктара Інстытута гісторыі НАНБ В. Даніловіча, паказанае па тэлебачанні з прапагандысцкімі мэтамі, было негатыўна характаразавана беларускай гістарычнай супольнасцю і выклікала шэраг публікацый гісторыкаў у СМІ.

У мастацтве

Бела-чырвона-белы сцяг апяваецца ў шматлікіх літаратурных і музычных творах, малярстве.

 

Няхай жыве магутны, смелы
Наш беларускі вольны дух.
Штандар наш бел-чырвона-белы,
Пакрый сабой народны рух.

 
 

Пад штандар бел-чырвона-белы
Гартуйся, раць, адважна, смела,
Адважных, храбрых ваяроў!»[37]

 
  • Максім Танк у 1930 годзе напісаў верш «Ты чуеш, брат…», дзе былі радкі:
 

Глядзіце ў будучыню смела!
Настаў доўгачаканы час,
Пад сцягам бел‑чырвона‑белым
Чакае перамога нас.[38]

 
 

Усе нягоды пройдзем мы
Пад нашым беларускiм сцягам,
Праз лета i праз дзве зiмы,
Мы вернемся дамоў з павагай.

Звычайны лёс, ваенны лёс,
Яго мы выбiралі самi.
Падымем горда да нябёс
Айчыны нашай сцяг над намi.

 
 

Светлым полем я нясу
агнявую паласу:
як маланка, нада мной
зіхаціць над галавой
сцяг мой вольны,
сцяг мой смелы,
сцяг мой бел-чырвона-белы.[47]

 

На гэты верш зрабіў песню мужчынскі хор «Унія».

  • У вершы Міхала Анемпадыстава «Я люблю, калі сьвеціць сонца…» ёсць наступныя словы: «Мая краіна пад белым сьцягам, Пад белым сьцягам з чырвонай стужкай»[48]. На гэты верш у 1996 годзе гурт «Новае Неба» стварыў песню, якую выконвае Кася Камоцкая.

Падобная сімволіка

На мантыях праваслаўных архіерэяў

Бела-чырвона-белая стужка абавязковы элемент манаграм, або вензеляў, іерархаў некаторых Памесных Цэркваў (у т.л. БПЦ, РПЦ, УПЦ) пачынаючы ад епіскапа[49]. За аснову вензеляў узята традыцыйная архіерэйская мантыя, праз якую ідзе тры бела-чырвона-белыя стужкі, яны называюцца «струменямі» або «крыніцамі» (царк.-слав: струи або источники) і сімвалізуюць святло Старога і Новага Запаветаў, якое павінен прапаведаваць архіерэй[49]. Форма мантый архіерэяў у свой час была перанята ад урачыстага адзення візантыйскі імператаў, якое было аздоблена залатымі і сярэбранымі нашыўкамі[49]. Пачаткова і «струмені» на мантыях былі з залатых і сярэбраных нітак, у паслядоўнасці срэбра-золата-срэбра, на мантыях канстанцінопальскіх патрыярхаў так было да XVI ст.[50]. Такая аздоба была задарагой нават для Візантыі, даволі рана там пачалі ўжываць таннейшыя матэрыялы, замест золата пурпурны, а замест срэбра — белы ядваб[50].

Для Русі і ядваб быў задарагі, епіскапы Кіеўскай мітраполіі пачалі ўжываць іншыя тканіны белага і чырвонага (радзей сіняга) колераў, сіні ўжываўся бо пурпур — сумесь чырвонага і сіняга[50]. Першае пэўна зафіксаванае сведчанне ўжыванне «струменяў» на мантыях архіерэяў Кіеўскай мітраполіі вядома з XII ст., яно захавалася да XX ст. на мошчах наўгародскага архіепіскапа Іаана, памерлага ў 1185 годзе і было знішчана ў першыя гады савецкай улады. Такая мантыя на Іаане зафіксавана захаванай да цяперашняга часу яго драўлянай разьбяной фігурай, вырабленай у 1559 годзе[50]. Да канца XVI ст. захавалася дужа мала выяўленчых крыніц, каб прасачыць развіццё элементаў архіерэйскага аддзення, але можна думаць, што традыцыя «струменяў» не перапынялася і такія мантыі былі ў сучаснікаў Іаана, полацкіх і тураўскіх архіерэяў[50].

З XVII ст., дзякуючы папулярнаму ў Рэчы Паспалітай партрэтнаму жанру, дайшло шмат выяў тагачасных царкоўных іерархаў, часта на іх мантыях бачны традыцыйныя бела-чырвона-белыя «струмені», былі яны не толькі на мантыях праваслаўных, але і грэка-каталіцкіх іерархаў, бо візантыйская традыцыя — падмурак абедзвюх гэтых Цэркваў[50], а таксама іерархаў-стараабрадцаў[51]. У XVIII—XIX ст. «струмені» усё часцей з’яўляюцца на іконах з выявамі святых-епіскапаў[51], вядомы такія іконы са св. Мікалаем, епіскапам мірлікійскім, св. Мітрафанам і Ціханам, епіскапамі варонежскімі, св. Георгіем (Каніскім), архіепіскапам магілёўскім[52].

Такім чынам, спалучэнне белага і чырвонага ў адпаведнай паслядоўнасці добра вядома здаўна, аднак, на думку Д. Лісейчыкава, было б «наіўным і няправільным» звязваць колеры аздаблення архірэйскага адзення з колерамі беларускага нацыянальнага сцяга[52].

Іншае

Гл. таксама

Зноскі

  1. ЭГБ у 6 т. Т. 1., 1993, с. 391
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 ЭГБ у 6 т. Т. 1., 1993, с. 393
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 3,7 Насевіч, 1995
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Басаў, Куркоў, 1994, с. 18
  5. Анатоль Грыцкевіч. Бітва пад Оршай 8 верасня 1514 года // Спадчына. № 6, 1992.
  6. Шаланда, 2014, p. 59
  7. 7,0 7,1 ЭГБ у 6 т. Т. 1., 1993
  8. Басаў, Куркоў, 1994, с. 18-19
  9. Цітоў А. Наш сімвал — Пагоня: Шлях праз стагоддзі. — Мн.: Полымя, 1993.
  10. 10,0 10,1 Шаланда, 2019, с. 6
  11. Харэўскі С. Клаўдзій Дуж-Душэўскі. Сцяг // Наша Ніва. № 6, 1998. С. 15.
  12. Геслер; Амерыканскі «Флаг-бюлетэнь»
  13. 13,0 13,1 13,2 Шаланда, 2019, с. 7
  14. Слуцкі збройны чын 1920 г. у дакументах і ўспамінах / Укл. А. Гесь, У. Ляхоўскі, Ул. Міхнюк. — Мінск: Энцыклапедыкс, 2001. С. 272.
  15. Фадзеева, 1989, с. 36
  16. ЭГБ у 6 т. Т. 1., 1993, с. 392
  17. Иванов В. В. Цветовая символика в географических названиях в свете данных типологии (К названию Белоруссии) // Балто-славянские исследования. 1980. — М., 1981. — С. 166.
  18. 18,0 18,1 18,2 18,3 Басаў, Куркоў, 1994, с. 19
  19. Турук, 1921, с. 95
  20. Ляшко М. На АНТ расказалі пра Першы Усебеларускі з’езд, але абрэзалі бела-чырвона-белы сцяг, Наша Ніва, 11 снежня 2017 г.
  21. Басаў, Куркоў, 1994
  22. Латышонак А. Дзяржаўная сімволіка Беларускай Народнай Рэспублікі // Салдаты БНР. — Беласток-Вільня, 2009.
  23. Сцягі БНР (руск.) . Vexillographia.ru. Праверана 11 верасня 2010.
  24. Басаў, Куркоў, 1994, с. 22—23
  25. Вашкевіч А. Нашы сцягі над Заходняй // Arche. № 4 (55), 2007. (гл. тэкст)
  26. Вячорка В. «Кроў лягла чырвонай паласой» // З гісторыяй на «Вы»: Публіцыстычныя артыкулы. — Менск: Беларусь, 1991. С. 355—369.
  27. 27,0 27,1 27,2 Рудак, 2020
  28. Цітоў, 1999, с. 156
  29. Цітоў, 1999, с. 155
  30. Басаў, Куркоў, 1994, с. 26
  31. s:Заканадаўчыя акты аб дзяржаўнай сімволіцы Рэспублікі Беларусь (1992)
  32. Мінкульт адказаў наконт надання БЧБ-сцягу статуса гісторыка-культурнай каштоўнасці
  33. 50 фактаў за бел-чырвона-белы сцяг. Радыё свабода. Праверана 22 студзеня 2014.
  34. Газета «Беларусь», № 9 (36), 30 кастрычніка 1919 г.
  35. Купала Янка. Творы і публіцыстыка
  36. Янка Купала был де-факто вице-премьером Беларуси, а год спустя его за это арестовали
  37. Верш «Покліч»
  38. Максім Танк. Дзённік
  39. Пётра Сакол. Беларускі сьцяг / Студэнская думка, 1925. — № 1. — с. 1
  40. Скрыжалі памяці: З творчай спадчыны пісьменнікаў Беларусі, якія загінулі ў гады Другой сусветнай вайны. У 3 кн. Кн. 2 / уклад., біягр. давед. пра аўт. і камент. А. Бельскага. — Мн.: Бел. кнігазбор, 2005. — 656 с. — с. 320
  41. Алесь Змагар. Да згоды. Кліўлянд, Выдавецтва Літаратурнай Сустані «Баявая Ўскалось», 1962.
  42. Рыгор Барадулін. 25 Сакавіка
  43. «Жыві, Беларусь!» Гімн на словы Някляева // «Наша Ніва», 26 сьнежня 2010.
  44. Пэрсанальны сайт Зьмітра Вайцюшкевіча. Праверана 9 красавіка 2011.
  45. [1]
  46. Уроженец Воложина полковник запаса Сергей Макей на своем творческом вечере презентовал новый диск «Дождь» (ФОТО)
  47. А пісар земскі...: Вершы. — Мн.: Маст. літ., 1994. — 142 с.: іл.
  48. Міхал Анемпадыстаў. Я люблю, калі сьвеціць сонца…
  49. 49,0 49,1 49,2 Лісейчыкаў, 2020, с. 32
  50. 50,0 50,1 50,2 50,3 50,4 50,5 Лісейчыкаў, 2020, с. 33
  51. 51,0 51,1 Лісейчыкаў, 2020, с. 34
  52. 52,0 52,1 Лісейчыкаў, 2020, с. 35

Літаратура