Бела-чырвона-белы сцяг

дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь з 19 верасня 1991 па 14 мая 1995
(Пасля перасылкі з Бел-чырвона-белы сцяг)

Бе́ла-чырво́на-бе́лы сцяг — дзяржаўны сцяг Беларусі з 19 верасня 1991 па 14 мая 1995 года, адзін з нацыянальных сімвалаў беларусаў[1].

Бела-чырвона-белы сцяг
Беларуская Народная Рэспубліка
Рэспубліка Беларусь
Flag of Belarus (1918, 1991–1995).svg
Зацверджаны 25 сакавіка 1918 (як сцяг Беларускай Народнай Рэспублікі)
19 верасня 1991 (як сцяг Рэспублікі Беларусь)
Адменены 7 чэрвеня 1995 (як сцяг Рэспублікі Беларусь)
цяпер дзеючы (як сцяг Беларускай Народнай Рэспублікі ў выгнанні)
Прапорцыя FIAV 110110.svg 1:2

Датай стварэння эскіза сцяга лічыцца 1917 год, а яго аўтарам — Клаўдзій Дуж-Душэўскі. Пры тым выкарыстанне бела-чырвона-белага сцяга беларусамі вядома і з ранейшых гадоў. Успрыняцце сцяга як нацыянальнага можна патлумачыць яго адпаведнасцю колеравай гаме ў народнай традыцыі і мастацкім гусце — чырвоныя элементы на белай аснове называюць самым распаўсюджаным спалучэннем у беларускім арнаменце.

Паходжанне

Сцягі як апазнавальныя знакі вядомы са старажытнасці, але ўяўленні, што дзяржава павінна мець сцяг, павольна складаліся на працягу XVI—XVIII ст. У Еўропе таго часу даволі звыклым было ўжыванне для сцягоў гербавых колераў валадарных дынастый, бо дзяржавы атаясняліся найперш з імі[2]. Так, сцягі Нідэрландаў з канца XVI ст. былі гербавых колераў прынца Аранскага — аранжавага, белага і сіняга; сцягі Аўстрыйскага эрцгерцагства — колераў Бабенбергаў, чырвона-бела-чырвоныя, Прусіі — Гогенцолернаў, белага і чорнага. У Швецыі пры дынастыі Вазаў з XVI ст. пачалі ўжываць сцяг колераў не дынастычнага, а дзяржаўнага гербу — залатога (жоўтага) і блакітнага. З канца XVI ст. Вазы былі каралямі польскімі і вялікімі князямі літоўскімі, тады і ў Рэчы Паспалітай пачалі ўжываць сцягі гербавых колераў — сярэбранага (белага) і чырвонага[2]. Праз аднолькавую колеравую схему гербаў Кароны («Белага Арла») і Княства («Пагоні») немагчыма пэўна падзяліць паміж імі гэтую традыцыю[2]. Пры каралю Жыгімонту Вазе ўжываўся трохпалосны чырвона-бела-чырвоны сцяг, пры яго сыне, каралю Уладзіславу Вазе — чатырохпалосны чырвона-бела-чырвона-белы[2]. Наконт апошняга выказвалі думку, што ён адлюстроўвае колеры менавіта двух гербаў — польскага і вялікалітоўскага, хоць яны і тоесныя[2]. Аднак, да згасання дынастыі Вазаў сцяг з чаргаваннем палос не стаў дзяржаўным ні ў Кароне, ні ў Княстве[3].

 
«Святы Юрый» (Ганс фон Кульмбах, каля 1510)
 
Сцяжок-флюгер на дзідах саюзніцкай кавалерыі ў бітве пад Оршай (1514).
 
Сцяг (1601—1605) кар. і вял.кн. Жыгімонта Вазы. Захоўваецца ў Музеі арміі (Стакгольм).

Ранейшае ўжыванне сцягоў са спалучэннем белых і чырвоных палос не вядома з крыніц[4]. Звесткі пра выкарыстанне белага сцяга з простым чырвоным крыжам вялікім князем Вітаўтам, калі слушныя, тычацца сцяга з крыжам Святога Юрыя, вельмі папулярнага ў Еўропе[3]. Такі сцяг стаў дзяржаўным у Англіі, а інвертаваны — у Даніі[3]. Часта пад ім выступалі атрады наёмнікаў, у бітве пад Грунвальдам (1410) харугвы пад георгіеўскімі сцягамі былі з абодвух бакоў — чэшскіх наёмнікаў у арміі саюзнікаў і «гасцёў» у ордэнскай арміі. Да гэтай агульнаеўрапейскай традыцыі, напэўна, належаць сцяжкі на дзідах саюзных войскаў у бітве пад Оршай (1514), паказаныя на карціне «Бітва пад Оршай» (1520)[5][6]. Вядома, што ў бітве брала ўдзел польская наёмная цяжкая кавалерыя, роўна яна выяўлена на карціне з георгіеўскімі сцяжкамі і выступае пад вялікай чырвонай харугвай, побач з такімі ж сцяжкамі атрад гусарыі выступае пад чырвонай харугвай з белым арлом. Такім чынам, нягледзячы на колеры, няма падстаў далучаць ужыванне белых сцягоў з простым чырвоным крыжам да традыцыі сцягоў са спалучэннем белых і чырвоных палос[3].

За вазаўскі час, напэўна, склалася традыцыя бела-чырвоных апазнавальных сцягоў, з палосамі як гарызантальнымі, так вертыкальнымі і клеткай. У XVI—XVIII ст. пад бела-чырвона-белым сцягам з паўмесяцам і зоркай выступала харугва літоўскіх татар[7], напэўна, таму ў пазнейшым кітабе мог сцвярджацца, паводле Івана і Антона Луцкевіча, іх удзел пад такім сцягам у бітве пад Грунвальдам (1410), але іншыя даследчыкі гэты кітаб не выявілі[8]. Сцяжкі бела-чырвоных колераў ужывала гусарыя ў XVII—XVIII ст. і іншыя падраздзяленні войскаў Кароны і Княства. Пазней белыя і чырвоныя палосы ўжываліся ў расійскай вексілалогіі і геральдыцы датычна «літоўскіх» губерняў.

Масавае стварэнне дзяржаўных сцягоў пачалося з канца XVIII ст. праз змены грамадскай свядомасці пасля Вялікай французскай рэвалюцыі, калі дзяржавы пачалі атаясняцца не з валадарнымі дынастыямі, а з насельніцтвам — тады з’явіліся французскі, бельгійскі, ламбардскі (цяперашні італьянскі), іспанскі, нарвежскі, амерыканскі сцягі. Тады ж склалася і ідэя сцяга ў цяперашнім разуменні, як увасаблення дзяржаўнай незалежнасці. У XIX ст. сцяг быў сярод атрыбутаў кожнага нацыянальна-вызваленчага руху — як антыасманскага паўстання ў Грэцыі (1821) ці антырасійскага паўстання ў Польшчы, Літве і Беларусі (1831). Менавіта ў паўстанне 1831 года на аснове гербавых колераў склаліся ўяўленні пра польскі сцяг. Многія еўрапейскія нацыі ў ХІХ ст. не мелі ўласнай дзяржаўнасці, таму ў гэты час узнікае і паняцце нацыянальнага сцяга, як сцяга нацыі, якая прэтэндуе на ўласную дзяржаўнасць. Такім быў і польскі бела-чырвоны сцяг, і эстонскі сіне-чорна-белы (вядомы з 1881). Ёсць думка, што разам са сцягам з «Пагоняй» падчас паўстання 1863—1864 гадоў пад кіраўніцтвам К. Каліноўскага ўжываўся і бела-чырвона-белы сцяг, асобнік захоўваецца ў Віленскім гістарычна-этнаграфічным музеі[9], аднак пэўных пацверджанняў гэтаму няма[3].

 
Паштоўка з бела-чырвона-белым сцягам часоў Беларускай Народнай Рэспублікі, 1920 г. На паштоўцы змешчаная цытата Францішка Багушэвіча

Напэўна, вытокі бела-чырвона-белага сцяга як нацыянальнага беларускага знаходзяцца ў часе складання беларускай нацыянальнай ідэі. У сярэдзіне ХІХ ст. да яе прыходзілі асобныя прадстаўнікі інтэлігенцыі, а перыяд складання прыпадае на канец XIX — пачатак XX ст. На час пасля Першай сусветнай вайны, калі з’явіўся шэраг новых незалежных дзяржаў, прыпадае і наступная хваля з’яўлення сцягоў, менавіта тады як дзяржаўныя былі зацверджаны польскі, эстонскі, цяперашні германскі (вядомы з 1832), літоўскі, югаслаўскі і іншыя сцягі. Пры гэтым можна прасачыць пераемнасць некаторых традыцыйных для пэўнага этнасу геральдычных выяў, колераў і спалучэнняў[10]. Пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года многія народы Расійскай імперыі абвясцілі свае правы на самавызначэнне, беларусы таксама заявілі пра самастойнасць — 25-27 сакавіка 1917 года ў Мінску адбыўся з’езд беларускіх нацыянальных арганізацый, які сфарміраваў Беларускі нацыянальны камітэт і даручыў яму ў кантакце з Часовым урадам распрацаваць пытанні аўтаноміі Беларусі. Тады быў бы натуральным і сцяг як увасабленне ідэі беларускай дзяржаўнасці, што і адбылося, але само стварэнне і час дакументамі не зафіксаваны[11], пра іх сведчаць успаміны ўдзельнікаў, запісаныя праз дзесяцігоддзі[3].

Часта ў літаратуры датай стварэння сцяга даецца 25 сакавіка 1917 года[12], што пэўна не правамерна[4]. Згадкі ўжывання бела-чырвона-белага сцяга беларусамі як нацыянальнай сімволікі вядомы з 1905, 1909[4] і 1912 гадоў[13]. Аўтарам эскіза сучаснага сцяга, зацверджанага ў 1917 годзе, лічыцца інжынер Клаўдзій Дуж-Душэўскі, інфармацыя паходзіць з яго ўспамінаў і патрабуе праверкі іншымі крыніцамі[13], але цяпер агульнапрынятая. Няма пэўнасці ці ведаў Дуж-Душэўскі ранейшую вексілалагічную традыцыю і папярэдняе ўжыванне сцяга нацыянальным рухам, але ва ўспамінах 1934 года ён адсылае яго колеры проста да «Пагоні»[14]:

  ... беларусы ўважалi сваiм дзяржаўным сьцягам той, што i лiтоўцы, гэта значыць белую Пагоню на чырвоным полi, але нацыянальнага сьцяга не было. Мне давялося зрабiць некалькi праектаў нацыянальнага сьцяга, i адзiн зь iх быў прыняты, менавiта: бела-чырвона-белы. Ад таго часу гэты сьцяг i лiчыцца за беларускi нацыянальны сьцяг  

Хуткае ўспрыняцце бела-чырвона-белага сцяга як нацыянальнага, напэўна, таксама можна тлумачыць яго адпаведнасцю сімволіцы колераў, колеравай гаме ў народнай традыцыі і мастацкім гусце. Белы і чырвоны характэрны беларускай традыцыйнай культуры, чырвоныя элементы на белай аснове лічацца самым распаўсюджаным спалучэннем у беларускім арнаменце[15]. Вытокі гэтых традыцый некаторыя даследчыкі бачаць у племянных часах славянскіх народаў і нават у светаўяўленнях старажытных індаеўрапейцаў[16][17], але крыніцы падобных сцвярджэнняў застаюцца невядомымі.

Выкарыстанне

Пачатак нацыянальнага руху. Беларуская Народная Рэспубліка

 
Картка з Усебеларускага з’езда 1917 года
 
Бела-чырвона-белы сцяг над менскім будынкам Народнага сакратарыята Беларусі (19—22 лютага 1918)

Бела-чырвона-белая сімволіка актыўна ўжывалася беларускім нацыянальным рухам канца XIX — пачатку XX стагоддзяў[10]. У 1909—1912 гадах стужкі гэтых колераў ужываліся студэнтамі-беларусамі ў Санкт-Пецярбургу[18]. У 1909—1917 гадах ім карысталіся некаторыя беларускія дэмакратычныя і незалежніцкія арганізацыі. У 1916 годзе бела-чырвона-белы сцяг мела арганізацыя «Сувязь незалежнасці і непадзельнасці Беларусі» пад кіраўніцтвам Вацлава Ластоўскага[18].

Пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года бела-чырвона-белым сцягам усё часцей карысталіся як сцягам беларусаў наогул. У сакавіку 1917 года значкі з малюнкам бел-чырвона-белага сцяга ўжо прадаваліся ў Мінску[18]. 5 жніўня 1917 года на 1-й сесіі Цэнтральнай рады беларускіх арганізацый у Мінску было пастаноўлена, што ўсе вайскоўцы-беларусы войска Расійскай імперыі мусяць насіць бела-чырвона-белую стужку як дадатковы знак адрознення[19]. Пад бела-чырвона-белымі сцягамі праходзілі з’езды беларускіх вайскоўцаў на франтах, у прыватнасці з’езд беларусаў-вайскоўцаў Паўночнага фронту ў Віцебску (кастрычнік 1917)[20]. 7 снежня 1917 года пад бела-чырвона-белымі сцягамі[21] ў Мінску адкрыўся Першы Усебеларускі з’езд, 18 снежня а 3-й гадзіне ночы разагнаны бальшавікамі. У часе адкрыцця з’езда бальшавік Людвіг Рэзаўскі запатрабаваў зняць бела-чырвона-белы сцяг і замяніць на сцяг чырвонага інтэрнацыяналу, у адказ на што дэлегаты абурыліся, два матросы пад рукі вывелі Рэзаўскага з залы, а сябра складу старэйшын з’езда генерал-лейтэнант Канстанцін Аляксееўскі падышоў да трыбуны і пацалаваў сцяг[22][23]. Напэўна з часу з’езда бела-чырвона-белы сцяг успрымаўся ў масавай свядомасці як нацыянальны сцяг беларусаў[18].

 
Удзельнікі Беларускай канферэнцыі ў Вільні (25—28 студзеня 1918)

Бела-чырвона-белы сцяг да канца студзеня 1918 года вісеў на будынку Цэнтральнай беларускай вайсковай рады ў Менску на вуліцы Паліцэйскай. На фотаздымку з Беларускай канферэнцыі 1918 года ў Вільні відаць бела-чырвона-белыя сцягі з вузкімі чорнымі палосамі абапал чырвонай паласы. Выказвалася думка, што палосы могуць быць цёмна-чырвонымі, але на чорна-белым фотаздымку ў такім выпадку не было рэзкага кантрасту паміж колерамі[24]. Бела-чырвона-белым сцягам карыстаўся Выканаўчы камітэт Рады Усебеларускага з’езда ў Мінску да прыходу германскіх войскаў (18—25 лютага 1918). 19 лютага 1918 года, па выгнанні бальшавікоў з Менску, бела-чырвона-белы сцяг быў змешчаны на будынку Народнага Сакратарыята Беларусі[25]. Урад Беларускай Народнай Рэспублікі карыстаўся сцягам як дзяржаўным, хоць фармальна зацверджаны ён быў толькі 5 жніўня 1918 года, а абвешчаны ў верасні 1918 года. Былі і іншыя праекты дзяржаўнага сцяга, а таксама варыяцыі на аснове бела-чырвона-белага.

У 1920 годзе сцягам як нацыянальным і дзяржаўным карысталіся кіраўніцтва Слуцкага паўстання і вайсковыя фарміраванні Булак-Балаховіча. У 1920 годзе ён стаў сцягам Беларускага асобнага батальёна ў складзе арміі Літвы (пасля далучэння Літвы да СССР сцяг канфіскаваны НКУС[26]). У 1920—1922 гадах факт існавання беларускага бела-чырвона-белага сцяга перашкодзіў праекту О. Гросвалдса[lv], які прапаноўваў падобны сцяг як дзяржаўны для незалежнай Латвіі[4].

Міжваенны перыяд

БССР

 
Праект герба БССР, прапанаваны мастаком Генадзем Змудзінскім, 1924 г.

У 1924—1928 гадах БССР фактычна не мела дзяржаўнага сцяга. Паводле ўспамінаў удзельнікаў канферэнцыі па рэформе беларускай мовы ў 1926 годзе, памяшканне ў Менску, дзе яна праводзілася, упрыгожвала бела-чырвона-белае сонца з пяццю бела-чырвона-белымі прамянямі[27]. У 1927 годзе абмяркоўваўся праект герба БССР, які агулам паўтараў герб СССР, але меў бела-чырвона-белую стужку замест чырвонай. Праект прайшоў некалькі інстанцый, аднак Прэзідыум ЦВК урэшце пастанавіў зрабіць стужку чырвонай[3]. Пры гэтым узорам для афіцыйна прынятай сімволікі БССР стала савецкая сімволіка Расіі[13].

Заходняя Беларусь

У 1921—1939 гадах бела-чырвона-белы сцяг актыўна ўжываўся нацыянальна-вызваленчым рухам у акупаванай Польшчай Заходняй Беларусі, як палітычнымі партыямі — Беларуская хрысціянская дэмакратыя, БСРГ, КПЗБ (напэўна, з палітычных меркаванняў)[3], так і непалітычнымі арганізацыямі — Таварыства беларускай школы[28]. Беларуская нацыянальная сімволіка ўжывалася ва ўсіх беларускіх школах і гімназіях, на мітынгах рабочых, беларускім студэнцтвам[7]. Швадрон уланаў арміі міжваеннай Польскай Рэспублікі, у якім служылі беларуска-літоўскія татары, меў двузубы белы вымпел з гарызантальнай чырвонай паласой, на якой размяшчаліся зялёная зорка і паўмесяц[29].

Малады заходнебеларускі паэт, будучы класік беларускай літаратуры, перакананы камуніст Максім Танк згадвае бела-чырвона-белы сцяг у сваім вершы «Ты чуеш, брат»[⇨] у 1930 годзе[30].

Іншыя краіны

 
Прадстаўнікі беларускай дыяспары ў Празе ў час юбілейнай вечарыны, прысвечанай 40-м угодкам з дня смерці В. Дуніна-Марцінкевіча

Бела-чырвона-белы сцяг працягваў выкарыстоўвацца беларускай супольнасцю ў Чэхаславаччыне, куды таксама пераехала Рада БНР. Сцяг выкарыстоўвала Беларуская грамада ў Празе (1920—1925), беларускае студэнцтва ў Празе[31].

Бела-чырвона-белымі сцягамі карысталіся беларускія культурніцкія і грамадска-палітычныя арганізацыі міжваеннай Латвіі. Беларусы Латвіі з нацыянальнымі сцягамі ўдзельнічалі ў маніфестацыі ў часе пахавання паэта Яна Райніса ў Рызе 15 верасня 1929 года[32].

Падчас нямецкай акупацыі 1941—1944 гадоў

 
Будынак гарадскога тэатра ў Менску, чэрвень 1943 года

Падчас нямецкай акупацыі 1941—1944 гадоў беларускія нацыянальныя колы, якія супрацоўнічалі з нацыстамі, карысталіся бела-чырвона-белым сцягам неафіцыйна, і беспаспяхова дамагаліся ад нямецкіх уладаў афіцыйнага прызнання нацыянальнай сімволікі. Прызнання не было да апошніх дзён акупацыі, пра што сведчыць распараджэнне Рэйхсміністра па акупаваных усходніх тэрыторыях ад 14 чэрвеня 1944 года[33]. Вядомае распараджэнне, быццам падпісанае гаўляйтарам Кубэ, пра дазвол карыстацца бела-чырвона-белым сцягам побач з германскай сімволікай «пры святкаваннях або для абазначэння беларускай нацыянальнасці», надрукаванае ў газеце «Раніца» (27 чэрвеня 1942), паводле вынікаў пазнейшых даследаванняў аказалася тагачаснай дэзінфармацыяй, вінаватых у якой акупацыйныя ўлады не знайшлі[34].

Бела-чырвона-белыя павязкі насілі члены Саюза беларускай моладзі. Паводле фотаматэрыялаў, часам такія апазнавальныя знакі ўжывалі ўдзельнікі аддзела Беларускай народнай самапомачы — Корпуса беларускай самааховы, створанага немцамі з мясцовых жыхароў для барацьбы з партызанскім рухам. Немцы самаахоўцам не давяралі і не ўзбройвалі, бо пасля атрымання зброі тыя часта пераходзілі на бок партызан, урэшце корпус быў расфарміраваны[30]. У апошні год перад вызваленнем Беларусі бела-чырвона-белыя сцягі выкарыстоўваліся на публічных мерапрыемствах, каб схіліць мясцовае насельніцтва на свой бок пасля паражэння на Курскай дузе і пералому ў вайне[30].

1950—1980-я гады

 
Манумент «Змагарам за вольную Беларусь» у Саўт-Рыверы, штат Нью-Джэрсі, ЗША. Усталяваны ў 1974 годзе на тэрыторыі Царквы Святой Ефрасінні Полацкай. Побач з помнікам 2 флагштокі: з беларускім бела-чырвона-белым і амерыканскім сцягамі

Бела-чырвона-белым сцягам карысталася беларуская эміграцыя. У некаторых гарадах з актыўнымі беларускімі асяродкамі ў Дзень Незалежнасці Беларусі (25 сакавіка, цяпер вядомы як «Дзень Волі») на адміністрацыйных будынках афіцыйна вывешваліся бела-чырвона-белыя сцягі. Рэгулярна ўздымаўся бела-чырвона-белы сцяг на будынку гарадской ратушы ў Брэдфардзе (Англія, Вялікабрытанія)[35], на быдынку ратушы горада Ошава (Канада)[36]. Да сёння ў Дзень Волі вывешваецца бела-чырвона-белы сцяг на будынку гістарычнага музея ў Саўт-Рыверы (Нью-Джэрсі, ЗША)[37].

У Беларусі пад бела-чырвона-белымі сцягамі выступалі ўдзельнікі пасляваеннага антысавецкага партызанскага руху і падполля — да іх ліквідацыі савецкімі ўладамі ў 1950-я гады. У 1960—1970-я гады беларускую нацыянальную сімволіку выкарыстоўвалі інтэлектуалы-гуманітарыі Акадэмічнага асяродку, разгромленага КДБ у 1974—1975 гадах, і мастакі-дысідэнты з творчага кола «На Паддашку»[38]. У 1985 годзе на будынку Мінскага мастацкага вучылішча два навучэнцы, Міхаіл Мірошнікаў і Юрый Макееў, вывесілі бела-чырвона-белыя сцягі. У выніку КДБ распачаў пераслед 6 чалавек, а Макееў мусіў спыніць навучанне[38].

Канец 1980-х — 1990-я гады

 
Антыкамуністычны мітынг 11 лістапада 1990 года ля Дома ўрада ў Мінску, арганізаваны Беларускім народным фронтам

У 1980-я гады, пасля пачатку дэмакратызацыі ў СССР, бела-чырвона-белы сцяг як нацыянальны быў ізноў уведзены ва ўжытак. Гэтаму спрыялі моладзевыя нефармальныя гістарычна-культурныя аб’яднанні і клубы («Талака», «Паходня», «Узгор’е» і інш.), Беларускі народны фронт «Адраджэньне»[39]. 30 кастрычніка 1988 года бела-чырвона-белыя сцягі ўзнялі ўдзельнікі першай масавай акцыі на «Дзяды», якая была жорстка разагнаная савецкімі ўладамі[39]. 19 лютага 1989 года пад бела-чырвона-белымі сцягамі на стадыёне «Дынама» ў Мінску адбыўся першы дазволены ўладамі БССР апазіцыйны палітычны мітынг[38]. Разам з тым савецкія ўлады працягвалі пераслед беларусаў (асабліва ў правінцыі) за выкарыстанне нацыянальнага сцяга[38].

 
Паштовая марка Беларусі, 1992

Вяртанне ў масавую свядомасць жыхароў Беларусі бела-чырвона-белага сцяга з гербам «Пагоня» як нацыянальных сімвалаў адбылося ў 1990 годзе разам з прыняццем Дэкларацыі аб дзяржаўным суверэнітэце. Пад гэтай сімволікай прайшлі красавіцкія і травеньскія стачкі рабочых Беларусі 1991 года. 24 жніўня 1991 года дэпутатка Галіна Сямдзянава ўнесла бела-чырвона-белы сцяг у Вярхоўны Савет Беларусі[40]. На наступны дзень, 25 жніўня, дэпутаты надалі Дэкларацыі аб дзяржаўным суверэнітэце статус канстытуцыйнага закона.

5 верасня 1991 года Мінскі гарадскі савет народных дэпутатаў прыняў рашэнне аб выкарыстанні ў Мінску нацыянальнай сімволікі — бела-чырвона-белага сцяга і герба «Пагоня» нароўні з дзяржаўнай сімволікай БССР. Рашэнне дзейнічала да 30 лістапада 2007 года, аднак сцяг не вывешваўся пасля рэферэндуму 1995 года. Аналагічнае рашэнне Радашковіцкага Савета дэпутатаў ад лістапада 1990 года працягвае дзейнічаць на 2021 год.

19 верасня 1991 года бела-чырвона-белы сцяг зацверджаны як Дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь. 11 снежня 1991 года Вярхоўны Савет Беларусі зацвердзіў Палажэнне «Аб Дзяржаўным бела-чырвона-белым сцягу Рэспублікі Беларусь»[41]. Распрацоўкай эталонаў дзяржаўнай сімволікі займалася адмысловая Камісія пры Прэзідыуме Вярхоўнага Савета, у якую ўвайшло больш за 20 чалавек: вядомыя гісторыкі, мастакі, дызайнеры, мастацтвазнаўцы (кіраўнік — Алег Трусаў). Неўзабаве бел-чырвона-белы сцяг быў узняты як сімвал незалежнай Беларусі над усімі прадстаўніцтвамі краіны за мяжой, а ў 1994 годзе каманда Беларусі ўпершыню выступіла пад ім на Алімпійскіх гульнях.

Пад гэтым сцягам прысягаў у 1994 годзе першы Прэзідэнт Беларусі Аляксандр Лукашэнка. Але пасля ініцыяванага ім рэферэндуму (14 траўня 1995) выкарыстанне бела-чырвона-белага сцяга як дзяржаўнага было спынена. Сцягам, як нацыянальным, працягнулі карыстацца некаторыя апазіцыйныя беларускія арганізацыі і нацыянальна-арыентаваная частка грамадства. На Віцебшчыне пасля рэферэндуму чалавек або група асоб пад імем «Мірон» пачалі вывешваць бела-чырвона-белыя сцягі ў цяжкадаступных месцах. Такія ж акцыі праводзіліся ў многіх рэгіёнах Беларусі[42].

XXI стагоддзе

 
«Марш за свабоду» ў Мінску 16 жніўня 2020 года

Увосень 2016 года актывісты сабралі больш за 10 тысяч подпісаў за наданне бела-чырвона-беламу сцягу статусу нематэрыяльнай гісторыка-культурнай каштоўнасці і перадалі іх у Міністэрства культуры. У Мінкультуры адказалі, што ў прадстаўленай прапанове «не ўтрымліваецца дакументальнага абгрунтавання і поўнай, дакладнай і якаснай фіксацыі графічнымі сродкамі элемента, якому прапануецца надаць статус гісторыка-культурнай каштоўнасці», а таксама неабходна правесці грунтоўнае навуковае даследаванне з мэтай выяўлення арыгінальных архіўных дакументаў і матэрыялаў[43]. У сакавіку 2018 года пад бела-чырвона-белымі сцягамі прайшло маштабнае святкаванне 100-годдзя абвяшчэння незалежнасці Беларускай Народнай Рэспублікі. У траўні гэтага ж года пад бела-чырвона-белымі сцягамі адбылося ўрачыстае адкрыццё помніка Тадэвушу Касцюшку ў Косаве[44], а ў верасні 2019 года — урачыстае адкрыццё помніка вялікаму князю Гедыміну ў Лідзе[45].

 
Бела-чырвона-белы сцяг з Пагоняй, які выкарыстоўваецца дэмакратычнай апазіцыяй у 2020 годзе

Бела-чырвона-белыя сцягі шырока ўжываюцца ў часе пратэстаў у Беларусі ў 2020—2021 гадах. Як адзначыў палітолаг Арцём Шрайбман, бела-чырвона-белы сцяг стаў агульным сімвалам пратэсту, напоўніўся зусім іншым сэнсам, чым ён меў раней. Раней ён меў сэнс нацыянальны, цяпер — агульнадэмакратычны, антыаўтарытарны[46].

Крытыка

Праціўнікі нацыянальнага адраджэння карысталіся фактам ужывання сцяга беларускімі арганізацыямі ў часы акупацыі для дыскрэдытацыі апанентаў, звінавачваючы іх у фашызме. Распаўсюджвалася інфармацыя, што бела-чырвона-белыя нарукаўныя павязкі насіла акупацыйная паліцыя. Тое ж адбывалася ў часы Другой сусветнай вайны з нацыянальнай сімволікай іншых акупаваных краін, цяперашнія сцягі ўжывалі арганізацыі і фарміраванні калабарацыяністаў Бельгіі, Латвіі, Літвы, Нарвегіі, Нідэрландаў, Расіі, Украіны, Францыі, Эстоніі, іншых краін Еўропы і Азіі[40]. Сучасным італьянскім сцягам карыстаўся фашысцкі рэжым Мусаліні, побач або ў спалучэнні з уласнай сімволікай.

Прапагандысты рэжыму Аляксандра Лукашэнкі карыстаюцца напрацоўкамі савецкай прапаганды[47]. Узмацнілася прапаганда з пачаткам пратэстаў у 2020 годзе, асабліва пасля выбараў і падзей 9—11 жніўня, калі бела-чырвона-белы сцяг сталі масава ўжываць удзельнікі пратэсту. Дырэктар Інстытута гісторыі НАНБ Вячаслаў Даніловіч заявіў, што ў гады Вялікай Айчыннай вайны гэты сцяг быў процістаяннем з Савецкім Саюзам, савецкімі партызанамі. Ён звязвае сцяг з пазіцыяй беларускіх нацыянальных калабарацыяністаў, якія хацелі стварыць нейкую беларускую дзяржаву, але пад нямецкім пратэктаратам[48]. Яго выказванне было негатыўна характаразавана беларускай гістарычнай супольнасцю[49]. Сам Лукашэнка называў бела-чырвона-белы сцяг калабарацыянісцкім і прафашысцкім[50].

У культуры

Бела-чырвона-белы сцяг згадваецца літаратурнымі і музычнымі творамі, у выяўленчым мастацтве.

Сцяг згадваецца ў вершах «Ваяцкі марш» (1919) Макара Краўцова (пакладзены на музыку Уладзімірам Тэраўскім, гімн Беларускай Народнай Рэспублікі пад назвай «Мы выйдзем шчыльнымі радамі»), «Покліч» (1920) Уладзіміра Жылкі, «Ты чуеш, брат…» (1930) Максіма Танка, «Беларускі сцяг» Пятра Сакола[51], «Моладзі» Алеся Мілюця[52], шэрагу вершаў 1943—1944 гадоў Алеся Змагара[53], «Наш сьцяг» (1942) Ларысы Геніюш[54], «25 сакавіка» Рыгора Барадуліна[55], праекце гімна Беларусі «Жыві, Беларусь!» (словы Уладзіміра Някляева[56], музыка Васіля Раінчыка), песні «Наўздагон» (словы Леаніда Пранчака, музыка Васіля Раінчыка[57]), «Сцяг» Уладзіміра Някляева (пакладзены на музыку Змітром Вайцюшкевічам[58]), «Родны сцяг» Сяргея Панізніка (пакладзены на музыку хорам «Унія»), «Я люблю, калі сьвеціць сонца…» Міхала Анемпадыстава[59] (пакладзены на музыку ў 1996 годзе гуртом «Новае Неба»).

 

Няхай жыве магутны, смелы
Наш беларускі вольны дух.
Штандар наш бел-чырвона-белы,
Пакрый сабой народны рух.

— «Ваяцкі марш» (1919) М. Краўцоў
 
 

Пад штандар бел-чырвона-белы
Гартуйся, раць, адважна, смела,
Адважных, храбрых ваяроў!»[60]

— «Покліч» (1920) У. Жылка
 
 

Глядзіце ў будучыню смела!
Настаў доўгачаканы час,
Пад сцягам бел‑чырвона‑белым
Чакае перамога нас.[61]

— «Ты чуеш, брат…» (1930) М. Танк
 
 

Светлым полем я нясу
агнявую паласу:
як маланка, нада мной
зіхаціць над галавой
сцяг мой вольны,
сцяг мой смелы,
сцяг мой бел-чырвона-белы.[62]

— «Родны сцяг» С. Панізнік
 

Падобная сімволіка

На мантыях праваслаўных архірэяў

Бела-чырвона-белая стужка — абавязковы элемент манаграм, або вензеляў, іерархаў некаторых Памесных Цэркваў (у т.л. БПЦ, РПЦ, УПЦ) пачынаючы ад епіскапа[63]. За аснову вензеляў узята традыцыйная архірэйская мантыя, праз якую ідзе тры бела-чырвона-белыя стужкі, яны называюцца «струменямі» або «крыніцамі» (царк.-слав: струи або источники) і сімвалізуюць святло Старога і Новага Запаветаў, якое павінен прапаведаваць архірэй[63]. Форма мантый архірэяў у свой час была перанята ад урачыстага адзення візантыйскіх імператараў, якое было аздоблена залатымі і сярэбранымі нашыўкамі[63]. Пачаткова і «струмені» на мантыях былі з залатых і сярэбраных нітак, у паслядоўнасці срэбра-золата-срэбра, на мантыях канстанцінопальскіх патрыярхаў так было да XVI стагоддзя[64]. Такая аздоба была задарагой нават для Візантыі, даволі рана там пачалі ўжываць таннейшыя матэрыялы, замест золата пурпурны, а замест срэбра — белы ядваб[64].

Для Русі і ядваб быў задарагі, епіскапы Кіеўскай мітраполіі пачалі ўжываць іншыя тканіны белага і чырвонага (радзей сіняга) колераў. Сіні ўжываўся, бо пурпур — сумесь чырвонага і сіняга[64]. Першае пэўна зафіксаванае сведчанне ўжыванне «струменяў» на мантыях архірэяў Кіеўскай мітраполіі вядома з XII стагоддзя, яно захавалася да XX стагоддзя на мошчах наўгародскага архіепіскапа Іаана, памерлага ў 1185 годзе і было знішчана ў першыя гады савецкай улады. Такая мантыя на Іаане зафіксавана захаванай да цяперашняга часу яго драўлянай разьбяной фігурай, вырабленай у 1559 годзе[64]. Да канца XVI стагоддзя захавалася дужа мала выяўленчых крыніц, каб прасачыць развіццё элементаў архірэйскага аддзення, але можна думаць, што традыцыя «струменяў» не перапынялася і такія мантыі былі ў сучаснікаў Іаана, полацкіх і тураўскіх архірэяў[64].

З XVII стагоддзя, дзякуючы папулярнаму ў Рэчы Паспалітай партрэтнаму жанру, дайшло шмат выяў тагачасных царкоўных іерархаў, часта на іх мантыях бачны традыцыйныя бела-чырвона-белыя «струмені», былі яны не толькі на мантыях праваслаўных, але і грэка-каталіцкіх іерархаў, бо візантыйская традыцыя — падмурак абедзвюх гэтых цэркваў[64], а таксама іерархаў-старавераў[65]. У XVIII—XIX стагоддзях «струмені» усё часцей з’яўляюцца на іконах з выявамі святых-епіскапаў[65], вядомы такія іконы са Святым Мікалаем, епіскапам мірлікійскім, Святымі Мітрафанам і Ціханам, епіскапамі варонежскімі, Святым Георгіем, архіепіскапам магілёўскім[66].

Такім чынам, спалучэнне белага і чырвонага ў адпаведнай паслядоўнасці добра вядома здаўна, аднак, на думку Д. Лісейчыкава, было б «наіўным і няправільным» звязваць колеры аздаблення архірэйскага адзення з колерамі беларускага нацыянальнага сцяга[66].

Іншае

Зноскі

  1. ЭГБ у 6 т. Т. 1., 1993, с. 391
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 ЭГБ у 6 т. Т. 1., 1993, с. 393
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 3,7 Насевіч, 1995
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Басаў, Куркоў, 1994, с. 18
  5. Анатоль Грыцкевіч. Бітва пад Оршай 8 верасня 1514 года // Спадчына. № 6, 1992.
  6. Шаланда, 2014, p. 59
  7. 7,0 7,1 ЭГБ у 6 т. Т. 1., 1993
  8. Басаў, Куркоў, 1994, с. 18-19
  9. Цітоў А. Наш сімвал — Пагоня: Шлях праз стагоддзі. — Мн.: Полымя, 1993.
  10. 10,0 10,1 Шаланда, 2019, с. 6
  11. Харэўскі С. Клаўдзій Дуж-Душэўскі. Сцяг // Наша Ніва. № 6, 1998. С. 15.
  12. Геслер; Амерыканскі «Флаг-бюлетэнь»
  13. 13,0 13,1 13,2 Шаланда, 2019, с. 7
  14. Слуцкі збройны чын 1920 г. у дакументах і ўспамінах / Укл. А. Гесь, У. Ляхоўскі, Ул. Міхнюк. — Мінск: Энцыклапедыкс, 2001. С. 272.
  15. Фадзеева, 1989, с. 36
  16. ЭГБ у 6 т. Т. 1., 1993, с. 392
  17. Иванов В. В. Цветовая символика в географических названиях в свете данных типологии (К названию Белоруссии) // Балто-славянские исследования. 1980. — М., 1981. — С. 166.
  18. 18,0 18,1 18,2 18,3 Басаў, Куркоў, 1994, с. 19
  19. Турук, 1921, с. 95
  20. Варлыга, 1964, с. 142
  21. Ляшко М. На АНТ расказалі пра Першы Усебеларускі з’езд, але абрэзалі бела-чырвона-белы сцяг, Наша Ніва, 11 снежня 2017 г.
  22. Белорусская рада № 7, 10 декабря 1917 (руск.) . Белорусская рада. Архівавана з першакрыніцы 14 снежня 2020. Праверана 14 снежня 2020.
  23. Макар Краўцоў пра Ўсебеларускі зьезд. pawet.net. Архівавана з першакрыніцы 16 снежня 2020. Праверана 16 снежня 2020.
  24. Басаў, Куркоў, 1994
  25. Латышонак А. Дзяржаўная сімволіка Беларускай Народнай Рэспублікі // Салдаты БНР. — Беласток-Вільня, 2009.
  26. Сцягі БНР (руск.) . Vexillographia.ru. Праверана 11 верасня 2010.
  27. Басаў, Куркоў, 1994, с. 22—23
  28. Вашкевіч А. Нашы сцягі над Заходняй // Arche. № 4 (55), 2007. (гл. тэкст)
  29. Вячорка В. «Кроў лягла чырвонай паласой» // З гісторыяй на «Вы»: Публіцыстычныя артыкулы. — Менск: Беларусь, 1991. С. 355—369.
  30. 30,0 30,1 30,2 Рудак, 2020
  31. «Праграма Каліноўскага» 100 год таму. Як беларускія студэнты вучыліся ў Еўропе. tut.by (23 кастрычніка 2020). Архівавана з першакрыніцы 5 студзеня 2021. Праверана 5 студзеня 2021.
  32. К. Езавітаў Беларуская меншасьць у Латвіі ніколі не забудзе Яна Райніса! // Беларуская школа ў Латвіі. — 1932. — № 4 (14). — С. 193.
  33. Цітоў, 1999, с. 156
  34. Цітоў, 1999, с. 155
  35. Наталля Гардзіенка Эміграцыйная гісторыя ў асобах. 5 жніўня. Мацей Райцэўскі. hardzin.livejournal.com (5 жніўня 2012). Архівавана з першакрыніцы 30 лістапада 2018. Праверана 30 лістапада 2018.
  36. Наталля Гардзіенка Эміграцыйная гісторыя ў падзеях. 16 верасня. Беларусы Ашавы. hardzin.livejournal.com (16 верасня 2012). Архівавана з першакрыніцы 30 лістапада 2018. Праверана 30 лістапада 2018.
  37. Бел-чырвона-белы сцяг залунаў і ў ЗША: у Саўт-Рыверы ўрачыста адзначылі Дзень Волі — фотафакт. nashaniva.by/images.google.by (24 сакавіка 2013). Архівавана з першакрыніцы 30 лістапада 2018. Праверана 30 лістапада 2018.
  38. 38,0 38,1 38,2 38,3 Лялькоў І., 2002
  39. 39,0 39,1 Басаў, Куркоў, 1994, с. 26
  40. 40,0 40,1 50 фактаў за бел-чырвона-белы сцяг. Радыё свабода. Праверана 22 студзеня 2014.
  41. s:Заканадаўчыя акты аб дзяржаўнай сімволіцы Рэспублікі Беларусь (1992)
  42. afn.by
  43. Мінкульт адказаў наконт надання БЧБ-сцягу статуса гісторыка-культурнай каштоўнасці
  44. Першы ў Беларусі помнік Тадэвушу Касьцюшку ўрачыста адкрылі ля Косава (бел. (тар.)) . svaboda.org (12 траўня 2018). Праверана 31 студзеня 2021.
  45. У Лідзе ўрачыста адкрылі помнік князю Гедзіміну (бел. (тар.)) . svaboda.org (7 верасня 2019). Праверана 31 студзеня 2021.
  46. Радыё Свабода
  47. Usau, Pavał (2007): Ideology of Belarusian State Propaganda Mechanisms. In: Pejda, Marta: Hopes, Illusions, Perspectives. Belarusian Society. East European Democratic Centre / University of Wisconsin — Madison. P. 40-45.
  48. nashaniva.by
  49. nashaniva.by
  50. blr.belta.by
  51. Пётра Сакол. Беларускі сьцяг / Студэнская думка, 1925. — № 1. — с. 1
  52. Скрыжалі памяці: З творчай спадчыны пісьменнікаў Беларусі, якія загінулі ў гады Другой сусветнай вайны. У 3 кн. Кн. 2 / уклад., біягр. давед. пра аўт. і камент. А. Бельскага. — Мн.: Бел. кнігазбор, 2005. — 656 с. — с. 320
  53. Алесь Змагар. Да згоды. Кліўлянд, Выдавецтва Літаратурнай Сустані «Баявая Ўскалось», 1962.
  54. Ларыса Геніюш. Наш сьцяг
  55. Рыгор Барадулін. 25 Сакавіка
  56. «Жыві, Беларусь!» Гімн на словы Някляева // «Наша Ніва», 26 сьнежня 2010.
  57. Анжаліка Агурбаш спела пра герб «Пагоня».
  58. Пэрсанальны сайт Зьмітра Вайцюшкевіча. Праверана 9 красавіка 2011.
  59. Міхал Анемпадыстаў. Я люблю, калі сьвеціць сонца…
  60. Верш «Покліч»
  61. Максім Танк. Дзённік
  62. А пісар земскі...: Вершы. — Мн.: Маст. літ., 1994. — 142 с.: іл.
  63. 63,0 63,1 63,2 Лісейчыкаў, 2020, с. 32
  64. 64,0 64,1 64,2 64,3 64,4 64,5 Лісейчыкаў, 2020, с. 33
  65. 65,0 65,1 Лісейчыкаў, 2020, с. 34
  66. 66,0 66,1 Лісейчыкаў, 2020, с. 35

Літаратура