Раман Паланскі

Рама́н Пала́нскі[К 1] (англ.: Roman Polanski, польск.: Roman Polański; імя пры нараджэнні Ра́ймунд Ро́ман Цьеры Ліблінг, польск.: Rajmund Roman Thierry Liebling; 18 жніўня 1933, Парыж) — польска-французскі кінарэжысёр, сцэнарыст, кінапрадзюсар і акцёр.

Раман Паланскі
Roman Polański
Roman Polanski 2011.jpg
Раман Паланскі ў 2011 годзе.
Імя пры нараджэнні Раймунд Раман Ліблінг
Дата нараджэння 18 жніўня 1933(1933-08-18)[1][2][…] (88 гадоў)
Месца нараджэння
Грамадзянства
Бацька Рышард Паланскі[d]
Маці Буля Ліблінг[d]
Жонка Эмануэль Сенье[d]
Дзеці Маргана Паланскі[d], Элвіс Паланскі[d] і Paul Richard Polanski[d]
Адукацыя
Прафесія кінарэжысёр, акцёр, кінапрадзюсар, сцэнарыст, пісьменнік, характарны акцёр, кінаакцёр, тэатральны рэжысёр
Кар’ера 1953 — наш час
Узнагароды «Оскар» (2003)
«Залатая пальмавая галіна» (2002)
«Залаты глобус» (1975)
«Залаты леў» (1993)
«Залаты мядзведзь» (1966)
«Сярэбраны мядзведзь» (1965, 2010)
«Еўрапейская кінапрэмія» (1999, 2006, 2010 — тройчы)
«BAFTA» (1975, 2003 — двойчы)
«Сезар» (1980 — двойчы, 2003 — двойчы, 2011, 2012, 2020 — двойчы)
«Гоя» (2003)
IMDb ID 0000591
Commons-logo.svg Раман Паланскі на ВікіСховішчы

Бацькі Паланскага польска-яўрэйскага паходжання. Яны пераехалі з Парыжа ў Кракаў у 1937 годзе, дзе пасля пачатку Другой сусветнай вайны аказаліся ў Кракаўскім гета[en]. Падчас вайны маці і бабуля Паланскага загінулі ў Асвенціме, дзядзька быў забіты ў Бухенвальдзе. Раману ўдалося ўцячы, і доўгі час ён жыў у прыёмных сем’ях пад іншымі імёнамі.

Паланскі працаваў у Вялікабрытаніі (1963—1967), ЗША (1968—1976) і Францыі (пасля 1977 года). Свой першы поўнаметражны фільм «Нож у вадзе[en]» (1962) ён зняў у Польшчы. Фільм атрымаў намінацыю на «Оскар» як Найлепшы фільм на замежнай мове[en]. У Вялікабрытаніі Паланскі зняў тры фільмы, пачынаючы з «Агіды[en]» (1965). У 1968 годзе ён пераехаў у ЗША, дзе зняў фільм жахаў «Дзіця Размары[en]», атрымаўшы за яго намінацыю на «Оскар» за найлепшы адаптаваны сцэнарый[en].

Асабістае жыццё кінарэжысёра было насычана трагічнымі падзеямі. Пераломны момант у жыцці Паланскага адбыўся ў 1969 годзе, калі яго цяжарная жонка, актрыса Шэран Тэйт, была па-зверску забітая чальцамі «сям’і Мэнсана[en]». У 1976 годзе Паланскі атрымаў французскае грамадзянства. У 1977 годзе 13-гадовая амерыканская фотамадэль Саманта Гейлі абвінаваціла яго ў згвалтаванні. 31 студзеня 1978 года, не чакаючы выраку суда, рэжысёр збег з ЗША ў Лондан, а затым у Францыю.

Часта асноўнымі тэмамі ў творчасці рэжысёра называюць гвалт, смерць і вуаерызм[en]. Фільмаграфія Паланскага[en] налічвае 22 поўнаметражныя фільмы. Ён з’яўляецца ўладальнікам «Залатой пальмавай галіны» Канскага кінафестывалю (2002), «Залатога мядзведзя[en]» Берлінскага кінафестывалю (1966), «Залатога льва» Венецыянскага кінафестывалю за прыжыццёвыя дасягненні, «Оскара», «Сезара», «Залатога глобуса» і прэміі «BAFTA» за найлепшую рэжысуру, а таксама «Еўрапейскай кінапрэміі» за найлепшы фільм, рэжысуру і ўклад у развіццё кіно[5].

Раннія гадыПравіць

Раймунд Раман Цьеры Ліблінг нарадзіўся ў Парыжы ўвечары 18 жніўня 1933 года. Яго бацькамі былі Мойзеш Ліблінг (1903—1983) і Була Ліблінг (у дзявоцтве Кац-Прэдборска; 1900—1943). Бацька Рамана быў польскім яўрэем. Ён нарадзіўся ў Кракаве, а ў канцы 1920-х гадоў развёўся і з’ехаў у Парыж, каб стаць мастаком[6][7]. Там Мойзеш працаваў на фабрыцы па вытворчасці грампласцінак[8]. Пасля яго засталіся шэсцьдзесят — семдзесят «вялізных» партрэтаў, напісаных у абстрактным стылі[6]. Паводле слоў аднаго з яго сяброў, Мойзеш быў «даравання сціплага», затое «вельмі адданы сваёй справе». Бацькі Булы былі родам з Расіі — яе бацька быў яўрэем, а маці каталічкай, яе сям’я была дастаткова забяспечанай. Першапачаткова Була жыла ў Польшчы, а затым у Парыжы, дзе яна выйшла замуж і нарадзіла дачку Анет[7]. Була была высокага росту, «элегантная брунэтка», заўсёды была апранута па модзе, насіла капялюш-таблетку і гаржэтку з лісінага футра, «якую здымала толькі ў самую спякоту»[9]. Була развялася са сваім першым мужам пасля таго, як у яе завязаўся раман з Мойзешам, за якога яна выйшла замуж увосень 1932 года. Мойзеш і Була не прытрымліваліся якой-небудзь веры[10][11]. Сям’я пасялілася на трэцім паверсе дома нумар 5 па ру Сен-Юбер[6]. Да 1933 года Мойзеш стаў шкадаваць аб сваім ад’ездзе з Польшчы, у лісце свайму малодшаму брату Стэфану ён пісаў, што, «пражыўшы некалькі гадоў у французскай сталіцы, усё яшчэ адчувае сябе чужынцам»[12].

 
Брамы, якія вядуць у Кракаўскае гета (каля 1941 года).

На пачатку 1937 года Ліблінгі пераехалі ў Кракаў[11][13]. Гэта павінна было абараніць іх ад росту антысеміцкіх настрояў у Францыі[10]. Яны жылі ў шматкватэрным доме на вуліцы Баляслава Камароўскага, 9[13][14]. Мойзеш знайшоў часовую працу, ён быў дапаможным працоўным на будоўлі і працаваў у сталярных майстэрнях. Пазней адкрыў сталярную майстэрню, дзе прадаваў попельніцы, лялькі, фігуркі Панны Марыі і святых. З сынам і Анет ён абыходзіўся груба[14]. Вядома, што Мойзеш ганарыўся сваёй знешнасцю і заўсёды «франтавата апранаўся», быў сумленным і адказным, але ў той жа час быў грубым і раздражняльным[12]. Ромэк (памяншальнае ад імя Раман, так яго звалі ў дзяцінстве і юнацтве[15][16]) быў складаным і раздражняльным дзіцём, часта крыўдзіўся і злаваўся[11]. Паводзіны бацькі і цяжкая атмасфера, створаная ім у доме, азмрочвалі яго ранняе дзяцінства[9]. У верасні 1938 года Рамэка аддалі ў дзіцячы садок, дзе ён прабыў роўна адзін дзень. Яго выгналі за тое, што ён сказаў адной з дзяўчынак «Пацалуй мяне ў зад» (польск.: Pocałuj mnie w dupę). Праз гады дырэктарка садка прыгадвала: «Я ніяк не магла яго раскусіць. Альбо ён быў поўны крэтын, альбо геній»[17]. Першым фільмам, які запомніў Ромэк, быў «Улюбёныя[en]» (1938), на які ён пайшоў разам з сястрой[18].

Пасля пачатку Другой сусветнай вайны становішча сям’і значна пагоршылася. Мойзеш Ліблінг застаўся ў Кракаве, а жонку, сына і падчарку ён адправіў у Варшаву[15][19]. Аднак неўзабаве ўся сям’я пераехала да Марыі Ліблінг (бабулі Ромэка) у Казімеж[en], дзе Ромэк пайшоў у школу[20]. Там ён убачыў кінапраектар[en], які зацікавіў яго[21][18]. Праз некалькі тыдняў Ромэк перастаў наведваць заняткі з-за таго, што акупацыйныя ўлады забаранілі яўрэйскім дзецям хадзіць у школу[22]. Ліблінгі апынуліся ў Кракаўскім гета[en], створаным у Падгужэ[pl], і жылі на рагу вуліц Паркавая і Рэнкаўка, дзелячы адну кватэру з трыма іншымі сем’ямі[23][24]. Маці Ромэка працавала прыбіральшчыцай на Вавелі, які быў ператвораны ў рэзідэнцыю генерала-губернатара[en] Ганса Франка, а бацька быў вымушаны працаваць на заводзе па вытворчасці боепрыпасаў[25]. У першыя гады вайны з-за рэгулярных змяненняў тэрыторыі гета, іх сям’ю часта перасялялі[26]. У лютым 1943 года Була і Марыя Ліблінг былі дэпартаваныя ў Асвенцім, дзе і загінулі[27][28], Була была на чацвёртым месяцы цяжарнасці[29]. Неўзабаве быў дэпартаваны ў Бухенвальд і там забіты да смерці дзядзька Ромэка, Бернард[29].

  Дзеці па сутнасці сваёй — аптымісты. Пасля кожнага рэйду фашыстаў я казаў сабе, што ўсё ўладзіцца.
паводле ўспамінаў Рамана Паланскага пра дзяцінства ў Кракаўскім гета[30]
 

Ромэк часта пакідаў гета, перабіраючыся на іншы бок праз дзіркі ў плоце з калючага дроту[21][31]. Часам ён глядзеў прапагандысцкія фільмы і нямецкую кінахроніку[21][31]. Ромэк быў сведкам ліквідацыі гета 14 сакавіка 1943 года[32]. Мойзеш Ліблінг дапамог сыну збегчы, прарабіўшы раніцай дзірку ў плоце, і выкарыстаў свае зберажэнні, каб укрыць яго ў каталіцкай сям’і[33]. Першапачаткова хлопчык хаваўся пад імем Раман Вільк[34]. Пазней Ромэку дала прытулак сям’я Путэк, але прабыў ён у іх нядоўга[35]. З лета 1943 года ён жыў у вёсцы Высока, прыблізна за трыццаць кіламетраў ад Кракава, у Вадавіцкім павеце, у доме сям’і Бухала на схіле гор Татраў[36]. Муж і жонка Бухала былі вельмі беднымі і выхоўвалі трох сваіх дзяцей, а паколькі Ромэк не меў дакументаў, ён не мог вучыцца і таму працаваў на сямейным участку. З ежы ў іх была толькі чарвівая бульба, а калі скончылася і яна, сужэнцы варылі булён з палявых кветак, запякалі пацукоў, а аднойчы падалі на абед вараную драўняную кару[36]. Ромэк быў у сям’і Бухала да восені 1944 года, пасля чаго вярнуўся ў Кракаў, каб зноў далучыцца да сям’і Путэк[37][38]. Пасля таго, як Чырвоная армія ўвайшла ў Кракаў 19 студзеня 1945 года, ён некаторы час бадзяўся па горадзе[39]. Затым жыў са сваім дзядзькам Стэфанам Ліблінгам, якога выпадкова сустрэў на вуліцы, а калі адносіны між імі сапсаваліся, жыў з іншым дзядзькам — Давідам Ліблінгам, які дзяліў кватэру з сям’ёй Гаровіц, у тым ліку з будучым фатографам Рышардам Гаровіцам[en][40][41]. Раман вельмі позна навучыўся чытаць, нават у трынаццаць гадоў не мог чытаць бегла, не ведаў, як правільна расстаўляць націскі ў словах, а на пытанні адказваў «з хітрым, лісіным позіркам». Некаторыя члены яго сям’і лічылі, што хлопчык не зусім пры сваім розуме, нехта думаў, што ён пакутаваў ад сіндрому дэфіцыту ўвагі[en][42]. Не надзелены класічнай мужчынскай прывабнасцю, ён меў сарданічнае[en] абаянне. З дзяцінства быў завадатарам у сваёй кампаніі і часта быў у цэнтры ўвагі як равеснікаў, так і старэйшага акружэння[43]. У пазнейшыя гады, калі Паланскі ўжо стаў знакамітым рэжысёрам, многія адзначалі як «незвычайны шарм», які зыходзіў ад яго, так і фанабэрыстасць[44].

Мойзеш Ліблінг, якога адправілі ў канцлагер Маўтхаўзен[en][32], перажыў вайну[45]. 21 снежня 1946 года ён ажаніўся з Вандай Заячкоўскай і пад яе ўплывам змяніў сваё імя на Рышард Паланскі — Раман таксама змяніў сваё прозвішча на Паланскі, але на працягу некаторага часу пасля вайны ён усё яшчэ выкарыстоўваў прозвішча Вільк[46]. Анет таксама перажыла вайну і, вярнуўшыся з Асвенціма, з’ехала ў Парыж[47]. Раман, у якога былі больш цёплыя адносіны з маці і які за час вайны прывык да незалежнасці, не падтрымліваў блізкіх адносін з бацькам ці маладой мачахай і не жыў з імі, а здымаў пакоі ў розных сем’яў[47]. Нягледзячы на рэпетытарства, у школе ён вучыўся дрэнна і атрымліваў добрыя адзнакі толькі па маляванні[48]. Пасля пачатковай школы ён некаторы час, да задавальнення свайго бацькі, наведваў прафесійна-тэхнічную вучэльню, каб стаць інжынерам-электрыкам, але ў яго не было матывацыі вучыцца[49].

Летам 1945 года Раман далучыўся да скаўцкага руху, дзе нягледзячы на свой кволы целасклад атрымаў прызнанне сярод сваіх выхавацеляў і калег дзякуючы сваёй энергічнай працы[48]. У летнім лагеры ў Памераніі ў 1946 годзе ён набыў папулярнасць, расказваючы гісторыі ля вогнішча і разыгрываючы розныя сцэны, — як ён сам прызнаўся ў сваёй аўтабіяграфіі 1984 года, тады ён і ўсвядоміў сваё пакліканне[50]. Ён таксама захапляўся кіно і тэатрам; разам са сваім новым сябрам Пятром Віноўскім ён збіраў плакаты, праграмкі з кадрамі і анатацыямі фільмаў[51]. Аднак пасля вайны ён першапачаткова планаваў звязаць сваю будучыню з прафесійным веласпортам і на працягу некалькіх гадоў узмоцнена практыкаваўся ў гэтай справе, у асноўным ездзіў па маршруце Кракаў — Закапанэ[pl]. Паланскі сышоў са спорту пасля траўміруючай падзеі ў чэрвені 1949 года: кракаўскі серыйны забойца Януш Дзюба заманіў яго ў адасобленае месца пад маркай продажу ровара, а затым жорстка збіў і абрабаваў[52][53]. Пасля доўгага акрыяння Паланскі адмовіўся ад веласпорту і засяродзіў свае інтарэсы і планы выключна на акцёрскай ігры[54].

Кінакар’ераПравіць

Пачатак акцёрскай кар’ерыПравіць

У 1948 годзе Раман Паланскі пазнаёміўся з Марыяй Білізанкай[pl], дырэктаркай дзіцячай тэатральнай трупы «Wesoła Gromadka» ў Кракаве. Ён трапіў у калектыў трупы, а пазней таксама іграў у Нацыянальным тэатры юных гледачоў (цяпер тэатр «Багатэля[pl]»), дзе выканаў ролі Зака ў «Фарфурцы каралевы Боны» (1948) у пастаноўцы Білізанкі і пастуха Вані ў «Сыне палка[ru]» (1948) пад кіраўніцтвам Юзэфа Карбоўскага[pl]. Апошняя роля прынесла яму прызнанне на Варшаўскім фестывалі савецкага мастацтва ў 1950 годзе. Ён таксама з’явіўся ў п’есе Гвідана Міклашэўскага[pl] «Цырк Тарабумба» (1950), пастаўленай у тэатры «Гратэска[pl]»[55]. У той час пры любой магчымасці Раман стараўся наведаць усе тэатральныя пастаноўкі і оперы ў горадзе. Ён бачыў усе польскія пастаноўкі Стрындберга, Гальдоні, О’Ніла[56].

У 1951 годзе ён перайшоў у Дзяржаўную сярэднюю школу вытанчаных мастацтваў у Кракаве, адкуль быў выключаны ў лютым 1952 года[57] пасля таго, як уступіў у канфлікт з дырэктарам школы Уладзімежам Ходысам[pl][58]. Раман працягнуў навучанне ў якасці вольнага слухача ў мастацкай школе ў Катавіцах, куды ён ездзіў з Бытама[59]. Там ён атрымаў атэстат аб сярэдняй адукацыі, нягледзячы на тое, што старшынёй экзаменацыйнай камісіі стаў Ходыс, які пасля тыдня знясільваючых экзаменаў загадаў Паланскаму прыехаць у Кракаў па атэстат, а затым моўчкі кінуў яго яму праз стол[41].

У 1953 годзе адбыўся акцёрскі дэбют Паланскага ў кіно, Раман выканаў эпізадычную ролю Генека «Малога» ў фільме «Тры аповесці» (1953). Рэжысёрам навелы, у якой зняўся Паланскі, быў Конрад Налецкі[pl][60][61]. Хоць фільм не меў вялікага поспеху, дзякуючы яму Паланскі сустрэў дэкана Лодзінскай кінашколы[en] Антонія Багдзевіча[pl], які выступаў мастацкім кіраўніком на здымках фільма, і Анджэя Вайду, вучня гэтай школы, які павінен быў зняць чацвёртую навелу, чаго ў выніку не адбылося[60]. Нягледзячы на гэта, кіраўнікі акцёрскіх школ Кракава і Варшавы не хацелі прымаць Паланскага афіцыйна з-за яго невысокага росту і хлапечай знешнасці, а неафіцыйна, верагодна, з-за яго дзёрзкага характару[62][63]. Каб пазбегнуць трохгадовай вайсковай службы, Паланскі беспаспяхова спрабаваў паступіць у Ягелонскі ўніверсітэт і Акадэмію Фізічнага Выхавання імя Браніслава Чэха[pl] ў Кракаве па розных спецыяльнасцях. Затым ён планаваў збегчы на Захад — ён збіраўся даплысці на лодцы да Борнхальма або схавацца пад столлю вагона МаскваПарыж[63][64].

Далей Раман зняўся ў ролі Мундэка ў фільме Анджэя Вайды «Пакаленне[pl]» (1954). Падчас здымкаў Раман стараўся ўнікаць ва ўсе тонкасці стварэння фільма, часта распытваў Вайду пра тэхнічныя моманты вытворчасці і ўсё запісваў у нататнік. Пазней Вайда казаў, што ніколі не сустракаў чалавека такога прыроднага розуму і жадання атрымаць поспех[65]. Затым Раман зыграў Адама ў «Чароўным ровары» Сіліка Стэрнфельда (1955)[62][66]. Пасля першых роляў Паланскі вырашыў заняцца рэжысурай. У 1954 годзе ён быў прыняты на рэжысёрскі факультэт Дзяржаўнай кінашколы ў Лодзі і тым самым ён змог пазбегнуць вайсковай службы[67][62][66].

Вучоба ў Лодзінскай кінашколе і кароткаметражныя фільмыПравіць

 
Будынак Лодзінскай кінашколы, дзе вучыўся Раман Паланскі.

Лодзінская кінашкола была заснавана ў 1948 годзе, яна была аазісам свабоды ў краіне, якой кіравалі партыйныя ўлады. Паланскі пазнаёміўся ў ёй не толькі з фільмамі савецкай класікі, якія сталі ўзорамі для студэнтаў, але і з пастаноўкамі з Францыі, Італіі, Вялікабрытаніі і ЗША, недаступнымі ў польскіх кінатэатрах. Найбольшае ўражанне на яго зрабілі фільмы такіх аўтараў, як Орсан Уэлс, Лоўрэнс Аліўе, Кэрал Рыд[en], Льюіс Майлстоўн, Акіра Курасава, Ласла Бенедэк, Элія Казан, Білі Уайлдэр, Фрыц Ланг, Луіс Буньюэль[68]. Тут Паланскі завёў шмат знаёмстваў, у тым ліку з артыстамі, з якімі пасля супрацоўнічаў не толькі ў Польшчы, але і за мяжой. Разам з ім вучыліся Якуб Голдберг[pl], Хенрык Клюба[pl], Анджэй Кандрацюк[pl] і Анджэй Касценка[pl]. І за межамі кінашколы ён пасябраваў з такімі рознымі людзьмі, як джазавы піяніст Кшыштаф Камэда, пісьменнікі Марэк Хласка[pl] і Ежы Касінскі[pl] ці кінапрадзюсар Войцех Фрыкоўскі[pl][69][70].

У канцы 1955 года Паланскі зняў свой першы кароткаметражны фільм «Ровар», у якім ён адштурхоўваўся ад выпадку, які адбыўся некалькі гадоў таму, калі яго жорстка збіў Януш Дзюба[71]. Паланскі сам выканаў галоўную ролю, а ролю забойцы сыграў яго сябар Адам Ф’ют[71]. Фільм не захаваўся да нашых дзён; плёнка, адпраўленая ў варшаўскую лабараторыю, па памылцы патрапіла ў Маскву, дзе была страчана[72][73]. Пазней, зняўшы кароткаметражкі «Забойства[pl]» і «Зубастая ўсмешка[pl]» (абедзве — 1957), ён прадэманстраваў, што гвалт, забойства і вуаерызм[en] становяцца яго пастаяннымі тэмамі[74].

У 1956 годзе Паланскі сыграў хулігана Малыша ў дыпломным фільме Юліяна Дзядзіны, Паўла Камароўскага і Валянціны Марушэўскай «Канец ночы»[75]. Скандал выклікаў наступны кароткаметражны фільм Паланскага «Разганяем танцульку[pl]» (1957): для здымкаў ён арганізаваў танцавальную вечарыну для сваіх сяброў па каледжы, а да яе пачатку дамовіўся з бандай мясцовых хуліганаў, каб яны ўварваліся на тэрыторыю каледжа і пачалі бойку. Усё, што адбывалася, малады рэжысёр запісаў на камеру, за што атрымаў вымову ад настаўніцкай рады[76][77]. У тым жа 1957 годзе Паланскі наведаў у Парыжы сваю сястру Анет, якая ўжо была замужам і мела дачку[73]. Там жа ён схадзіў у кіно на «Сёмую пячатку[en]» Інгмара Бергмана і нават сутыкнуўся ў таксі з рэжысёрам Абелем Гансам[en][78]. Вярнуўшыся ў Лодзь, ён уражваў усіх веданнем французскага кінематографа і дэманстраваў цікавасць да танцаў і моды[79].

 
Імянная зорка Рамана Паланскага на лодзінскай Алеі славы.

Першым фільмам Паланскага, прадстаўленым масавай публіцы, стала кароткаметражка «Двое з шафай» (1958), знятая ў Гданьску і Сопаце. Музыку да фільма напісаў Кшыштаф Камэда, а галоўныя ролі выканалі Хенрык Клюба і Якуб Голдбэрг. Паланскі ж сыграў аднаго з хуліганаў, жорстка напаўшых на мірных мужчын, якія неслі адзежную шафу[76]. Дзякуючы гэтаму фільму Паланскі быў упершыню адзначаны на некалькіх кінафестывалях (у тым ліку ў Бруселі, Обергаўзене і Сан-Францыска). Карціна атрымала некалькі прэмій, уключаючы «Бронзавую пальмавую галіну»[80]. Тады Паланскі стаў найлепшым студэнтам кінашколы і адным з самых шматабяцальных маладых еўрапейскіх рэжысёраў[81]. Тады ж, у 1958 годзе, Паланскі пазнаёміўся з актрысай Барбарай Квяткоўскай[pl] і адразу ў яе закахаўся. Праз некалькі тыдняў знаёмства яны ўжо пачалі сустракацца[82]. Наступнымі яго кароткаметражнымі гратэскавымі фільмамі былі «Лямпа» (1959) і дыпломная праца «Калі падаюць анёлы» (1959). У першым фільме паказваецца, як лялечны майстар замяняе старую лямпу на электрычнае асвятленне, у выніку чаго ў тую ж ноч лялечная майстэрня згарае з-за кароткага замыкання[83][84]. Другі фільм адлюстроўвае сумнае жыццё жанчыны, якая працуе касіркай у мужчынскім туалеце. У той жа час Паланскі іграў другарадныя ролі ў фільмах Анджэя Вайды, Анджэя Мунка і Януша Моргенштэрна[pl][85].

  Ромэк практычна заўсёды знешне быў прыязным і меў шмат прыхільнікаў. Аднак не думаю, што яго шчыра клапацілі праблемы іншых. Ты быў адкрыты для яго, але не ён для цябе.
адзін са знаёмых Рамана Паланскага па Лодзінскай кінашколе[86]
 

Паланскі скончыў Лодзінскую кінашколу без дыплома, бо не напісаў дысертацыю, а імкнуўся прыступіць да працы рэжысёрам поўнаметражнага кіно. Дзякуючы пасярэдніцтву Ежы Босака[pl], мастацкага кіраўніка кінастудыі «Kamera[pl]», у 1959 годзе Раману было даручана напісаць сцэнарый да мастацкага фільма. Аднак Камітэт па ацэнцы сцэнарыяў не прыняў праект, напісаны сумесна з Ежы Скалімоўскім[pl] і Якубам Голдбергам[pl], паколькі ён не меў «сацыяльнай значнасці»[85]. Паланскі стаў асістэнтам Анджэя Мунка на карціне «Касавокае шчасце[pl]» (1960), дзе ён таксама сыграў невялікую ролю рэпетытара Ёлі. Затым Паланскі на год паляцеў у Францыю, дзе яго жонка Барбара Квяткоўска здымалася ў фільме «Тысячнае акно[fr]» (1960) рэжысёра Раберта Менего[fr][87]. Пазней ёй прапанаваў ролю ў сваім фільме Рэнэ Клеман, і пакуль сужэнцы ўсё яшчэ знаходзіліся ў Францыі, Паланскі напісаў так і не рэалізаваны накід сцэнарыя «пра моцна пітушчага клоўна і яго асуджаны раман з ліліпуткай»[88]. Там жа ён зняў кароткаметражны фільм «Тоўсты і худы» (1961), у якім выканаў ролю беднага слугі, прыніжанага сваім тоўстым гаспадаром. У пачатку 1961 года ён вярнуўся ў Польшчу і зімой у ваколіцах сяла Кіры зняў кароткаметражны фільм «Млекакормячыя[pl]» (1962) пра двух людзей, якія спрачаюцца аб тым, хто з кім павінен катацца на санях[89][90][91].

Першыя мастацкія фільмы (1961—1967)Правіць

 
Раман Паланскі ў 1969 годзе.

У 1961 годзе, зноў пабываўшы ў Парыжы, Паланскі вярнуўся ў Лодзь па просьбе Ежы Босака[pl], які паведаміў яму, што дае згоду на пастаноўку фільма «Нож у вадзе[pl]» (1962). Сцэнарый, напісаны двума гадамі раней і пазней перапрацаваны, апавядаў пра сустрэчу багатай шлюбнай пары падчас адпачынку на яхце з загадкавым маладым чалавекам[92]. Ролю мужа адразу прапанавалі вядомаму тэатральнаму акцёру Леану Немчыку[pl][93]. Ролю юнака першапачаткова хацеў сыграць Ежы Скалімоўскі[pl], але былы дэкан рэжысёрскага факультэта і дырэктар кінастудыі «Kamera[pl]» Ежы Босак запярэчыў яго кандыдатуры. Тады Паланскі сам захацеў сыграць у сваім фільме, але пазней успамінаў, што яго «адгаварылі»[93]. Босак сцвярджаў, што Паланскі на працягу многіх тыдняў спрабаваў «прасоўваць» сваю кандыдатуру і ў выніку прыйшоў у кабінет дырэктара абсалютна голым з пытаннем: «Я што, недастаткова гожы?»[94]. У выніку на ролю быў зацверджаны выпускнік акцёрскага факультэта Зыгмунт Маляновіч[pl], але ўсе яго рэплікі былі пераагучаны Паланскім[95]. У ролі жонкі дэбютавала Ёланта Умецка[pl]. Паланскі запрасіў яе пасля таго, як убачыў у купальніку ў басейне[95]. Здымкі прайшлі летам 1961 года ў Мазурах. Пасля іх завяршэння 11 верасня[96] аператар Ежы Ліпман[pl], знаходзячыся за рулём аўтамабіля, урэзаўся ў дрэва, а Паланскі, які ехаў у той жа машыне, атрымаў пералом касцей асновы чэрапа і трапіў на два тыдні ў лякарню[97]. Хаця ніхто фармальна не аспрэчваў высокі ўзровень фільма, «Нож у вадзе» шырока асуджаўся польскімі крытыкамі за прасоўванне заходніх каштоўнасцяў. Пра працу Паланскага непрыхільна адгукаўся Уладзіслаў Гамулка, першы сакратар ЦК ПАРП[98]. Фільм не меў асаблівага камерцыйнага поспеху ў парыжскіх кінатэатрах: за шэсць тыдняў пракату было прададзена ўсяго 12 400 квіткоў[99]. Аднак «Нож у вадзе» стаў першым фільмам рэжысёра-дэбютанта, які выйграў узнагароду «Залатая качка[pl]» за найлепшы фільм года па версіі часопіса «Film[pl]», атрымаў прэмію ФІПРЭСІ на Венецыянскім кінафестывалі і ўпершыню ў гісторыі польскага кіно ўвайшоў у лік намінантаў на «Оскар» за Найлепшы фільм на замежнай мове[en]. Тым не менш, негатыўнае стаўленне польскіх крытыкаў да фільма і асобы рэжысёра вымусіла Паланскага з’ехаць з краіны[100]. Якраз у гэты час фільм стаў набіраць папулярнасць у ЗША, яго часта глядзелі на начных сеансах у кінатэатрах, якія спецыялізуюцца на артхаусе, і ва ўніверсітэцкіх кампусах. Прэм’ера фільма ў Амерыцы адбылася на першым Нью-Ёркскім кінафестывалі[en], у гонар гэтага Паланскі быў запрошаны ў ЗША. Пасля інтэрв’ю з рэжысёрам газета «New York Post» назвала яго «анёльчыкам», а многія журналісты спачатку прынялі тады ўжо трыццацігадовага рэжысёра за «хлапчука гадоў дваццаці»[101]. «Нож у вадзе» трапіў на вокладку часопіса «Time»[102], што на той момант было «найвышэйшай пахвалой ягонай творчасці»[103].

  Паланскі пражыве хлапчуком яшчэ гадоў трыццаць, а потым раптоўна ператворыцца ў драхлага старога. Затое якое гэта будзе жыццё!
«New York Post» пасля інтэрв’ю з прэм’еры фільма «Нож у вадзе[pl]»[101]
 

Пасля ад’езду Рамана з Польшчы прадзюсар П’ер Рустанг[fr] пазнаёміў яго са сцэнарыстам Жэрарам Бракам[en][104][105], з якім яны неўзабаве пасябравалі. Іх першым сумесным сцэнарыем стаў «У чаканні Катэльбаха». Спярша з’явіліся прадзюсары, якія зацікавіліся сцэнарыем, але ў выніку далей за перамовы справа не заходзіла, студыі адмаўляліся фінансаваць фільм[106]. У студзені 1963 года П’ер Рустанг замовіў Паланскаму і Браку сцэнарый навелы для фільма-анталогіі «Найпрыгажэйшыя махлярствы ў свеце[fr]» (1964), рэжысурай эпізоду заняўся Паланскі[107]. Паколькі «Нож у вадзе» не меў поспеху ў Францыі, было вырашана месцам здымкаў абраць Амстэрдам[108]. Прыхільны прыём навелы прыцягнуў увагу крытыкаў да Паланскага, што разам з узрастаннем папулярнасці «Нажа ў вадзе» дало рэжысёру магчымасць наведаць Лондан і абзавесціся новымі сувязямі ў кінаіндустрыі[109]. Папрацаваўшы з прадзюсарамі Майклам Клінгерам[en] і Тоні Тэнсерам[en], Паланскі і Брак за сямнаццаць дзён напісалі сцэнарый да фільма «Агіда[en]» (1965)[110][111]. На галоўную ролю маладой жанчыны, якая пакутуе паранаідальнай шызафрэніяй і страхам перад мужчынамі, рэжысёр паклікаў Катрын Дэнёў[112]. Адзін з акцёраў фільма Х’ю Фатчэр[en] пазней расказваў, што рэжысёр быў «запальчывым і ўвесь час крычаў на астатніх», а Джэймс Вілерс[en] казаў, што Паланскі «тыповы Напалеон». Выканаўчы прадзюсар Майкл Клінгер узгадваў, што на працягу васьмі тыдняў, што ішлі здымкі, Паланскі забараняў Дэнёў весці палавое жыццё, каб яна лепш ужылася ў ролю сваёй гераіні[113]. «Агіда» мела міжнародны поспех і прынесла Паланскаму прэмію ФІПРЭСІ і «Сярэбранага мядзведзя» Берлінскага кінафестывалю[114]. І крытыкі, і гледачы адзначылі «тонкую аператарскую працу»[115], таксама крытыкі аднадушна называлі Паланскага самабытным, таленавітым і найбольш значным рэжысёрам таго часу[116]. Яны пісалі, што «нудны на першы погляд», фільм спалучаў у сабе «глыбіню, выдасканаленасць, разуменне сапраўднай сутнасці таго, што адбываецца на экране»[117]. Пітэр Брэдшоў пісаў у «The Guardian»: «Гэты надзвычай агідны, пужаюча пераканаўчы псіхалагічны трылер — рэдкасць, жудасны фільм, у якім жанчына здзяйсняе злачынства»[118]. У 1967 годзе Альфрэд Хічкок, гаворачы пра «разнос, які ўчынілі крытыкі пасля прэм’еры „Псіха», адзначаў, што «той жа самы кінакрытык у рэцэнзіі на „Агіду“ ахрысціў тварэнне Паланскага класічным псіхалагічным трылерам у духу „Псіха“»[117].

Поспех «Агіды» прымусіў Тэнсера і Клінгера пагадзіцца на здымкі яшчэ аднаго фільма Паланскага і Брака[119]. Сцэнарый «У чаканні Катэльбаха» быў пераіменаваны ў «Тупік[en]» (1966). Наступны фільм Паланскага здымалі на астраўку Ліндзісфарн[en] у Нартамберлендзе, дзе знаходзіўся замак, які паслужыў галоўным месцам дзеяння карціны. Па сюжэце фільма маладая жанчына (у выкананні Франсуазы Дарлеак[en]) і яе муж (у выкананні Дональда Плезенса[en]) сутыкаюцца з двума гангстэрамі, якія няспешна тэрарызуюць пару. Фільм адсылаўся да п’ес Сэмюэла Бекета, з якіх запазычана паэтыка тэатра абсурду; стасункі галоўных герояў з гангстэрамі набываюць нечаканы характар і ў той жа час прыводзяць да разрыву шлюбу[120]. «Тупік» выклікаў захапленне сярод крытыкаў і ўдастоіўся «Залатога мядзведзя[en]» за найлепшы фільм на Берлінскім кінафестывалі[121]. Амерыканскі артхаусны кінакрытык Джонатан Разенбаўм[en] прызнаў «Тупік» «адной з найлепшых і найчысцейшых прац» Паланскага[122]. Поспех «Агіды» і «Тупіка» зрабіў Паланскага даволі вядомым рэжысёрам. Ён вельмі дбайна займаўся сваім іміджам, для таго каб СМІ і папарацы[en] праявілі да яго інтарэс — ён набыў таўнхаўс[en] у прэстыжным лонданскім раёне Белгрэйвія[en] і ўладкаваў яго ў незвычайным стылі (напрыклад, адзін са столікаў быў зроблены ў выглядзе чалавека, які стаіць на карачках), вадзіў раскошныя машыны, наведваў начныя клубы ў кампаніі прыгожых жанчын, правакаваў канфлікты на канферэнцыях і публічных выступах[123].

Наступнай карцінай Рамана Паланскага стаў «Танец вампіраў» (1967), фільм брытана-амерыканскай вытворчасці па замове амерыканскага прадзюсара Марціна Рансохава[en]. Гэтая камедыя парадзіравала крывавыя брытанскія фільмы жахаў студыі «Hammer Films[en]»[124] і дэканструіравала[en] ўмоўнасці фільмаў жахаў (напрыклад, спроба прагнаць аднаго з вампіраў не ўдалася з-за яўрэйскага паходжання апошняга)[125]. Паланскі выканаў адну з галоўных роляў — нязграбнага вучня прафесара-знішчальніка вампіраў, якога сыграў Джэк Мак-Гоўрэн[en]. Галоўная жаночая роля дасталася Шэран Тэйт. Паланскі пазнаёміўся з ёй на вечарынцы перад пачаткам здымкаў фільма, якую зладзіў Рансохаў. Здымкі фільма праходзілі ў Італіі, у Даламітавых Альпах. Там жа Паланскі і Тэйт пачалі афіцыйна сустракацца[К 2]. Сам фільм, які падвергнуўся значнаму ўмяшанню з боку Рансохава (было выразана каля 20 хвілін арыгінальнага матэрыялу)[127] і быў пераіменаваны ў «Бясстрашных забойцаў вампіраў», аказаўся мастацкай катастрофай у Злучаных Штатах; кінакрытык Роджэр Эберт з’едліва напісаў, што падчас кінапаказу, на якім ён прысутнічаў, ніхто не смяяўся, а «адзін або два чалавекі нават плакалі»[128]. Для амерыканскага пракату фільм нават быў пераагучаны «на амерыканскі манер», у выніку чаго музыку Камэды стала амаль не чуваць[129][К 3]. 108-хвілінная рэжысёрская версія была цёпла прынята ў Францыі і Італіі[131].

Амерыканскі перыяд (1968—1976)Правіць

У 1968 годзе разам з Тэйт і Кшыштафам Камэдай Паланскі пераехаў у Галівуд, дзе наладзіў супрацоўніцтва з прадзюсарам Робертам Эвансам[en][131][К 4]. Апошні даў рэжысёру прачытаць раман жахаў «Дзіця Размары[en]» Айры Левіна[en], які настолькі спадабаўся Паланскаму, што той асабіста напісаў сцэнарый[133]. Галоўная гераіня аднайменнага фільма[en] 1968 года — Размары Вудхаўс у выкананні Міі Фэраў[en], са сваім мужам Гаем, якога сыграў Джон Касавеціс[en], пераязджаюць у стары дом і знаёмяцца з новымі суседзямі, сям’ёй Косцевет у выкананні брадвейскіх зорак Рут Гордан[en] і Сідні Блэкмер[en]. Цяжарнасць Размары суправаджаецца злавеснымі відзеннямі і падзеямі. Паступова яна даведаецца, што яе муж і суседзі пакланяюцца Сатане[134][135]. «Дзіця Размары» зарабіла рэпутацыю сапраўднага шэдэўра жанру жахаў на тэму сатанізму. Ён таксама аналізуецца ў рэчышчы фемінісцкай крытыкі і часта адзначаецца як адзін з найлепшых фільмаў жахаў, дзе апавяданне вядзецца ад асобы жанчыны[136]. Пасля прэм’еры крытыкі і гледачы аднагалосна ўсхвалялі фільм[137]. Стужка ўратавала студыю «Paramount» ад банкруцтва і зрабіла Мію Фэраў і Рамана Паланскага сапраўднымі зоркамі[138]. Увагу рэцэнзентаў прыцягнуў саўндтрэк фільма, які нагадваў калыханку. Гэта была апошняя праца Кшыштафа Камэды з Паланскім і перадапошні саўндтрэк, напісаны ім для кіно[К 5][140]. Фільм таксама стаў самым касавым у кар’еры Паланскага, сабраўшы ў 35-40 разоў больш за свой бюджэт, які складаў 2,3 мільёна долараў[141]. Пазней Міа Фэраў называла Паланскага «смелым і таленавітым чалавекам, вельмі важным для сусветнай культуры»[142].

20 студзеня 1968 года Раман Паланскі ажаніўся з Шэран Тэйт[143]. У тым жа годзе рэжысёра запрасілі ў журы 21-га Канскага кінафестывалю, але з-за майскіх падзей 1968 года[en] фестываль быў спынены без прысуджэння ўзнагарод[144]. Паланскі напісаў сцэнарый да фільма «Дзень на пляжы» (1970), які пазней спрадзюсіраваў. Фільм мараканца Сімона Хесера, зняты ў Даніі, не меў поспеху і паказваўся на кінафестывалях[145] і ў абмежаваным пракаце[146]. У тым жа годзе Паланскі напісаў сцэнарыі двух эратычных эпізодаў для пастаноўкі «О, Калькута![en]» Кенета Тайнена[en], але з прычын, звязаных з бюджэтнымі абмежаваннямі, сцэнарыі засталіся незадзейнічанымі[146].

У лютым 1969 года Паланскі сыграў п’яніцу ў эпізадычнай ролі ў фільме «Чароўны хрысціянін[en]» Джозефа Мак-Грата[en]. У сакавіку разам са сцэнарыстам Іванам Мофатам[en] ён прыступіў да напісання сцэнарыя пра жыццё Паганіні, але кінуў яго дзеля працы над праектам «Смерць Донера». Сцэнарый грунтаваўся на рэальнай гісторыі пра ранніх пасяленцах, якія сталі ахвярамі канібалаў[en]. Да красавіка Раман спыніў працу і над гэтым сцэнарыем, але пагадзіўся стаць рэжысёрам фільма пра дэльфінаў-забойцаў «Дзень дэльфіна[en]». Тады ж Раман з Шэран знялі асабняк у Лос-Анджэлесе па адрасе Сьела-драйв, 10050[en] за тысячу дзвесце долараў у месяц[147].

 
Дарога да вілы Сьела-драйв, 10050[en].

У ноч з 8 на 9 жніўня 1969 года члены секты «Сям’я», якую ўзначальваў музыка-аматар Чарльз Мэнсан[en], па яго ўказанні праніклі ў асабняк на Сьела-драйв і жорстка забілі Шэран Тэйт[en], якая была на дзявятым месяцы цяжарнасці (ёй было нанесена 16 удараў нажом), і чацвярых гасцей — Джэя Себрынга[en], Войцеха Фрыкоўскага[pl], Эбігейл Фолджэр[pl] і Стывена Пэрэнта[it]. Сам рэжысёр у гэты час быў у Еўропе. Трупы на наступную раніцу знайшла хатняя прыслужніца, агент Паланскага Біл Тэнант першым паведаміў рэжысёру пра смерць жонкі[148]. 19 жніўня Паланскі зладзіў прэс-канферэнцыю, дзе рэзка выказаўся ў адрас тых, хто пісаў «жудасныя рэчы» пра яго жонку, там жа ён сказаў: «Тыя некалькі гадоў, што мне пашчасціла правесці побач з ёй, самы шчаслівы час у маім жыцці»[149]. Пасля трагедыі Паланскі кінуў працу над «Днём дэльфіна», праз некалькі гадоў фільм быў зняты Майкам Нікалсам[150].

Даўняй марай Рамана было паставіць фільм па п’есе Уільяма Шэкспіра. Аднойчы, катаючыся на лыжах, ён успомніў пра гэтую мару і «загарэўся» ідэяй экранізаваць «Макбета[en]»[151]. Сцэнарый ён пісаў сумесна з Кенетам Тайненам[en]. Разглядаць сцэнарый для вытворчасці доўгі час не хацела ніводная з буйных студый[152]. У рэшце рэшт паўтара мільёны на здымкі выдзеліў Х’ю Хефнер, а пасля гэтага Columbia пагадзілася стаць дыстрыб’ютарам фільма і дадала яшчэ 925 тысяч долараў[153]. Здымкі фільма пачаліся ў першым тыдні кастрычніка 1970 года ва Уэльсе, у нацыянальным парку Снаўдонія[en][154]. Інтэр’еры здымалі ў павільёнах на студыі ў Шэпертане[en][155]. Здымкі былі скончаны ў красавіку 1971 года, яшчэ дзевяць месяцаў занялі мантаж і агучванне фільма[156]. «Макбет[en]» (1971) быў ацэнены некаторымі крытыкамі як выключна «жорсткі ў сваім матываваным гвалце»[157], адзначалася, што ў карціне адлюстравана «халодная, варварская атмасфера п’есы Шэкспіра»[158]. Іншыя ж выданні правялі паралелі зместу фільма з асабістым жыццём Паланскага. Кевін Лаёнс казаў, што «гэта моцны фільм, напоўнены нянавісцю і кіпучымі страсцямі, свайго роду акт экзарцызму… Жудасныя падзеі 8 жніўня 1969 года надалі куды больш вынаходлівай сілы, чым бард з берагоў Эйвана»[159]. Але многія крытыкі і хвалілі Паланскага за стварэнне «змрочнай, захапляльнай атмасферы», за «бліскучую прапрацоўку драбнюткіх дэталяў» і ўменне нагнятаць «адчуванне нарастаючага страху»[160]. Нацыянальны савет кінакрытыкаў ЗША прызнаў «Макбета» Паланскага найлепшым фільмам года[161].

У 1972 годзе Раман Паланскі з’ехаў у Італію, дзе паводле сцэнарыя Брака па замове прадзюсара Карла Понці[en] зняў яшчэ адзін фільм пра вар’яцтва. Абсурдысцкая камедыя «Што?[en]» (1972) апавядае пра амерыканку Нэнсі, якая ў пошуках прыгод трапляе ў пансіён, напоўнены дзіўнымі і эксцэнтрычнымі людзьмі. Фільм Паланскага і Брака павінен быў нагадваць аповесці Люіса Кэрала «Алісіны прыгоды ў дзівоснай краіне» і «Скрозь люстэрка, і што ўбачыла там Аліса[en]»[162], аднак ён не меў поспеху ў крытыкаў. Паланскага абвінавачвалі ў дубліраванні ўмоўнасцяў камедыі абсурду, якую ён высмейваў у фільме «Тупік»[163], а з часам дадалася і крытыка сексісцкіх дыялогаў[164]. Эберт пісаў пра фільм: «Цікава, колькі Карла Понці заплаціў Раману Паланскаму за гэты фільм. 10 цэнтаў было б, напэўна, занадта вялікім коштам»[165].

Пасля таго як Паланскі завяршыў працу над фільмам «Што?», прадзюсар Роберт Эванс[en] разам з акцёрам Джэкам Нікалсанам пераканалі яго зняць «Кітайскі квартал» (1974) па сцэнарыі Роберта Таўна[en][166]. Герой «Кітайскага квартала», прыватны дэтэктыў Дж. Дж. Гіцес у выкананні Нікалсана, даведваецца пра карупцыйную схему ў адміністрацыі Лос-Анджэлеса, у выніку ажыццяўлення якой плануецца пазбавіць горад доступу да вады. Сцэнарый Таўна заснаваны на рэальнай гісторыі мільянера Уільяма Малхоланда[en], які здабыў багацце на арашэнні каліфарнійскіх палёў[167]. Таўн адразу пісаў сцэнарый пад Нікалсана, а на іншыя галоўныя ролі Паланскі запрасіў Фэй Данаўэй і Джона Х’юстана[168]. У эпізадычнай ролі ў фільме з’явіўся і сам Паланскі, які сыграў аднаго з бандытаў, што парэзалі твар Гіцесу ў знак сур’ёзнасці пагроз карупцыянераў[169]. Рэжысёр перапісаў канцоўку карціны, прыбраўшы ноту надзеі, якая прысутнічала ў сцэнарыі Таўна[170][171]. Пазней газета «The New York Times» назаве фінал «Кітайскага квартала» «адным з самых песімістычных у амерыканскім кінематографе»[171]. Кампазітарам фільма выступіў Джэры Голдсміт[en], які да гэтага паспеў папрацаваць над некалькімі фільмамі серыі «Планета малпаў[en]» і серыялам «Змрочная зона[en]». Першапачаткова аператарам фільма значыўся Стэнлі Картэс[en], але ён дрэнна спраўляўся з новым здымачным абсталяваннем, і здымкі моцна зацягваліся. Праз дзевяць дзён працы ён быў звольнены і яго месца заняў Джон Алонса[en][172]. На папярэдніх праглядах фільм здаваўся ўсім «дарагім правалам», сам Паланскі лічыў, што фільм «нядрэнны», хаця «крыху задоўгі… нейкі бясконцы»[173]. Тым не менш «Кітайскі квартал» меў вялізны поспех, быў намініраваны на «Оскар» у 11 катэгорыях (прэмію атрымаў толькі Роберт Таўн за найлепшы арыгінальны сцэнарый[en])[174] і атрымаў чатыры «Залатыя глобусы» (найлепшы сцэнарый[en], найлепшы рэжысёр[en], найлепшы фільм — драма[en], найлепшы акцёр — драма[en])[175]. «Кітайскі квартал» заняў першае месца ў чытацкім апытанні газеты «The Guardian» у 2010 годзе як найлепшы фільм усіх часоў[176].

Пасля «Кітайскага квартала» Паланскі вырашыў крыху адпачыць ад кінематографа і ў тым жа годзе паставіў оперу Альбана Берга[en] «Лулу[en]» на фестывалі мастацтваў у прыгарадзе Рыма, Спалета. Прэм’ера была паспяховай, у фінале пастаноўкі гледачы апладзіравалі стоячы, а рэжысёру сталі рэгулярна паступаць прапановы аб працы ў оперным тэатры[177].

2 кастрычніка 1975 года Паланскі патэлефанаваў прэзідэнту студыі Paramount Бары Дылеру[en] і дамовіўся, што паставіць фільм паводле рамана Ралана Тапора[en] «Прывідны жылец[en]»[178]. У 1976 годзе Паланскі з’ехаў у Еўропу на здымкі франка-амерыканскага фільма, сцэнарый да яго напісаў Жэрар Брак[179], назву фільма змянілі на больш простую «Жылец[en]»[178]. Фільм вельмі блізкі па духу да іншых клаўстрафобных трылераў Паланскага «Агіда» і «Дзіця Размары», з якімі «ўтварае свайго роду трылогію»[178]. Рэжысёр сам выканаў галоўную ролю Трэлкоўскага, выхадца з Польшчы, які жыве ў шматкватэрным доме сярод назойлівых і дэспатычных суседзяў. З часам умяшанне суседзяў у жыццё Трэлкоўскага ўзмацняецца і даводзіць яго да апагею параноі. Прэм’ера фільма адбылася ўжо 26 мая 1976 года на 29-м Канскім кінафестывалі[178]. Фільм адразу ж выклікаў бурную рэакцыю крытыкаў: напрыклад, Бэн Сакс сказаў пра «Жыльца», што гэта фільм з чорным гумарам і «верагодна, самы кафкіянскі з усіх фільмаў рэжысёра»[180], а Кім Морган нават убачыла ў ім адсылкі да Дастаеўскага[181]. Цяпер «Жылец» лічыцца шэдэўрам Паланскага[182], а таксама «адным з самых змрочных і асабістых выяў душэўнага вар’яцтва, калі-небудзь знятых у кіно»[183]. Пасля выхаду «Жыльца» на экраны ў 1976 годзе Паланскі атрымаў французскае грамадзянства. Па запрашэнні Баварскай дзяржаўнай оперы[en] ён адправіўся ў Мюнхен, дзе паставіў оперу «Рыгалета» Джузэпэ Вердзі. Яе прэм’ера ў кастрычніку 1976 года ў Нацыянальным тэатры Мюнхена была з захапленнем сустрэта публікай[184]. Тады ён атрымаў прапанову зняць фільм па кнізе Лоўрэнса Сандэрса «Першы смяротны грэх» (англ.: The First Deadly Sin, 1973), сцэнарый павінен быў напісаць Таўн[185], а ў галоўных ролях планавалася задзейнічаць Фрэнка Сінатру і Настассю Кінскі[186].

Англа-французскі перыяд: канец XX стагоддзя (1977—1999)Правіць

 
Раман Паланскі ў 1977 годзе.

Пасля вяртання ў ЗША ў пачатку 1977 года Паланскі планаваў падаць заяву на грын-карту[187]. Аднак 11 сакавіка 1977 года Рамана Паланскага затрымала паліцыя па абвінавачванні ў згвалтаванні трынаццацігадовай Саманты Гейлі напярэдадні вечарам[188]. 24 сакавіка акруговы пракурор Роджэр Гансан прад’явіў яму абвінавачанне[189]. Першапачаткова Паланскі адмаўляў сваю віну[190]. Падчас судовага разбору рэжысёр і яго адвакат прапанавалі міравое пагадненне, у адпаведнасці з якім Паланскі прызнаў бы сябе вінаватым толькі ў найлягчэйшым з пунктаў абвінавачвання, суддзя ж меў намер пасадзіць Паланскага ў турму[191]. Пасля судовага працэсу рэжысёр пакінуў краіну да вынясення прысуду, далейшая кар’ера ў ЗША аказалася немагчымай[192]. Імклівае падзенне Паланскага ў вачах грамадскасці неадкладна адбілася і на яго становішчы ў кінаіндустрыі. Кіраўніцтва студыі Columbia даслала яму апавяшчэнне, што «больш не мае патрэбы ў яго паслугах» рэжысёра «Першага смяротнага граху»[К 6][193].

Нягледзячы на спрэчкі, звязаныя са справай Гейлі, дзякуючы дапамозе французскага рэжысёра і прадзюсара Клода Беры[en] Паланскі вырашыў ажыццявіць адаптацыю рамана Томаса Хардзі «Тэс з роду д’Эрбервіляў[en]» (1891)[194]. У 1978 годзе Паланскі сумесна з Жэрарам Бракам прыступілі да напісання сцэнарыя, пазней, ім у дапамогу быў наняты Джон Браўнджон[195]. У 1979 годзе фільм выйшаў пад назвай «Тэс[en]». Здымкі англійскай глыбінкі праходзілі на поўначы Францыі (Нармандыя і Брэтань). Карціна даволі дакладна прытрымліваецца сюжэту рамана і прысвечана стыгме адрынутасці з боку супольнасці, што зараз успрымаецца ў аўтабіяграфічным кантэксце. Фільм апавядае пра складаны лёс дзяўчыны па імені Тэс, якая даведаецца, што, магчыма, належыць да арыстакратычнага роду д’Эрбервіляў. Яна адпраўляецца да далёкіх сваякоў, але становіцца ахвярай згвалтавання. Тэс на экране ўвасобіла 17-гадовая Настасся Кінскі[196]. Паланскі абраў Кінскі на галоўную ролю, бо яна нагадвала яму пра Шэран Тэйт, у іх абедзвюх нават дні нараджэння былі ў адзін дзень — 24 студзеня[194]. Аднак вытворчы працэс быў для рэжысёра няпростым досведам. Большая частка фільма здымалася на натуры, часта ішлі дажджы і перашкаджалі здымкам, практычна ўсе дэкарацыі пабудоў даводзілася выбудоўваць у натуральную велічыню. Падчас здымак памёр аператар Джэфры Ансварт[197]. Агульны бюджэт фільма склаў 12 200 000 долараў, што зрабіла яго самым дарагім на той момант фільмам, знятым на тэрыторыі Францыі[198]. Пракат фільма ў ЗША і Вялікабрытаніі выратаваў яго ад фінансавай катастрофы, якую прадвесцілі дрэнныя водгукі французскіх крытыкаў[199]. «Тэс» атрымала прэмію «Оскар» у трох намінацыях: Найлепшая аператарская праца, Найлепшая праца мастака-пастаноўшчыка, Найлепшы дызайн касцюмаў; «Залаты глобус» у дзвюх намінацыях: Найлепшы замежны фільм, Новая зорка года (актрыса); «Сезар» у трох намінацыях: Найлепшы фільм, Найлепшы рэжысёр, Найлепшая праца мастака-пастаноўшчыка[200]. У нашы часы «Тэс» «агульнапрызнана лічыцца адным з самых раскошных гістарычных фільмаў»[201].

У 1981 годзе ён ненадоўга вярнуўся ў Польшчу, дзе паставіў п’есу «Амадэй[en]» Пітэра Шэфера ў Варшаўскім «Тэатры на Волі[en]», у якой сам жа выканаў галоўную ролю Моцарта[202]. Але калі ён з’ехаў у Парыж у снежні 1981 года, у выніку аб’яўлення ваеннага становішча свабодная мастацкая дзейнасць у Польшчы аказалася немагчымай[203]. Паланскі занадта позна прыняў рашэнне экранізаваць п’есу Шэфера, бо за яе рэжысуру ўжо ўзяўся Мілаш Форман[204]. У 1983 годзе Паланскі пачаў працу над аўтабіяграфічнай кнігай[142], а ў 1984 годзе яна была апублікавана на англійскай мове пад назвай «Раман» (англ.: Roman). У тым жа годзе ён пазнаёміўся са сваёй будучай жонкай Эманюэль Сенье[en][205]. Яго доўгая адсутнасць у свеце кіно была перапынена, калі Паланскі атрымаў магчымасць зняць фільм «Піраты[en]» (1986), здымку якога планаваў ажыццявіць яшчэ ў 1974 годзе. Камедыйны сюжэт фільма расказваў гісторыю капітана пірацкага карабля Рэда і яго вернага памочніка па мянушцы Жабяня. Сцэнарый на 98 старонак Паланскі напісаў сумесна з Жэрарам Бракам і Джонам Браўнджонам[206]. Спецыяльна для фільма быў пабудаваны карабель у натуральную велічыню водазмяшчэннем 14 000 тон[207]. Натурныя здымкі праходзілі ў Тунісе, а павільённыя ў Парыжы[208]. Галоўную ролю выканаў Уолтэр Матаў[en][209]. Па выніку фільм расчараваў крытыкаў, стаўшы адначасова мастацкім і камерцыйным правалам. Прычына дрэннага прыёму «Піратаў» заключалася ў пастаянным яго параўнанні, не на карысць апошняга, з класічным фільмам «Адысея капітана Блада[en]» (1935) Майкла Кёртыса[210][211]. Пол Вернер казаў: «Тое, што так добра працавала ў „Танцы вампіраў“, тут пайшло на дно разам з усёй камандай»[212]. Крытыкі таксама адзначалі дрэнны мантаж фільма, з-за чаго ён атрымаўся занадта зацягнутым, моцна правісаў па дынаміцы і ў выніку атрымаўся «фільмам пра піратаў без боек»[208]. Але некаторыя дзеячы індустрыі, наадварот, станоўча адазваліся пра фільм, так, напрыклад, Стэнлі Кубрык назваў «Піратаў» «смелым і дзёрзкім шэдэўрам»[213]. Пазней фільм атрымаў дзве прэміі «Сезар» і быў намініраваны на «Оскар»[213].

Пасля правалу «Піратаў» Паланскі вырашыў зняць больш інтымны, не касцюміраваны псіхалагічны трылер. «З самага пачатку я хацеў зняць фільм у горадзе, у якім жыву», — пазней узгадваў рэжысёр[214]. Разам з Бракам ён прыдумаў сюжэтную аснову фільма пад працоўнай назвай «Парыжскі праект». У выніку на карціну было выдаткавана 20 мільёнаў долараў, на галоўную ролю быў запрошаны Харысан Форд, а галоўная жаночая роля была аддадзена каханай Паланскага Эманюэль Сенье. Фільм атрымаў назву «Нястрымны[en]» (1988)[215]. Натхнёны працамі Альфрэда Хічкока і Фрыца Ланга, фільм апавядаў пра кардыёлага ў выкананні Форда, жонка якога знікае пры загадкавых абставінах падчас іх сумеснага візіту ў Парыж. Пры працы над сцэнарыем Паланскаму дапамагалі Джэф Грос, Жэрар Брак і Роберт Таўн[216]. Здымкі карціны сталі аднымі з самых беспраблемных у кар’еры рэжысёра[217]. Крытыкі хвалілі «Нястрымнага» за эфектную рэжысуру[218][219], хаця знайшліся і тыя, хто быў расстроены адсутнасцю нават намёкаў на сюррэалізм, якім быў вядомы Паланскі[220].

У пачатку лістапада 1989 года Warner Brothers прапанавала Паланскаму адаптаваць і зняць кінаверсію рамана Міхаіла Булгакава «Майстар і Маргарыта». Ён узяўся за адаптацыю, але пазней студыя перапыніла працу над сцэнарыем[221]. У той жа час хадзілі чуткі, што рэжысёру прапаноўвалі экранізаваць «Парфумера[en]», «Мэры Райлі» і «Адрынутых[en]»[221].

У 1991 годзе Паланскі ўзначаліў журы 44-га Канскага кінафестывалю[222] і прысудзіў «Залатую пальмавую галіну» фільму Джоэла і Ітана Коэнаў «Бартан Фінк[en]» (1991)[223]. Рашэнне журы выклікала спрэчкі, бо фільм Коэнаў таксама быў удастоены ўзнагарод за найлепшую рэжысуру і найлепшую мужчынскую ролю (Джон Туртура[en])[223]. Увосень таго ж года Паланскі зняўся ў сатырычным трылеры «Назад у СССР[en]» Дэрана Сарафяна[en]. Фільм выйшаў у пракат у лютым 1992 года і атрымаў халодныя водгукі крытыкаў, сабраўшы ў пракаце каля 400 тысяч долараў[224]. Бытуе чутка, што прыкладна ў той жа час Паланскі нібыта незаконна прыехаў у ЗША, для таго каб у доме інвестара Макса Павелскі ў Беверлі-Хілз зняць кінаадаптацыю рамана Дафны дзю Мар’е «Рэбека[en]». Паводле чутак, у фільме бралі ўдзел зоркі ўзроўню Ніколь Кідман, а акцэнт фільма рабіўся на садамазахісцкіх кампанентах сюжэту. Фільм так ніколі і не выйшаў на экраны, а біёграф рэжысёра Крыстафер Сэндфард, збіраючы інфармацыю пра гэты фільм, пісаў, што дзве яго крыніцы, якія ў той час блізка кантактавалі з Паланскім, прасілі не называць іх імёнаў[225].

У 1992 годзе, натхнёны карцінай Эдрыяна Лайна[en] «Ракавой цягай[en]» (1987), Паланскі вырашыў змяніць эстэтыку сваіх фільмаў. Французскі прадзюсар Ален Сард[en] прапанаваў яму экранізацыю рамана Паскаля Брукнера[en] «Горкі месяц»[226]. Паланскі і Брак напісалі сцэнарый разам з англійскім аўтарам Джонам Браўнджонам, абнавіўшы змест рамана, дзеянне якога адбывалася ў 70-х гадах XX стагоддзя. Насуперак першакрыніцы Брукнера, у сцэнарый былі прыўнесены элементы мультыкультуралізму[en], якія французскі пісьменнік шчыра ненавідзеў[227]. Фільм «Горкі месяц» выйшаў на экраны ў 1992 годзе. Па сюжэце, муж і жонка ў марскім круізе знаёмяцца з дзіўнаватай шлюбнай парай, пісьменнікам Оскарам у выкананні Пітэра Каёці[en] і яго маладой жонкай — францужанкай Мімі, якую сыграла Эманюэль Сенье[en]. Пасля знаёмства Оскар расказвае маладому чалавеку гісторыю сваіх любоўных адносін з Мімі. «Горкі месяц» выклікаў неадназначную рэакцыю крытыкаў: некаторыя з іх убачылі ў фільме асабістую гісторыю рэжысёра[228][229][230], іншыя лаялі фільм за гратэскны сцэнарый, дрэнную пастаноўку і вялікі акцэнт на меладраматызм[231][232][233]. Крытыкі параўноўвалі фільм Паланскага з карцінай Луі Маля «Шкода» (1992), на карысць апошняга. Тым не менш, у некаторых колах «Горкі месяц» лічыцца культавым фільмам[234].

У 1993 годзе Паланскі сыграў адну са сваіх першых галоўных роляў у фільме іншага рэжысёра Джузэпэ Тарнаторэ «Чыстая фармальнасць[en]» (1994). Паланскі выканаў ролю дэтэктыва, які арыштаваў няўдачлівага пісьменніка ў выкананні Жэрара Дэпардзьё[235]. У 1994 годзе Паланскі перанёс на вялікія экраны спектакль Арыэля Дорфмана «Смерць і дзяўчына[en]». Фільм апавядае пра супрацьстаянне жонкі (Сігурні Уівер) паўднёваамерыканскага адваката і яго госця (Бен Кінгслі), у якім жанчына пазнае свайго былога ката ваенных часоў. Здымкі занялі дзесяць тыдняў і праходзілі ў асноўным у павільёнах студыі, а натурныя сцэны здымалі на паўночным захадзе Іспаніі[236]. Экранізацыя п’есы Дорфмана атрымала высокую ацэнку крытыкаў за клаўстрафобную атмасферу і ролю другога плана Сцюарта Уілсана[en], які ўвасобіў збянтэжанага мужа былой ахвяры[237][238]. У параўнанні з п’есай Дорфмана, пазбаўленай якой-небудзь канкрэтнай канцоўкі, фільм Паланскага меў больш правакацыйны фінал[239]. У водгуках на фільм пісалі, што рэжысёр надзяліў персанажа, сыгранага Кінгслі, аўтабіяграфічнымі рысамі[240].

У 1994 годзе Раман Паланскі выканаў невялікую ролю ў камедыйным трылеры Мішэля Блана[en] «Смяротная стома[en]»[241]. У 1996 годзе ён планаваў зняць экранізацыю аповесці Дастаеўскага «Двайнік[ru]»[242] пра сутыкненне двайнікоў, дзе абедзве галоўныя ролі павінен быў сыграць Джон Траволта[243]. Аднак на здымачнай пляцоўцы высветлілася, што рэжысёр дадаў сцэну, у якой галоўны герой павінен быў з’явіцца аголеным[244]. Траволта наадрэз адмовіўся працягнуць здымкі і без тлумачэнняў з рэжысёрам адляцеў з Парыжа, пакінуўшы ў здзіўленні 250 чалавек на здымачнай пляцоўцы[245][246]. Паланскі пасля пракаментаваў гэты эпізод: «Столькі народу ўклалі вялізныя намаганні ў гэты праект, і тут зусім раптоўна ўсё развальваецца на часткі. П’ер Гуфруа, які даўно працуе са мной у якасці мастака-пастаноўшчыка, плакаў, калі прыйшлося дэмантаваць дэкарацыі… Як можа Траволта, які атрымлівае за фільм заробак у 20 млн. долараў, паводзіць сябе такім дурным чынам?»[247][248] З асуджэннем дзеянняў Траволты выступілі і іншыя рэжысёры, у прыватнасці, Дэвід Лінч[249].

Тады рэжысёр на нейкі час пакінуў рэжысуру поўнаметражных фільмаў і зняў кліп для Васка Росі[en] на песню «Gli angeli» (1996)[250]. У 1996 годзе ён таксама ўзначальваў журы 53-га Венецыянскага кінафестывалю[en], дзе ўзнагародзіў «Залатым ільвом» рэжысёра Ніла Джордана[en] за фільм «Майкл Колінз[en]». А рашэнне аб прысуджэнні ўзнагароды за найлепшую жаночую ролю 4-гадовай Віктуар Тывізоль за ролю ў фільме Жака Дуаёна[en] «Панет[en]» было вельмі нечаканым рашэннем і выклікала здзіўленне прэсы[251].

У 1997 годзе рэжысёра зацікавіў сцэнарый Энрыке Урбісу[en] па кнізе Артура Перэс-Рэвертэ[en] пад назвай «Клуб Дзюма[en]». Запрасіўшы Джона Браўнджона да супрацоўніцтва, яны разам унеслі радыкальныя змены ў сцэнарый. Галоўны герой антыквар атрымлівае загадкавую кнігу, напісаную нібыта самім Сатаной, затым ён становіцца мішэнню таямнічай секты. З добра апранутага іспанца ў арыгінале герой ператварыўся ў звычайнага жыхара Нью-Ёрка, а роля дасталася Джоні Дэпу[252], з якім рэжысёр пазнаёміўся ў маі 1997 года на Канскім кінафестывалі[253]. Фільм атрымаў назву «Дзявятая брама[en]» і выйшаў на экраны ў 1999 годзе. Карціна была добра сустрэта як крытыкамі, так і гледачамі. Крытыкі параўноўвалі фільм з карцінай Стэнлі Кубрыка «З шырока заплюшчанымі вачыма[en]» (1999)[254] і «Дзіцём Размары», а самаго Паланскага абвінавачвалі ў тым, што ён «звар’яцеў» на сатанізме. Рэжысёр жа казаў: «Я ніколі не верыў у акультызм ці д’ябла. І зусім не рэлігійны»[255]. «Дзявятая брама» прынесла рэжысёру ўзнагароду Еўрапейскай кінаакадэміі, а таксама шэраг больш дробных прызоў. Пазней сам Паланскі казаў, што яго пятнаццаты фільм выйшаў «нядрэнным» і «забаўным», але што ён «нічога сур’ёзнага» з сябе не ўяўляе[256]. Фільм у пракаце зарабіў 57 мільёнаў долараў і стаў адным з самых касавых у кар’еры рэжысёра на той час[257].

Англа-французскі перыяд: пачатак XXI стагоддзя (2000—2010)Правіць

 
Раман Паланскі і Эдрыен Броўдзі ў 2002 годзе.

Пасля выхаду фільма «Дзявятая брама» Паланскі вырашыў заняцца чымсьці кардынальна адрозным ад усяго таго, што здымаў дагэтуль. Увосень 1999 года ён прачытаў аўтабіяграфію Уладыслава Шпільмана[en], кампазітара, які перажыў нямецкае ўварванне ў Польшчу. Кніга апавядала пра яго знаходжанне ў Варшаўскім гета і пра разбурэнне польскай сталіцы ў выніку Варшаўскага паўстання[258]. Хаця першая спроба зняць гісторыю Шпільмана была зроблена адразу пасля Другой сусветнай вайны, у выніку ўмяшання камуністычных уладаў быў зняты фільм «Непакораны горад» (польск.: Miasto nieujarzmione) (1950), які меў мала агульнага з зыходным матэрыялам[259]. У межах брытана-нямецка-французска-польскай сумеснай вытворчасці Паланскі зняў ваенную драму «Піяніст[en]» (2002) па сцэнарыі Рональда Харвуда[en]. Ролю Шпільмана выканаў Эдрыен Броўдзі, а аператарам стаў Павел Эдэльман[260]. Паланскі бачыў тон фільма абсалютна выразна — без ярка выяўленых сімпатый і антыпатый. Ён не жадаў нічога «сентыментальнага і паказнога» ні ад акцёраў, ні ад аператара[261]. Натурныя здымкі фільма праходзілі ў Польшчы, а павільённыя — у Берліне[262]. Фільм меў вялікі поспех і атрымаў мноства ўзнагарод, сярод якіх «Залатая пальмавая галіна» 55-га Канскага кінафестывалю, дзе паказ фільма скончыўся васьміхвіліннымі апладысментамі стоячы[263]. Фільм таксама атрымаў прэмію «Сезар» у дзвюх катэгорыях і «Оскар» у трох катэгорыях (найлепшая рэжысура, найлепшы адаптаваны сцэнарый, найлепшая мужчынская роля)[264]. Пры бюджэце ў 35 мільёнаў долараў «Піяніст» сабраў у пракаце 120 мільёнаў[265]. У Заходняй Германіі фільм быў уключаны ў праграму па гісторыі ва ўсіх сярэдніх школах[266]. Фільм азнаменаваў трыумфам позні перыяд творчасці Паланскага. У амаль сямідзесяцігадовым узросце рэжысёр стаў, магчыма, больш запатрабаваным, чым калі-небудзь раней[266]. Пасля поспеху фільма Паланскі прыехаў у Польшчу, дзе сыграў адну з галоўных роляў у фільме Анджэя Вайды «Помста» (2002), знятага па камедыі Аляксандра Фрэдра[en][267]. Крытыкі засталіся задаволеныя ігрой Паланскага, адзначаючы, што «ў яго ёсць стыль і дасціпнасць»[266].

У 2003 годзе Паланскі паставіў спектакль па п’есе «Геда Габлер[en]» у парыжскім тэатры Марыньі. Эманюэль Сенье выканала галоўную ролю. Пастаноўка выклікала пахвалу ў крытыкаў[268].

У 2004 годзе па парадзе жонкі Паланскі пачаў працу над новай экранізацыяй «Прыгодаў Олівера Твіста[en]»[269]. Адаптацыяй рамана займаўся Рональд Харвуд[en]. На экраны «Олівер Твіст[en]» выйшаў у 2005 годзе. Экранізацыя рамана Чарльза Дыкенса пра хлопчыка-сірату, які гібее ў лонданскіх трушчобах, апускала ці спрашчала шэраг мудрагелістых сюжэтаў літаратурнай першакрыніцы[270]. Вытворчасць фільма каштавала амаль 60 мільёнаў долараў, аднак фінансавыя выдаткі не акупіліся: фільм сабраў у пракаце ўсяго 42,5 мільёна долараў[271]. Крытыкі назвалі фільм «занадта кансерватыўнай адаптацыяй Дыкенса»[272][273], аднак яго станоўча ацаніў пісьменнік Джон Ірвінг[en], які палічыў «Олівера Твіста» Паланскага найлепшым фільмам па рамане Дыкенса ў гісторыі кіно[274].

У 2006 годзе Паланскі паставіў на сцэне парыжскага тэатра Эберто[en] атрымаўшую Пулітцэраўскую прэмію драму Джона Патрыка Шэнлі[en] «Сумненне»[275].

У 2007 годзе Паланскі зняў эпізод пад назвай «Эратычны кінатэатр» для кінаальманаха «У кожнага сваё кіно[en]», які быў падрыхтаваны спецыяльна для юбілейнага 60-га Канскага кінафестывалю 36 рэжысёрамі з 25 краін свету[276]. У тым жа годзе Паланскі зняўся ў эпізадычнай ролі ў камедыі «Час пік 3[en]», дзе сыграў французскага інспектара на пенсіі, які прыйшоў на дапамогу двум галоўным героям[275]. Тады ж шырока анансаваўся пачатак здымкаў фільма паводле рамана Роберта Харыса «Пампеі». Харыс асабіста напісаў сцэнарый спецыяльна пад рэжысёра Рамана Паланскага, у многіх інтэрв’ю ён заяўляў, што на сюжэт рамана паўплываў фільм Паланскага «Кітайскі квартал»[277]. Галоўныя ролі павінны былі выканаць Арланда Блум і Скарлет Ёхансан[278]. Аднак праца над карцінай была адкладзеная на нявызначаны тэрмін — пры тым, што правы на фільм ужо набылі дыстрыб’ютары з 35 краін[279][280]. Фільм быў адменены ў верасні 2007 года з-за затрымак, выкліканых праблемамі з месцазнаходжаннем планаваных здымак і сцэнарыем, а таксама з-за набліжэння запланаванага страйку акцёраў[280].

Пасля 2010 годаПравіць

 
Раман Паланскі на прэміі «Сезар» у Парыжы ў 2011 годзе.

У 2010 годзе Паланскі зняў фільм «Прывід пяра» па рамане Роберта Харыса. Паводле сюжэту карціны, літаратурны найміт у выкананні Юэна Мак-Грэгара пасля загадкавай смерці свайго папярэдніка бярэцца за напісанне «аўтабіяграфіі» былога брытанскага прэм’ера Адама Ланга, роля якога дасталася Пірсу Броснану. Па сюжэце карціны падзеі разгортваюцца ў Лондане, а затым у ЗША на востраве Мартас-Віньярд[en]. Аднак па прычыне таго, што ў Амерыцы Паланскі знаходзіўся ў вышуку, здымкі фільма праходзілі ў Германіі. У хуткім часе пасля заканчэння здымкаў карціны Раман Паланскі быў запрошаны на Цюрыхскі кінафестываль[en] пачэсным госцем. Аднак адразу па прылёце ў Швейцарыю 26 верасня 2009 года рэжысёр быў затрыманы швейцарскай паліцыяй. Арышт адбыўся па запыце ЗША на аснове ордэра 1978 года. Па гэтай прычыне пост-прадакшн карціны быў ненадоўга прыпынены, аднак неўзабаве рэжысёр змог вярнуцца да працы, знаходзячыся пад хатнім арыштам на сваёй швейцарскай віле. Праз зняволенне рэжысёра прэм’ера фільма на 60-м Берлінскім кінафестывалі прайшла ў яго адсутнасці. Фільм быў высока ацэнены кінакрытыкамі і ўдастоіўся шэрагу значных узнагарод: «Сярэбранага мядзведзя» Берлінскага кінафестывалю за найлепшую рэжысуру, шэсці Еўрапейскіх кінапрэмій (у тым ліку за найлепшы фільм, рэжысуру і сцэнарый), чатырох прэмій «Сезар» (за найлепшую рэжысуру, адаптаваны сцэнарый, мантаж і саўндтрэк)[281]. Крытыкі ўгледзелі ў фільме каментарый да другой вайны ў Персідскім заліве і намёк на неадназначную палітыку Тоні Блэра[282]. Кінакрытык Роджэр Эберт уключыў фільм у дзясятку найлепшых фільмаў 2010 года, адзначыўшы: «Гэты фільм — праца чалавека, які ведае, як здымаць трылер. Размераны, спакойны, упэўнены — гэты фільм планамерна стварае атмасферу саспенсу, не ўпадаючы ў залежнасць ад шока і экшана. <…> У свае 76 гадоў Паланскі нагадвае нам пра рэжысёраў мінулага, калі прафесіяналізм шанаваўся больш, чым мудрагелістае трукацтва, а бесталковая кліпавая манера не падмяняла сабой прадуманы рытм мантажных рашэнняў»[283]. Мак-Грэгар пасля здымкаў казаў пра працу з Паланскім: «Ён легенда… Ён цудоўны, проста цудоўны, і абсалютна апраўдвае сваю рэпутацыю вялікага рэжысёра»[284]. 12 ліпеня 2010 года ўрад Швейцарыі абвясціў, што не будзе экстрадзіраваць Паланскага ў ЗША[285]. Агулам рэжысёр прабыў пад хатнім арыштам больш за 9 месяцаў.

На 68-м Венецыянскім кінафестывалі адбылася прэм’ера фільма «Разня» (2011), пастаўленага па п’есе Ясміны Рэза «Бог разні[en]». Тэма фільма — сустрэча двух нью-ёркскіх шлюбных пар, якія абмяркоўваюць сварку паміж сваімі дзецьмі. Галоўныя ролі ў фільме выканалі Кейт Уінслет, Крыстаф Вальц, Джодзі Фостэр і Джон Крыстафер Райлі. Фільм атрымаў прэмію «Сезар» за найлепшы сцэнарый[286], аднак меркаванні крытыкаў з гэтай нагоды падзяліліся. Сярод водгукаў былі пахвалы ўсяму квартэту акцёраў[287] і папрокі вымучанаму сцэнарыю[288]. Уінслет пасля здымкаў фільма казала: «Раман — адзін з самых незвычайных людзей, якіх я калі-небудзь сустракала. Гэтаму хлопцу 77 гадоў. У ім ёсць нешта іскрыстае. Ён вельмі радасна ставіцца да сваёй працы, і гэта заразліва»[289]. Адзначаючы стыль рэжысуры, дырэктар Нью-Ёркскага кінафестывалю[en] Рычард Пенья падчас амерыканскай прэм’еры фільма назваў Паланскага «паэтам маленькіх прастор… усяго ў пары пакояў ён можа стварыць цэлы свет, цэлае грамадства»[290].

У 2012 годзе на замову кампаніі Prada Паланскі зняў кароткаметражны фільм «Тэрапія» (англ.: A Therapy) з Хеленай Бонэм Картэр і Бенам Кінгслі ў галоўных ролях. Яго прэм’ера адбылася на 65-м Канскім кінафестывалі[291].

На наступны год Паланскі прадставіў фільм «Венера ў футры[en]» паводле аднайменнага рамана Леапольда фон Захер-Мазоха, а дакладней — паводле сцэнічнай адаптацыі рамана Дэвіда Айвза[292]. Фільм здымаўся ў Парыжы, з Эманюэль Сенье ў ролі прастытуткі і Мацьё Амальрыкам у ролі рэжысёра, які паступова падпарадкоўваецца волі дзяўчыны. За «Венеру ў футры» Паланскі быў узнагароджаны прэміяй «Сезар» як найлепшы рэжысёр, атрымаўшы пахвалу за разумны каментарый аб адносінах паміж сучаснымі жанчынамі і мужчынамі[293].

У 2017 годзе Паланскі зняў фільм «Заснавана на рэальных падзеях[en]» паводле рамана Дэльфін дэ Віган[en][294]. Па сюжэце фільма, пісьменніца ў выкананні Эманюэль Сенье атрымлівае ананімныя лісты з пагрозамі за раскрыццё інфармацыі пра яе найбліжэйшых сваякоў у сваім рамане. Фільм атрымаў змешаныя водгукі, некаторыя крытыкі хвалілі фільм за майстэрскую працу аператара Паўла Эдэльмана[295], іншыя ж, наадварот, называлі фільм Паланскага горшым з варыянтаў мыльных опер[en][296]. У гэтым годзе Паланскі павінен быў узначаліць журы кінапрэміі «Сезар», але на фоне палемікі ў грамадстве аб даўняй справе аб згвалтаванні адмовіўся ад прапановы[297].

1 мая 2018 года, на хвалі трэнду #MeToo[en], Раман Паланскі быў выключаны з Амерыканскай кінаакадэміі[en] за «невыкананне этычных правілаў»[298]; у 2019 годзе ён зрабіў спробу аднавіць сваё членства ў кінаакадэміі праз суд[299].

У 2019 годзе на 76-м Венецыянскім кінафестывалі адбылася прэм’ера фільма «Я абвінавачваю». Фільм апавядаў пра справу Дрэйфуса[en], самы вядомы судовы працэс Францыі канца XIX стагоддзя. Здымкі фільма праходзілі ў Францыі, а яго бюджэт склаў 60 мільёнаў еўра[300]. Сусветная прэм’ера фільма адбылася на паказе 30 жніўня 2019 года, дзе карціну сустрэлі авацыяй стоячы[301], а па выніках фестывалю «Я абвінавачваю» быў удастоены Гран-пры журы[en] і ўзнагароды ФІПРЭСІ[302]. Крытыкі адзначалі майстэрства, з якім Паланскі ў форме строгай працэдурнай драмы[en] перанёс на экран шматгадовую гісторыю абвінавачвання афіцэра Альфрэда Дрэйфуса ў дзяржаўнай здрадзе і яго пазнейшага апраўдання, паказаўшы яго з пункту гледжання менш вядомага персанажа — Мары-Жоржа Пікара[en], які адыграў ключавую ролю ў рэабілітацыі Дрэйфуса[303][304][305]. У той жа час скандал выклікалі промаматэрыялы да фільма, якія ўключалі інтэрв’ю Паланскага Паскалю Брукнеру, у якім суразмоўцы праводзілі паралелі між справай Дрэйфуса і біяграфіяй самаго Паланскага: многія журналісты ўказвалі на недарэчнасць параўнання агульнапрызнана сфабрыкаванага працэсу над Дрэйфусам са справай Паланскага, які прызнаў віну ў згвалтаванні трынаццацігадовай Гейлі, а старшыня фестывальнага журы Лукрэсія Мартэль[en] адмовілася прысутнічаць на гала-вячэры, прысвечанай фільму[306][304]. У Францыі «Я абвінавачваю» атрымаў тры прэміі «Сезар», у тым ліку за найлепшую рэжысуру, што прымусіла некаторых гледачоў заўчасна пакінуць цырымонію і асудзіць вердыкт Кінаакадэміі[307][308]. Ні сам Паланскі, ні акцёры і здымачная група фільма «Я абвінавачваю» не прысутнічалі на цырымоніі ўзнагароджання, якая праходзіла ў парыжскай зале Плеель. Паланскі заявіў, што не будзе падвяргаць сябе «публічнаму лінчаванню» з-за абвінавачванняў у згвалтаванні, якія ён адмаўляе. Адказваючы на абвінавачванні ў сексуальным гвалце, высунутыя супраць яго, ён сказаў: «Фантазіі нездаровых розумаў зараз разглядаюцца як даказаныя факты»[309]. Перамога Паланскага на «Сезары» ў намінацыі Найлепшы рэжысёр стала для яго пятай у кар’еры, што з’яўляецца рэкордам для аднаго рэжысёра; раней ён атрымліваў узнагароду за фільмы «Тэс[en]», «Піяніст[en]», «Прывід пяра» і «Венера ў футры[en]»[310].

У жніўні 2020 года суд адмовіў Паланскаму ў аднаўленні яго правоў у Амерыканскай кінаакадэміі[311], а ў лістападзе 2020 года Паланскі разам з сямнаццацю іншымі дзеячамі кіно быў пазбаўлены свайго ганаровага членства ў агульным сходзе Французскай кінаакадэміі[312].

У 2021 годзе Паланскі пачаў працу над фільмам «Палац[en]», сцэнарый для якога ён напісаў сумесна з Ежы Скалімоўскім[en].

Асабістае жыццёПравіць

Першыя сур’ёзныя адносіны ў будучага рэжысёра пачаліся ў 1949 годзе. Дзяўчыну звалі Крыстына Клодка, ёй было чатырнаццаць гадоў (на пару гадоў меней, чым Паланскаму), і яна яшчэ вучылася ў школе. Праз сорак гадоў рэжысёр апісваў яе «маленькія, высокія грудзі» і «грацыю балярыны»[313]. Яны рассталіся прыкладна праз год, пасля чаго Раман пачаў адносіны са сваёй аднакурсніцай па Дзяржаўнай сярэдняй школе прыгожых мастацтваў. Яе звалі Ханка Ламніцка. Гэтыя адносіны хутка скончыліся з-за таго, што Ламніцка не захацела спаць з Паланскім[314]. Будучы на трэцім курсе Лодзінскай кінашколы, Паланскі пачаў сустракацца з дваццацідвухгадовай лыжніцай Кікай Леліціньскай. У межах аднаго з заданняў вучылішча Раману і іншым студэнтам былі выдадзены фотаапараты і было сказана «фатаграфаваць усё, што яны палічаць цікавым», большую частку здымкаў Паланскага складала аголеная натура Леліціньскай[315]. Ежы Касінскі[pl] ўспамінаў, што «іх адносіны сталі пагалоскай», яны то расставаліся, то сыходзіліся зноў, але будучы свінгерамі, не пярэчылі супраць інтрыжак партнёра, калі апошні сумленна прызнаецца[316].

 
Барбара Квяткоўска.

У 1958 годзе Паланскі пазнаёміўся з маладой актрысай Барбарай Квяткоўскай[pl], якая на той момант знаходзілася ў «зеніце славы»[317]. Яны ўпершыню сустрэліся падчас працы над фільмам Тадэвуша Хмялеўскага[pl] «Ева хоча спаць[pl]» (1958). На момант іх знаёмства ў Паланскага яшчэ былі адносіны з Леліціньскай, але ў апошнія месяцы яны бачыліся ўжо радзей. Вяселле Паланскага з Квяткоўскай адбылося 9 верасня 1959 года[318]. Барбара знялася ў кароткаметражным фільме Паланскага «Калі падаюць анёлы» (1959)[319][320]. У 1961 годзе Паланскаму трапіўся ў рукі італьянскі штотыднёвы часопіс пра кіно, у якім ён убачыў фота сваёй жонкі на нейкім прыёме ў кампаніі рэжысёра Джыла Пантэкорва[en], затым Раман атрымаў ад жонкі ліст, у якім было напісана, што «ёй трэба час падумаць»[96]. Пазней Квяткоўска рассталася з Пантэкорва, але завяла новы раман з аўстрыйскім акцёрам Карлхайнцам Бёмам[en]. У Варшаву на прэм’еру «Нажа ў вадзе» яна прыехала з ім. У выніку Квяткоўска падала на развод і «аформіла адносіны з Бёмам», развод Паланскага і Квяткоўскай адбыўся ў 1962 годзе[105][321].

Падчас здымкаў фільма «Тупік[en]» у 1966 годзе Паланскі сустракаўся з амерыканскай актрысай Джыл Сент-Джон[en][322].

У 1966 годзе на здымках фільма «Танец вампіраў» Раман Паланскі пазнаёміўся з Шэран Тэйт. 20 студзеня 1968 года ў Чэлсі[en] пара ажанілася[323]. Сведкамі былі Джын Гутоўскі[pl] і асабісты ўрач Паланскага Тоні Грынберг, а сяброўкай нявесты — Барбара Паркінс[en][324]. Далей сямейная пара пераехала жыць у Лос-Анджэлес. За тыдзень да калядаў 1968 года Тэйт даведалася што цяжарная[146]. Вядома, што ўжо падчас цяжарнасці Тэйт у Паланскага былі «кароткія раманы» з пачынаючай актрысай Лолай і з Мішэль Філіпс[en], былой жонкай саліста гурта The Mamas & the Papas[en] Джона Філіпса[en][325]. Паколькі Паланскі працаваў у Лондане над трылерам «Дзень дэльфіна[en]», Тэйт сама вярнулася ў ЗША, бо неўзабаве павінна была нарадзіць дзіця[326][327].

Неўзабаве пасля паўночы 8 жніўня 1969 года група людзей, звязаных з сектай Чарльза Мэнсана[en], уварвалася на вілу сужонкаў у Беверлі-Хілз[328]. Тэйт і яе сябры: Войцеха Фрыкоўскага[pl], Эбігейл Фолджэр[pl], Джэя Себрынга[en] — былі звязаныя і падвергнутыя жорсткім катаванням. У выніку нажавых раненняў і страты крыві, на восьмым месяцы цяжарнасці Тэйт памерла разам са сваім будучым сынам, якому нават ужо далі імя Пол Рычард[328][329]. На ўваходных дзвярах крывёй Тэйт было напісана слова «СВІННЯ» (англ.: PIG)[330], што першапачаткова прывяло следства да высновы, што забойства было рытуальным[331]. Чарльз Мэнсан разам з членамі культу быў арыштаваны ў канцы 1969 года, стаў перад судом і ў 1971 годзе быў прызнаны вінаватым у забойстве першай ступені[332].

Пасля смерці жонкі Паланскі перажыў працяглы перыяд нервовага зрыву[333], які ўзмацняўся нарастаючымі сенсацыйнымі паведамленнямі жоўтай прэсы, якая абвінавачвала рэжысёра ў злачынстве, учыненым сектай Мэнсана[334]. Пазней Паланскі казаў, што яго адсутнасць у доме ў ноч забойстваў — гэта тое, аб чым ён найбольш шкадуе ў жыцці[335][28]. У аўтабіяграфіі ён пісаў: «Смерць Шэран — адзіны пераломны момант у маім жыцці, які сапраўды мае значэнне», і пракаментаваў, што яе забойства змяніла яго асобу з «бязмежнага, ціхамірнага мора чаканняў і аптымізму» на «ўкарэнены песімізм… вечную незадаволенасць жыццём»[336]. У Паланскага засталося негатыўнае ўражанне аб прэсе, якая, на яго думку, была зацікаўлена ў сенсацыйным асвятленні жыцця ахвяр і ўскосна яго самаго, каб прывабіць чытачоў. Ён быў шакаваны адсутнасцю спагады ў гэтых навінах[337]:

  Я даўно ведаў, што журналіст не можа перадаць 100 працэнтаў праўды, але я не разумеў, да якой ступені праўда скажаецца як намерамі журналіста, так і грэбаваннем. Я маю на ўвазе не толькі інтэрпрэтацыі таго, што адбылося; я таксама маю на ўвазе факты. Рэпартажы пра Шэран і забойствы былі практычна злачыннымі. Чытаючы газеты, я не мог паверыць сваім вачам. Я не мог паверыць сваім вачам! Яны абвінавачвалі ахвяр у сваіх уласных забойствах. Я сапраўды пагарджаю прэсай. Я не заўсёды так лічыў. Прэса прымусіла мяне пагарджаць ёй.  

Сярод сенсацыйных заяў журналістаў былі чуткі пра тое, што Тэйт і яе сябры прымалі наркотыкі[28], нягледзячы на тое, што коранер[en] абвясціў, што пасля ўскрыцця Тэйт не было выяўлена ніякіх слядоў наркотыкаў ці нікаціну[338].

У 1976 годзе Паланскі пазнаёміўся з пятнаццацігадовай Настассяй Кінскі і правёў з ёй ноч[339], пасля чаго, па словах біёграфа Паланскага Крыстафера Сэндфарда, у іх быў непрацяглы раман[340], сама ж Кінскі казала, што між імі быў толькі флірт[341].

 
Раман Паланскі і Эманюэль Сенье на Канскім кінафестывалі 1992 года.

Восенню 1984 года маладая пачынаючая актрыса Эманюэль Сенье[en], унучка акцёра Луі Сенье[en], у пошуках новай працы пазнаёмілася з агентам, які зладзіў ёй прыватнае праслухоўванне ў Паланскага. Дагэтуль Сенье ніколі не чула пра гэтага рэжысёра. На Паланскага тады зрабілі ўражанне прыгажосць і талент актрысы, пазней ён успамінаў: «Сапраўдная францужанка — спакойная, стрыманая і цудоўная. Вядома, у жыцці Сенье не такая. Яна вельмі слаўная»[342]. Сенье ж, па яе прызнанні, першапачаткова не хацела згаджацца на спатканне з Паланскім, бо думала, што «ён проста хоча мяне трахнуць». Але ўсё ж яе падкупілі яго «пачцівасць і сумленнасць», «справа ў душы, а душа ў Рамана цудоўная», — успамінала Сенье[343]. Пара ажанілася 30 жніўня 1989 года[344]. У іх нарадзілася двое дзяцей — дачка Маргана[en] (нар. 1993) і сын Элвіс (нар. 1998)[345]. Маргана сыграла другарадныя ролі ў такіх фільмах свайго бацькі, як «Піяніст[en]», «Олівер Твіст[en]» і «Прывід пяра». Найбольшую вядомасць ёй прынесла роля прынцэсы Гізелы[en] ў тэлесерыяле «Вікінгі», а ў 2016 годзе адбыўся яе рэжысёрскі дэбют з кароткаметражным фільмам «Дублёр»[346]. Элвіс Паланскі сыграў эпізадычныя ролі ў фільмах «Скафандр і матылёк» і «Разня». Блізкі сябар сям’і казаў пра сужонкаў: «Эманюэль была дзіўнай жанчынай і самым вялікім каханнем Рамана пасля Шэран Тэйт»[347].

ФільмаграфіяПравіць

Раман Паланскі зняў 22 поўнаметражныя фільмы:

КаментарыіПравіць

  1. Традыцыйна прозвішча рэжысёра перадаецца ў маўленні і на пісьме як Паланскі. Аднак паводле практычнай транскрыпцыі прозвішча павінна перадавацца як Паля́ньскі.
  2. У самым пачатку іх рамана Тэйт усё яшчэ працягвала адносіны з Джэем Себрынгам. «Ва ўсякім разе, у Лондане мужчыны пасябравалі, і аднойчы ўсе трое сустрэліся ў „Антылопе“, непадалёк ад Вест-Ітан-плэйс»[126].
  3. Рэжысёр так узлаваўся з-за ўнесеных у фільм змен, што нават хацеў, каб яго імя прыбралі з тытраў. «Я зняў казку — страшную і смешную, а яе пераўтварылі ў нейкі трансільванскі варыянт „Прастакоў з Беверлі-Хілз“, — пазней казаў ён у інтэрв’ю для часопіса „Variety»[130].
  4. Эванс патэлефанаваў Паланскаму летам 1967 года і прапанаваў папрацаваць над фільмам «Бягучы па ўзгорках». Калі Паланскі прыляцеў у Лос-Анджэлес, высветлілася, што Эванс проста прыдумаў падставу, каб папрасіць рэжысёра прачытаць яшчэ не апублікаваны раман «Дзіця Размары»[132].
  5. Кампазітар трапіў у аварыю ў Лос-Анджэлесе ў снежні 1968 года і памёр у красавіку 1969 года[139].
  6. Фільм «Першы смяротны грэх[en]» з Сінатрай у галоўнай ролі ў выніку быў пастаўлены рэжысёрам Браянам Хатанам[en] і выйшаў у 1980 годзе.

ЗноскіПравіць

  1. Roman Polanski // SNAC — 2010. Праверана 9 кастрычніка 2017.
  2. Roman Polanski // Internet Broadway Database — 2000. Праверана 9 кастрычніка 2017.
  3. Roman Polanski // Encyclopædia Britannica Праверана 9 кастрычніка 2017.
  4. Нямецкая нацыянальная бібліятэка, Берлінская дзяржаўная бібліятэка, Баварская дзяржаўная бібліятэка і інш. Record #118595431 // Агульны нарматыўны кантроль — 2012—2016. Праверана 10 снежня 2014.
  5. Roman Polanski — Awards(англ.) . Internet Movie Database. Праверана 9 мая 2022.
  6. 6,0 6,1 6,2 Сэндфорд, 2012, с. 24
  7. 7,0 7,1 Зельвенский, 2021, с. 25
  8. Werner, 2013, pp. 13—14
  9. 9,0 9,1 Сэндфорд, 2012, с. 27
  10. 10,0 10,1 Werner, 2013, pp. 12—13
  11. 11,0 11,1 11,2 Greenberg, 2013, p. 12
  12. 12,0 12,1 Сэндфорд, 2012, с. 26
  13. 13,0 13,1 Werner, 2013, p. 13
  14. 14,0 14,1 Сэндфорд, 2012, с. 28
  15. 15,0 15,1 Werner, 2013, p. 14
  16. Сэндфорд, 2012, с. 14
  17. Сэндфорд, 2012, с. 28—29
  18. 18,0 18,1 Greenberg, 2013, p. 13
  19. Сэндфорд, 2012, с. 32
  20. Werner, 2013, pp. 14—15
  21. 21,0 21,1 21,2 Werner, 2013, p. 15
  22. Сэндфорд, 2012, с. 34
  23. Grażyna Lubińska. Łatwo się wydostać, tylko jak przeżyć. Rozmowa z Romanem Polańskim(польск.) . Gazeta Wyborcza (11 сакавіка 2003). Архівавана з першакрыніцы 23 красавіка 2021. Праверана 9 мая 2022.
  24. Сэндфорд, 2012, с. 35
  25. Сэндфорд, 2012, с. 38
  26. Сэндфорд, 2012, с. 37, 40
  27. Werner, 2013, pp. 15—17
  28. 28,0 28,1 28,2 Сэндфорд, 2012, с. 9
  29. 29,0 29,1 Сэндфорд, 2012, с. 41
  30. Сэндфорд, 2012, с. 39
  31. 31,0 31,1 Сэндфорд, 2012, с. 37
  32. 32,0 32,1 Сэндфорд, 2012, с. 43
  33. Werner, 2013, p. 16
  34. Сэндфорд, 2012, с. 45
  35. Сэндфорд, 2012, с. 45—46
  36. 36,0 36,1 Сэндфорд, 2012, с. 46
  37. Werner, 2013, pp. 16—17
  38. Сэндфорд, 2012, с. 50
  39. Werner, 2013, p. 17
  40. Zamochnikoff, Bonnotte, 2006, pp. 25—27
  41. 41,0 41,1 Marek Skocza. Młodzieńcze drogi Romana Polańskiego(польск.) . Katowice Nasze Miasto (19 жніўня 2002). Архівавана з першакрыніцы 23 красавіка 2021. Праверана 9 мая 2022.
  42. Сэндфорд, 2012, с. 90
  43. Сэндфорд, 2012, с. 90—91
  44. Сэндфорд, 2012, с. 290
  45. Zamochnikoff, Bonnotte, 2006, p. 28
  46. Сэндфорд, 2012, с. 54
  47. 47,0 47,1 Werner, 2013, pp. 17—18
  48. 48,0 48,1 Kochańczyk, 2012, p. 16
  49. Werner, 2013, p. 20
  50. Werner, 2013, pp. 9—11
  51. Zamochnikoff, Bonnotte, 2006, p. 29
  52. Jaromir Król. Napad na Romana Polańskiego(польск.) . Przegląd (5 верасня 2016). Архівавана з першакрыніцы 24 красавіка 2021. Праверана 9 мая 2022.
  53. Сэндфорд, 2012, с. 67—68
  54. Werner, 2013, pp. 20—21
  55. Stachówna, 1994, pp. 32—33
  56. Сэндфорд, 2012, с. 70
  57. Werner, 2013, pp. 22—23
  58. Kochańczyk, 2012, p. 18
  59. Kochańczyk, 2012, p. 19
  60. 60,0 60,1 Kochańczyk, 2012, p. 22
  61. Werner, 2013, p. 23
  62. 62,0 62,1 62,2 Stachówna, 1994, p. 33
  63. 63,0 63,1 Werner, 2013, p. 24
  64. Kochańczyk, 2012, pp. 20—22
  65. Сэндфорд, 2012, с. 79
  66. 66,0 66,1 Werner, 2013, p. 25
  67. Сэндфорд, 2012, с. 82—83
  68. Werner, 2013, pp. 21, 26-27
  69. Werner, 2013, pp. 27—28
  70. Kochańczyk, 2012, pp. 25—26
  71. 71,0 71,1 Сэндфорд, 2012, с. 88
  72. Stachówna, 1994, p. 32
  73. 73,0 73,1 Werner, 2013, p. 29
  74. Werner, 2013, p. 28
  75. Stachówna, 1994, p. 37
  76. 76,0 76,1 Stachówna, 1994, p. 34
  77. Werner, 2013, p. 30
  78. Сэндфорд, 2012, с. 96
  79. Kochańczyk, 2012, pp. 26—27
  80. Сэндфорд, 2012, с. 99
  81. Сэндфорд, 2012, с. 99—100
  82. Сэндфорд, 2012, с. 100—101
  83. Stachówna, 1994, p. 39
  84. Werner, 2013, pp. 33—34
  85. 85,0 85,1 Werner, 2013, p. 27
  86. Сэндфорд, 2012, с. 103
  87. Сэндфорд, 2012, с. 105—107
  88. Сэндфорд, 2012, с. 108
  89. Zamochnikoff, Bonnotte, 2006, p. 57
  90. Stachówna, 1994, pp. 39—40
  91. Werner, 2013, pp. 34—39
  92. Werner, 2013, p. 40
  93. 93,0 93,1 Сэндфорд, 2012, с. 112
  94. Сэндфорд, 2012, с. 112—113
  95. 95,0 95,1 Сэндфорд, 2012, с. 113
  96. 96,0 96,1 Сэндфорд, 2012, с. 115
  97. Werner, 2013, pp. 41—42
  98. Сэндфорд, 2012, с. 7
  99. Сэндфорд, 2012, с. 20
  100. Stachówna, 1994, pp. 40—42
  101. 101,0 101,1 Сэндфорд, 2012, с. 21
  102. Сэндфорд, 2012, с. 22
  103. Сэндфорд, 2012, с. 117—118
  104. Zamochnikoff, Bonnotte, 2006, p. 63
  105. 105,0 105,1 Werner, 2013, p. 48
  106. Сэндфорд, 2012, с. 123—124
  107. Сэндфорд, 2012, с. 126
  108. Werner, 2013, p. 49
  109. Сэндфорд, 2012, с. 130—131
  110. Werner, 2013, pp. 50—53
  111. Сэндфорд, 2012, с. 132
  112. Zamochnikoff, Bonnotte, 2006, p. 77
  113. Сэндфорд, 2012, с. 136
  114. Repulsion(англ.) . MUBI[en]. Архівавана з першакрыніцы 24 красавіка 2021. Праверана 9 мая 2022.
  115. Сэндфорд, 2012, с. 137
  116. Сэндфорд, 2012, с. 172
  117. 117,0 117,1 Сэндфорд, 2012, с. 138
  118. Peter Bradshaw. Repulsion – review(англ.) . The Guardian (3 студзеня 2013). Архівавана з першакрыніцы 20 красавіка 2021. Праверана 9 мая 2022.
  119. Zamochnikoff, Bonnotte, 2006, p. 65
  120. Zamochnikoff, Bonnotte, 2006, pp. 66—68
  121. Cul-de-sac(англ.) . MUBI[en]. Архівавана з першакрыніцы 28 красавіка 2021. Праверана 9 мая 2022.
  122. Jonathan Rosenbaum[en]. Cul-de-sac(англ.) . Chicago Reader[en] (26 кастрычніка 1985). Архівавана з першакрыніцы 13 студзеня 2021. Праверана 9 мая 2022.
  123. Werner, 2013, pp. 69—71
  124. Zamochnikoff, Bonnotte, 2006, p. 165
  125. Zamochnikoff, Bonnotte, 2006, p. 167
  126. Сэндфорд, 2012, с. 164
  127. Zamochnikoff, Bonnotte, 2006, p. 170
  128. Roger Ebert. The Fearless Vampire Killers, or Pardon Me but Your Teeth Are in My Neck / Dance of the Vampires(англ.) . RogerEbert.com (22 студзеня 1968). Архівавана з першакрыніцы 28 красавіка 2021. Праверана 9 мая 2022.
  129. Сэндфорд, 2012, с. 167
  130. Сэндфорд, 2012, с. 167—167
  131. 131,0 131,1 Werner, 2013, p. 83
  132. Сэндфорд, 2012, с. 173
  133. Werner, 2013, p. 84
  134. Werner, 2013, pp. 86—87
  135. Greenberg, 2013, p. 85
  136. Laura Jacobs. The Devil Inside: Watching Rosemary’s Baby in the Age of #MeToo(англ.) . Vanity Fair[en]. Архівавана з першакрыніцы 19 красавіка 2021. Праверана 9 мая 2022.
  137. Сэндфорд, 2012, с. 185
  138. Сэндфорд, 2012, с. 187
  139. Werner, 2013, p. 97
  140. Zamochnikoff, Bonnotte, 2006, p. 99
  141. Werner, 2013, p. 85
  142. 142,0 142,1 Сэндфорд, 2012, с. 11
  143. Сэндфорд, 2012, с. 191
  144. Werner, 2013, pp. 94—95
  145. Werner, 2013, pp. 96—97
  146. 146,0 146,1 146,2 Сэндфорд, 2012, с. 208
  147. Сэндфорд, 2012, с. 209—211
  148. Сэндфорд, 2012, с. 237
  149. Сэндфорд, 2012, с. 242
  150. Joseph Gelmis. Dreams, Nightmares of Roman Polanski: ROMAN POLANSKI(англ.)  // Los Angeles Times[en] : газета. — 1973-12-26. — P. d20.
  151. Сэндфорд, 2012, с. 260
  152. Сэндфорд, 2012, с. 262
  153. Сэндфорд, 2012, с. 265
  154. Сэндфорд, 2012, с. 267
  155. Сэндфорд, 2012, с. 270
  156. Сэндфорд, 2012, с. 277
  157. Macbeth(англ.) . Variety (31 снежня 1971). Архівавана з першакрыніцы 28 красавіка 2021. Праверана 9 мая 2022.
  158. Macbeth (1971)(англ.) . Time Out Worldwide (10 верасня 2012). Архівавана з першакрыніцы 28 красавіка 2021. Праверана 9 мая 2022.
  159. Сэндфорд, 2012, с. 279
  160. Сэндфорд, 2012, с. 280
  161. Macbeth(англ.) . MUBI[en]. Архівавана з першакрыніцы 28 красавіка 2021. Праверана 9 мая 2022.
  162. Werner, 2013, p. 122
  163. Jay Cocks. Cinema: Quick Cuts(англ.) . Time (5 лістапада 1973). Архівавана з першакрыніцы 23 студзеня 2021. Праверана 9 мая 2022.
  164. Matt Brunson. Independence Day, That's Sexploitation!, Top Gun among new home entertainment titles(англ.) . Creative Loafing Charlotte (5 мая 2016). Архівавана з першакрыніцы 28 красавіка 2021. Праверана 9 мая 2022.
  165. Roger Ebert. Diary of Forbidden Dreams(англ.) . RogerEbert.com (21 верасня 1976). Архівавана з першакрыніцы 21 лютага 2021. Праверана 9 мая 2022.
  166. Werner, 2013, pp. 126—127
  167. Zamochnikoff, Bonnotte, 2006, p. 218
  168. Zamochnikoff, Bonnotte, 2006, p. 219
  169. Zamochnikoff, Bonnotte, 2006, p. 222
  170. Werner, 2013, p. 132
  171. 171,0 171,1 Сэндфорд, 2012, с. 302
  172. Сэндфорд, 2012, с. 304—306
  173. Сэндфорд, 2012, с. 316
  174. Chinatown(англ.) . MUBI[en]. Архівавана з першакрыніцы 29 красавіка 2021. Праверана 9 мая 2022.
  175. Chinatown(англ.) . goldenglobes.com. Архівавана з першакрыніцы 25 лютага 2021. Праверана 9 мая 2022.
  176. Andrew Pulver. Chinatown: the best film of all time(англ.) . The Guardian (22 кастрычніка 2010). Архівавана з першакрыніцы 1 мая 2021. Праверана 9 мая 2022.
  177. Сэндфорд, 2012, с. 320
  178. 178,0 178,1 178,2 178,3 Сэндфорд, 2012, с. 324
  179. Werner, 2013, p. 144
  180. Ben Sachs. Roman Polanski's THE TENANT (French Revival)(англ.)  (недаступная спасылка). CINE-FILE.info. Архівавана з першакрыніцы 27 верасня 2020. Праверана 27 верасня 2020.
  181. Kim Morgan. Kim Morgan on DVD, Tenant, Edge and The Lost Weekend(англ.)  (недаступная спасылка). Sunset Gun (15 красавіка 2007). Архівавана з першакрыніцы 24 красавіка 2017. Праверана 24 красавіка 2017.
  182. The Tenant (1976)(англ.) . PopMatters (14 ліпеня 2003). Архівавана з першакрыніцы 29 красавіка 2021. Праверана 9 мая 2022.
  183. Horsley, 2009, p. 137
  184. Werner, 2013, p. 151
  185. Werner, 2013, p. 153
  186. Сэндфорд, 2012, с. 333—334
  187. Werner, 2013, p. 154
  188. Vanessa Thorpe. The Observer profile: Roman Polanski — Waiting to come in from the cold(англ.) . The Guardian (7 снежня 2008). Архівавана з першакрыніцы 23 мая 2021. Праверана 9 мая 2022.
  189. Werner, 2013, p. 157
  190. Werner, 2013, p. 158
  191. Werner, 2013, pp. 159—161
  192. Werner, 2013, p. 156
  193. Сэндфорд, 2012, с. 357—358
  194. 194,0 194,1 Werner, 2013, p. 164
  195. Сэндфорд, 2012, с. 408
  196. Ben Kenigsberg. The sumptuous Tess is Roman Polanski by way of David Lean(англ.) . The A.V. Club[en] (26 лютага 2014). Архівавана з першакрыніцы 29 красавіка 2021. Праверана 9 мая 2022.
  197. Сэндфорд, 2012, с. 413—414
  198. Сэндфорд, 2012, с. 415
  199. Werner, 2013, pp. 174—175
  200. Tess(англ.) . MUBI[en]. Архівавана з першакрыніцы 29 красавіка 2021. Праверана 9 мая 2022.
  201. Сэндфорд, 2012, с. 420
  202. Amadeusz. reż. Polański Roman(польск.) . e-teatr.pl. Архівавана з першакрыніцы 2 снежня 2021. Праверана 9 мая 2022.
  203. Werner, 2013, p. 179
  204. Werner, 2013, p. 181
  205. Сэндфорд, 2012, с. 435—436
  206. Сэндфорд, 2012, с. 438—439
  207. Сэндфорд, 2012, с. 440
  208. 208,0 208,1 Сэндфорд, 2012, с. 447
  209. Сэндфорд, 2012, с. 441
  210. Roger Ebert. Pirates(англ.) . RogerEbert.com (18 ліпеня 1986). Архівавана з першакрыніцы 27 чэрвеня 2021. Праверана 9 мая 2022.
  211. Philippe Meyer. La drôle de galère du Pirates de Polanski(фр.) . LExpress.fr (16 мая 1986). Архівавана з першакрыніцы 29 красавіка 2021. Праверана 9 мая 2022.
  212. Werner, 2013, p. 183
  213. 213,0 213,1 Сэндфорд, 2012, с. 449
  214. Сэндфорд, 2012, с. 452
  215. Werner, 2013, p. 190
  216. Сэндфорд, 2012, с. 454—455
  217. Сэндфорд, 2012, с. 457
  218. Jeremy Carr. Polanski, Roman(англ.) . Senses of Cinema (1 сакавіка 2015). Архівавана з першакрыніцы 11 чэрвеня 2021. Праверана 9 мая 2022.
  219. Adrian Martin. Frantic(англ.) . Film Critic (1 чэрвеня 2001). Архівавана з першакрыніцы 29 красавіка 2021. Праверана 9 мая 2022.
  220. Jonathan Rosenbaum[en]. Frantic(англ.) . Chicago Reader[en] (7 жніўня 2003). Архівавана з першакрыніцы 29 красавіка 2021. Праверана 9 мая 2022.
  221. 221,0 221,1 Сэндфорд, 2012, с. 464
  222. Juries 1991 : Feature Films(фр.)  (недаступная спасылка). festival-cannes.fr. Архівавана з першакрыніцы 15 красавіка 2016. Праверана 15 красавіка 2016.
  223. 223,0 223,1 Greg Cwik. Barton Fink monopolized Cannes on this day in 1991(англ.) . The Dissolve (20 мая 2015). Архівавана з першакрыніцы 29 красавіка 2021. Праверана 9 мая 2022.
  224. Сэндфорд, 2012, с. 468
  225. Сэндфорд, 2012, с. 468—469
  226. Werner, 2013, pp. 204—206
  227. Werner, 2013, pp. 206—207
  228. Roger Ebert. Bitter Moon(англ.) . RogerEbert.com (8 красавіка 1994). Архівавана з першакрыніцы 18 сакавіка 2021. Праверана 9 мая 2022.
  229. Eric Henderson. Review: Bitter Moon(англ.) . Slant Magazine (11 чэрвеня 2003). Архівавана з першакрыніцы 2 мая 2021. Праверана 9 мая 2022.
  230. Jonathan Rosenbaum[en]. Sex Games(англ.) . Chicago Reader[en] (7 красавіка 1994). Архівавана з першакрыніцы 2 мая 2021. Праверана 9 мая 2022.
  231. Ian Nathan. Bitter Moon Review(англ.) . Empire[en] (1 студзеня 2000). Архівавана з першакрыніцы 2 мая 2021. Праверана 9 мая 2022.
  232. Anthony Lane. FILM / Polanski's Freudian slop: Bitter Moon (18); City of Joy(англ.) . The Independent (22 кастрычніка 2011). Архівавана з першакрыніцы 2 мая 2021. Праверана 9 мая 2022.
  233. Janet Maslin. Review/Film; Buttoned-Down People, Unbuttoned Memories(англ.) . The New York Times (18 сакавіка 1994). Архівавана з першакрыніцы 5 красавіка 2021. Праверана 9 мая 2022.
  234. Werner, 2013, pp. 216—217
  235. Werner, 2013, p. 218
  236. Сэндфорд, 2012, с. 484
  237. Jonathan Rosenbaum[en]. Death and the Maiden(англ.) . Chicago Reader[en] (26 кастрычніка 1985). Архівавана з першакрыніцы 2 мая 2021. Праверана 9 мая 2022.
  238. Sam Adams. Marvel at what Roman Polanski can do with four walls and a strong play(англ.) . The A.V. Club[en] (10 кастрычніка 2013). Архівавана з першакрыніцы 2 мая 2021. Праверана 9 мая 2022.
  239. Werner, 2013, pp. 225—228
  240. Werner, 2013, p. 229
  241. Сэндфорд, 2012, с. 489
  242. Джон Траволта выступил в роли шантажиста(руск.)  // Коммерсантъ[ru] : газета. — 1996-06-25. — № 106(1064).
  243. Сэндфорд, 2012, с. 491
  244. George Rush, Joanna Molloy, Baird Jones. Brief And Shining Moments In Camelot(англ.)  (недаступная спасылка). New York Daily News[en] (28 ліпеня 1996). Архівавана з першакрыніцы 7 ліпеня 2012. Праверана 7 ліпеня 2012.
  245. Jeff Gordinier, Dave Karger. John Travolta: Cool + Confident(англ.)  (недаступная спасылка). Entertainment Weekly (28 чэрвеня 1996). Архівавана з першакрыніцы 3 верасня 2012. Праверана 3 верасня 2012.
  246. Werner, 2013, pp. 230—231
  247. Roman Polanski Interviews, 2005, pp. 105, 172
  248. Сэндфорд, 2012, с. 492
  249. Lynch on Lynch. ISBN 978-0-571-22018-2. Page 98.
  250. Werner, 2013, p. 227
  251. Robert W. Welkos. Younger Actresses Get the Parts . . . and Now Awards(англ.) . Los Angeles Times[en] (16 верасня 1996). Архівавана з першакрыніцы 13 жніўня 2019. Праверана 9 мая 2022.
  252. Werner, 2013, pp. 234—235
  253. Сэндфорд, 2012, с. 494
  254. Kim Newman. The Ninth Gate Review(англ.) . Empire[en] (1 студзеня 2000). Архівавана з першакрыніцы 2 мая 2021. Праверана 9 мая 2022.
  255. Сэндфорд, 2012, с. 495
  256. Сэндфорд, 2012, с. 502
  257. Сэндфорд, 2012, с. 503
  258. Werner, 2013, pp. 246—247
  259. Jazdon, 2013, p. 90
  260. Jazdon, 2013, p. 79
  261. Сэндфорд, 2012, с. 511
  262. Сэндфорд, 2012, с. 512
  263. Сэндфорд, 2012, с. 516
  264. The Pianist(англ.) . MUBI[en]. Архівавана з першакрыніцы 2 мая 2021. Праверана 9 мая 2022.
  265. The Pianist(англ.) . Box Office Mojo. Архівавана з першакрыніцы 16 студзеня 2022. Праверана 9 мая 2022.
  266. 266,0 266,1 266,2 Сэндфорд, 2012, с. 518
  267. Werner, 2013, p. 267
  268. Сэндфорд, 2012, с. 520
  269. Сэндфорд, 2012, с. 528
  270. Werner, 2013, pp. 273—274
  271. Oliver Twist(англ.) . Box Office Mojo. Архівавана з першакрыніцы 6 сакавіка 2022. Праверана 9 мая 2022.
  272. Andy Jacobs. Oliver Twist (2005)(англ.) . BBC (4 кастрычніка 2005). Архівавана з першакрыніцы 3 мая 2021. Праверана 9 мая 2022.
  273. Ann Hornaday. Straight-Arrow 'Oliver Twist'(англ.) . Washington Post (30 верасня 2005). Архівавана з першакрыніцы 30 верасня 2018. Праверана 9 мая 2022.
  274. Werner, 2013, pp. 276—277
  275. 275,0 275,1 Сэндфорд, 2012, с. 549
  276. Ain-Krupa, 2010, p. 157
  277. Matthew Beard. Polanski to bring best-seller on last days of Pompeii to the big(англ.) . The Independent (3 лютага 2007). Архівавана з першакрыніцы 13 верасня 2021. Праверана 9 мая 2022.
  278. Орландо Блум и Скарлетт Йоханссон разрушат «Помпеи» Романа Полански(руск.) . NEWSru.com[ru] (11 мая 2007). Архівавана з першакрыніцы 12 ліпеня 2012. Праверана 9 мая 2022.
  279. Роман Полански не будет снимать «Помпеи»(руск.)  (недаступная спасылка). Rolling Stone Russia[ru] (12 верасня 2007). Архівавана з першакрыніцы 10 верасня 2012. Праверана 10 верасня 2012.
  280. 280,0 280,1 Dave McNary, Alison James, Dade Hayes. Polanski pulls out of ‘Pompeii’(англ.) . Variety (11 верасня 2007). Архівавана з першакрыніцы 3 красавіка 2022. Праверана 9 мая 2022.
  281. The Ghost Writer(англ.) . MUBI[en]. Архівавана з першакрыніцы 9 мая 2022. Праверана 9 мая 2022.
  282. Scott Tobias. The Ghost Writer(англ.) . The A.V. Club[en] (18 лютага 2010). Архівавана з першакрыніцы 3 мая 2021. Праверана 9 мая 2022.
  283. Roger Ebert. It's sort of a shock to see a classically well-made thriller(англ.) . RogerEbert.com (24 лютага 2010). Архівавана з першакрыніцы 28 жніўня 2021. Праверана 9 мая 2022.
  284. Matthew Power. Ewan McGregor Interview For The Ghost(англ.) . ArticleSlash (2 студзеня 2011). Архівавана з першакрыніцы 27 студзеня 2021. Праверана 9 мая 2022.
  285. Naomi Kresge, Paul Verschuur. Switzerland Won’t Extradite Polanski Over 1977 Case(англ.) . Bloomberg[en] (12 ліпеня 2010). Архівавана з першакрыніцы 27 жніўня 2019. Праверана 9 мая 2022.
  286. Carnage(англ.) . MUBI[en]. Архівавана з першакрыніцы 3 мая 2021. Праверана 9 мая 2022.
  287. Roger Ebert. Annals of the Upper Muddle Class(англ.) . RogerEbert.com (11 студзеня 2012). Архівавана з першакрыніцы 20 мая 2021. Праверана 9 мая 2022.
  288. Joe Morgenstern. Stylish Spectacle Makes This 'Mission' Possible(англ.) . Wall Street Journal (16 снежня 2011). Архівавана з першакрыніцы 2 чэрвеня 2013. Праверана 9 мая 2022.
  289. Ruben V. Nepales. Winslet on working with Jodie Foster, Roman Polanski(англ.) . INQUIRER.net[en] (20 мая 2011). Архівавана з першакрыніцы 27 лістапада 2021. Праверана 9 мая 2022.
  290. Steven Zeitchik. NY Film Festival: Polanski gets his U.S. welcome wagon(англ.) . Los Angeles Times[en] (1 кастрычніка 2011). Архівавана з першакрыніцы 27 лістапада 2021. Праверана 9 мая 2022.
  291. A Therapy(англ.) . MUBI[en]. Архівавана з першакрыніцы 20 мая 2021. Праверана 9 мая 2022.
  292. Geoffrey Macnab. Venus In Fur, film review: Roman Polanski certainly enjoys showing his suffering(англ.) . The Independent (29 мая 2014). Архівавана з першакрыніцы 20 мая 2021. Праверана 9 мая 2022.
  293. Jonathan Romney. Venus in Fur review – Polanski's witty take on sexual politics(англ.) . The Guardian (1 чэрвеня 2014). Архівавана з першакрыніцы 20 мая 2021. Праверана 9 мая 2022.
  294. Jędrzej Słodkowski. Polański odkłada Dreyfusa(польск.) . Wyborcza.pl (20 ліпеня 2016). Архівавана з першакрыніцы 22 мая 2021. Праверана 9 мая 2022.
  295. ‘Based on a True Story’ (‘D’Apres une histoire vraie’): Film Review | Cannes 2017(англ.) . The Hollywood Reporter (27 мая 2017). Архівавана з першакрыніцы 22 мая 2021. Праверана 9 мая 2022.
  296. Robbie Collin. Cannes 2017: Based on a True Story, review: Roman Polanski's thriller is as pedestrian as a soap opera(англ.) . The Daily Telegraph (27 мая 2017). Архівавана з першакрыніцы 22 мая 2021. Праверана 9 мая 2022.
  297. Из-за полемики Полански отказался возглавить жюри «Сезара»(руск.) . RFI (24 студзеня 2017). Архівавана з першакрыніцы 2 снежня 2021. Праверана 9 мая 2022.
  298. Emilia Dłużewska. Bill Cosby i Roman Polański wyrzuceni z Akademii Oscarowej(польск.) . Wyborcza.pl (3 мая 2018). Архівавана з першакрыніцы 22 мая 2021. Праверана 9 мая 2022.
  299. Екатерина Романова. Обвиненный в изнасиловании 13-летней девочки Роман Полански попросил суд восстановить его в Американской киноакадемии(руск.) . Вокруг ТВ (20 красавіка 2019). Архівавана з першакрыніцы 22 мая 2021. Праверана 9 мая 2022.
  300. Polanski tournera « Dreyfus » en France(фр.) . Le Parisien[en] (2016-16-06). Архівавана з першакрыніцы 27 лістапада 2021. Праверана 9 мая 2022.
  301. K. Fitzpatrick. Roman Polanski’s J’Accuse Premieres to Standing Ovation in Venice(англ.) . Vanity Fair[en] (31 жніўня 2019). Архівавана з першакрыніцы 6 верасня 2021. Праверана 9 мая 2022.
  302. WENECJA 2019: "Joker" tworzy historię i dostaje Złotego Lwa!(польск.) . Filmweb (7 верасня 2019). Архівавана з першакрыніцы 22 мая 2021. Праверана 9 мая 2022.
  303. Антон Долин[en]. «Я обвиняю» Романа Полански: фундаментальный фильм о деле Дрейфуса, изменившем историю, с Луи Гаррелем и Жаном Дюжарденом в главных ролях(руск.) . Meduza (31 жніўня 2019). Архівавана з першакрыніцы 30 лістапада 2021. Праверана 9 мая 2022.
  304. 304,0 304,1 Owen Gleiberman. Film Review: Roman Polanski’s ‘J’Accuse (An Officer and a Spy)’(англ.) . Variety (30 жніўня 2019). Архівавана з першакрыніцы 22 мая 2021. Праверана 9 мая 2022.
  305. Robbie Collin. An Officer and a Spy, review: Roman Polanski’s retelling of the Dreyfus Affair is elegant but self-pitying(англ.) . The Daily Telegraph (30 жніўня 2019). Архівавана з першакрыніцы 22 мая 2021. Праверана 9 мая 2022.
  306. Andreas Wiseman. Roman Polanski Opens Up: “Most Of The People Who Harass Me Do Not Know Me And Know Nothing About The Case” — Venice(англ.) . Deadline[en] (29 жніўня 2019). Архівавана з першакрыніцы 1 лютага 2022. Праверана 9 мая 2022.
  307. Sara Bounaoui, Adam Zygiel. Cezary 2020: Roman Polański z nagrodami, publiczność wybuczała wybór akademii(польск.) . RMF24 (28 лютага 2020). Архівавана з першакрыніцы 22 мая 2021. Праверана 9 мая 2022.
  308. "Oficer i szpieg" z trzema statuetkami Cezara. Roman Polański najlepszym reżyserem(польск.) . TVN24 (29 лютага 2020). Архівавана з першакрыніцы 22 мая 2021. Праверана 9 мая 2022.
  309. Fearing ‘public lynching’, Polanski pulls out of France's César awards(англ.) . France 24[en] (27 лютага 2020). Архівавана з першакрыніцы 1 снежня 2021. Праверана 9 мая 2022.
  310. Maureen Lee Lenker. Attendees walk out after Roman Polanski wins Best Director at Cesar Awards(англ.) . Entertainment Weekly (28 лютага 2020). Архівавана з першакрыніцы 27 лістапада 2021. Праверана 9 мая 2022.
  311. Gene Maddaus. Roman Polanski Loses Bid for Academy Reinstatement(англ.) . Variety (25 жніўня 2020). Архівавана з першакрыніцы 11 ліпеня 2021. Праверана 9 мая 2022.
  312. Katarzyna Stańko. Polański wśród usuniętych z walnego zgromadzenia Akademii Cezarów(польск.) . RMF Classic (13 лістапада 2020). Архівавана з першакрыніцы 13 лістапада 2020. Праверана 9 мая 2022.
  313. Сэндфорд, 2012, с. 69
  314. Сэндфорд, 2012, с. 72
  315. Сэндфорд, 2012, с. 86
  316. Сэндфорд, 2012, с. 87
  317. Сэндфорд, 2012, с. 100
  318. Peter Bradshaw. The Guardian profile: Roman Polanski(англ.) . The Guardian (14 ліпеня 2005). Архівавана з першакрыніцы 18 мая 2021. Праверана 9 чэрвеня 2022.
  319. Werner, 2013, pp. 30—31
  320. Kochańczyk, 2012, pp. 29—30
  321. Сэндфорд, 2012, с. 119
  322. Сэндфорд, 2012, с. 150
  323. Werner, 2013, p. 91
  324. Сэндфорд, 2012, с. 192
  325. Сэндфорд, 2012, с. 218
  326. Marisa Iati. Actress Sharon Tate was young, beautiful and pregnant. Then Charles Manson’s ‘family’ arrived.(англ.) . Washington Post (9 жніўня 2019). Архівавана з першакрыніцы 24 студзеня 2021. Праверана 9 чэрвеня 2022.
  327. Charles Manson cult kills five, including actress Sharon Tate(англ.) . HISTORY. Архівавана з першакрыніцы 23 мая 2021. Праверана 9 чэрвеня 2022.
  328. 328,0 328,1 Gibson, 2006, p. 46
  329. Werner, 2013, p. 103
  330. Сэндфорд, 2012, с. 231
  331. Zamochnikoff, Bonnotte, 2006, pp. 206—207
  332. Jefferson Morgan. Charles Manson puts a nation on trial – archive, 16 January 1971(англ.) . The Guardian (16 студзеня 2020). Архівавана з першакрыніцы 1 чэрвеня 2021. Праверана 9 чэрвеня 2022.
  333. Zamochnikoff, Bonnotte, 2006, p. 210
  334. Werner, 2013, p. 105
  335. Neil Norman. Roman Polanski: The artful dodger(англ.) . The Independent (25 верасня 2005). Архівавана з першакрыніцы 28 ліпеня 2009. Праверана 9 чэрвеня 2022.
  336. Polanski, 1984, p. 324
  337. Playboy Interview: Roman Polanski — candid conversation(англ.)  // Playboy. — December 1971. — P. 93—119.
  338. Carol Memmott. Sharon Tate's family bares 'Restless Souls'(англ.)  (недаступная спасылка). USA TODAY (22 лютага 2012). Архівавана з першакрыніцы 25 чэрвеня 2012. Праверана 25 чэрвеня 2012.
  339. Сэндфорд, 2012, с. 330
  340. Сэндфорд, 2012, с. 334
  341. Suzie Mackenzie. Daddy's girl(англ.) . The Guardian (3 ліпеня 1999). Архівавана з першакрыніцы 4 лістапада 2021. Праверана 9 чэрвеня 2022.
  342. Сэндфорд, 2012, с. 436
  343. Сэндфорд, 2012, с. 437
  344. Сэндфорд, 2012, с. 462
  345. Werner, 2013, p. 187
  346. Dagmara Romanowska. Co robi córka Romana Polańskiego? Będziecie zaskoczeni(польск.) . Interia Film (30 лістапада 2018). Архівавана з першакрыніцы 23 мая 2021. Праверана 9 чэрвеня 2022.
  347. Сэндфорд, 2012, с. 462—463

ЛітаратураПравіць

На польскай мове
На англійскай мове
Аўтабіяграфія на англійскай мове
На рускай мове

СпасылкіПравіць